Image default
Πρώτο Θέμα

Γιατί οι έλληνες ψήφισαν όπως ψήφισαν στο δημοψήφισμα

Γιατί οι έλληνες ψήφισαν όπως ψήφισαν στο δημοψήφισμα

Το ελληνικό δημοψήφισμα για το πρόγραμμα διάσωσης είχε ως αποτέλεσμα μια ξεκάθαρη νίκη της πλευράς του «όχι», όμως τι εξηγεί την επιλογή των ψηφοφόρων;

Οι Ιγνάσιο Χουράδο, Νικήτας Κωνσταντινίδης και Στέφανι Γουόλτερ παρουσιάζουν τα αποτελέσματα μιας λεπτομερούς έρευνας που πραγματοποιήθηκε στην Ελλάδα την παραμονή του δημοψηφίσματος. Μεταξύ των ευρημάτων, σημειώνουν πως οι προθέσεις ψήφου επηρεάστηκαν σε μεγάλο βαθμό από τις κομματικές αφηγήσεις σε σχέση με τις πιθανές συνέπειες του δημοψηφίσματος, με την πλειοψηφία των υποστηρικτών του «ναι» να πιστεύουν πως το «όχι» θα οδηγούσε σε Grexit, αλλά με πολύ μικρό ποσοστό των υποστηρικτών του «όχι» να το πιστεύουν αυτό.

Το πρόσφατο ελληνικό δημοψήφισμα για ένα προσχέδιο πρότασης διάσωσης που υποβλήθηκε από την Ευρωπαϊκή Κομισιόν υπογραμμίζει τις συγχυστικές επιδράσεις της οικονομικής και πολιτικής αλληλεξάρτησης στη δημοκρατική πολιτική. Ενώ το βρετανικό εκλογικό σώματα θα έχει στη διάθεσή του δύο χρόνια για να συζητήσει και να αποφασίσει για τη συμμετοχή της Βρετανίας στην ΕΕ (έχοντας ήδη επιλέξει να μη συμμετέχουν στη νομισματική ένωση), οι έλληνες καλέστηκαν να ψηφίσουν με πιθανώς υπαρξιακές συνέπειες για τη θέση της χώρας και στην ΕΕ και στη νομισματική ένωση με περιθώριο μιας εβδομάδας. Η περίπτωση του ελληνικού δημοψηφίσματος είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα και επίκαιρη δεδομένης της υψηλής προβολής του ζητήματος, των αυστηρών πολιτικών περιορισμών που σχετίζονται με την ψηφοφορία, του υπερβολικά μικρού χρονικού περιθωρίου για δημόσια συζήτηση, και των τεράστιων αποκλίσεων στις διάφορες κομματικές αφηγήσεις.

Από τη μία, ο έλληνας πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας δήλωσε πως η επικράτηση του «όχι» θα ενίσχυε τη διαπραγματευτική θέση της κυβέρνησης, ενώ από την άλλη, τόσο το μέτωπο του «ναι» όχι και οι ευρωπαίοι αξιωματούχοι δήλωναν δημόσια πως η εξαγγελία του δημοψηφίσματος ήταν στην πράξη κάλεσμα σε ψήφο για την επιλογή του νομίσματος της χώρας. Η συμφωνία της ευρωπαϊκής συνόδου κορυφής στις 12 Ιουλίου, που ακολούθησε τη νίκη του «όχι» και απέφερε ένα ομολογουμένως σκληρό σχεδιάγραμμα λιτότητας για την αποφυγή της πιθανότητας του Grexit, εμφάνισε και τις δύο πλευρές.

Πολλά έχουν ήδη ειπωθεί για τις στρατηγικές προθέσεις και τη δημοκρατική συνταγματικότητα αυτού του δημοψηφίσματος. Αντίθετα, σε αυτό το άρθρο, θέλουμε να αναδείξουμε τα αποτελέσματα της έρευνας που διεξήχθη στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας μιαν ημέρα πριν από το δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου. Παρά τη μη ξεκάθαρη φύση των επιλογών του δημοψηφίσματος, τα αποτελέσματα της έρευνας αντικατοπτρίζουν τακτικά τις γενικές συμπεριφορές, προτιμήσεις και τις προσδοκίες προς την οικονομική και πολιτική ενοποίηση σε αυτήν την καταχρεωμένη γωνιά της Ευρώπης.

Προτιμήσεις εναντίον αφηγηματικών εξηγήσεων της επιλογής του δημοψηφίσματος

Σε αυτό το σημείο, γνωρίζουμε όλοι το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος: η πλευρά του «όχι» συγκέντρωσε το εντυπωσιακό 61%. Όμως τι εξηγεί τις διαφορετικές επιλογές ψήφου; Πιστεύουμε πως υπάρχουν δύο αντικρουόμενες εξηγήσεις.

Από τη μία, οι άνθρωποι μπορεί να ψήφισαν με βάση την προτίμησή τους για το σχέδιο δράσης για την Ελλάδα. Υπό αυτήν τη σκοπιά, αυτοί που υποστήριζαν περισσότερο το τέλος της λιτότητας – ακόμη και με κίνδυνο Grexit ή εξόδου από την ΕΕ – θα ψήφιζαν «όχι», ενώ αυτοί που ήθελαν την παραμονή στο ευρώ – ακόμη και με κόστος μεγαλύτερης λιτότητας – θα ψήφιζαν «ναι». Αυτό είναι το είδος της λογικής που προσπάθησαν να προβάλουν τα κόμματα της μετριοπαθούς αντιπολίτευσης και οι ευρωπαίοι πολιτικοί κατά την εβδομάδα πριν από το δημοψήφισμα.

Από την άλλη, ο Τσίπρας και η κυβέρνησή του παρουσίασαν το δημοψήφισμα διαφορετικά και επέμεναν πως δεν αφορούσε το ευρώ, αλλά την ενίσχυση της δημοκρατικής εντολής της κυβέρνησης στις διαπραγματεύσεις. Αυτή η αφήγηση υποστήριξε πως η υπερψήφιση του «όχι» θα σήμαινε λιγότερη λιτότητα, ενώ η υπερψήφιση του «ναι» θα οδηγούσε σε περισσότερη λιτότητα, και τα δύο εντός της ευρωζώνης.

Στην έρευνα, έγιναν ερωτήσεις και για τα δύο αυτά ζητήματα: το προτιμώμενο σχέδιο δράσης και τις αναμενόμενες συνέπειες του αποτελέσματος του δημοψηφίσματος. Στο Σχεδιάγραμμα 1 βλέπουμε πώς αυτές οι δύο ερωτήσεις συνδέονται με την πρόθεση ψήφου των ερωτηθέντων. Είναι εμφανές πως υπάρχουν διαφορετικά προφίλ προτίμησης μεταξύ αυτών που ψηφίζουν «όχι» και αυτών που ψηφίζουν «ναι». Ενώ ένα σημαντικό κομμάτι των ψηφοφόρων του «όχι» ήθελαν μια διαφορετική κατάσταση σε σχέση με τη νομισματική ένωση και την ΕΕ, σχεδόν όλοι οι ψηφοφόροι του «ναι» ήθελαν την παραμονή στο ευρώ και την ΕΕ.

Επιπροσθέτως, οι διαφορές στις προσδοκώμενες συνέπειες της υπερψήφισης του «όχι» φαίνονται να είναι ακόμη μεγαλύτερες. Περισσότερο από το 90% των ψηφοφόρων του «όχι» περίμεναν η ψήφος τους να οδηγήσει σε συνέχιση των διαπραγματεύσεων, ενώ η πλειοψηφία των ψηφοφόρων ήταν πεπεισμένη πως το «όχι» θα οδηγούσε σε Grexit. Συνεπώς, φαίνεται πως οι αφηγήσεις για τις συνέπειες του αποτελέσματος του δημοψηφίσματος είχαν, σε γενικές γραμμές, μεγαλύτερη ισχύ στην εξήγηση της πρόθεσης ψήφου από τις προτιμήσεις για το ευρώ ή την ΕΕ.

Σχεδιάγραμμα 1: προτιμήσεις και προσδοκίες των ψηφοφόρων του «ναι» και του «όχι»

Η κοινωνική σύσταση των ψηφοφόρων του «ναι» και του «όχι»

Για να έχουμε μια βαθύτερη κατανόηση αυτού του αποτελέσματος, διερευνήσαμε τους παράγοντες της εκλογικής συμπεριφοράς πιο λεπτομερώς. Το Σχεδιάγραμμα 2 δείχνει τα ποσοστά των ψήφων υπέρ του «όχι» ανά ηλικία, μορφωτικό επίπεδο, επάγγελμα και την ψήφο στις εκλογές του Ιανουαρίου.

Αρχικά, η ψήφος ήταν ξεκάθαρα διαχωρισμένη κατά της κομματικές γραμμές. Αυτό υπογραμμίζει το εύρημα πως οι κομματικές αφηγήσεις έπαιξαν σημαντικό ρόλο, με τους ψηφοφόρους να φαίνονται να ακολουθούν την κομματική γραμμή. Οι ψηφοφόροι των δύο κομμάτων της συγκυβέρνησης, του ΣΥΡΙΖΑ και των ΑΝΕΛ, αλλά και οι υποστηρικτές της ακροδεξιάς Χρυσής Αυγής, ξεκάθαρα συστάθηκαν με την επιλογή του «όχι». Ψηφοφόροι των μετριοπαθών φιλοευρωπαϊκών κομμάτων, της Νέας Δημοκρατίας, του ΠΑΣΟΚ και του Ποταμιού, υποστήριζαν ξεκάθαρα το «ναι». Την ίδια στιγμή, το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος υιοθέτησε μιαν ενδιαφέρουσα στάση αποχής, καθώς δε θα μπορούσε σε καμία περίπτωση να υπερψηφίσει τόσο σκληρά μέτρα λιτότητας, αλλά και φοβόταν πως η επικράτηση του «όχι» θα έθετε σε κίνδυνο τη θέση του στο αριστερό άκρο του πολιτικού χάρτη και θα οδηγούσε σε ιδεολογική ηγεμονία του ΣΥΡΙΖΑ. Φαίνεται επίσης πως ένα σημαντικό μέρος των ψηφοφόρων του «όχι» προήλθε από όσους ψήφισαν μικρότερα κόμματα ή απείχαν στις εκλογές του Ιανουαρίου.

Δεύτερον, περαιτέρω ενδιαφέρονται αποτελέσματα προκύπτουν από τη κοινωνικοδημογραφική σύσταση της ψήφου. Προκαλεί έκπληξη πως το επάγγελμα και το μορφωτικό επίπεδο έπαιξαν πολύ μικρό ρόλο. Παρ’ ότι οι άνεργοι στάθηκαν σαρωτικά κατά των προτάσεων των θεσμών, υπάρχουν ελάχιστες διαφορές ανάμεσα στα διαφορετικά επαγγέλματα. Αυτό που βρήκαμε εξαιρετικά εκπληκτικό ήταν πως οι δημόσιοι υπάλληλοι είχαν παρόμοιες προθέσεις με τους υπαλλήλους του ιδιωτικού τομέα, παρά το γεγονός πως οι μισθοί τους εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τη γενικότερη κατάσταση της δημόσιας οικονομίας.

Ένα ακόμη ενδιαφέρον παράδοξο (που δε φαίνεται στο σχεδιάγραμμα) που υπογραμμίζει ακόμη περισσότερο την άποψη πως οι αφηγήσεις είχαν μεγαλύτερη σημασία από το υλικό, προσωπικό συμφέρον, είναι πως οι περιοχές της υπαίθρου ψήφισαν με συντριπτική διαφορά υπέρ του «όχι», ενώ τα αποτελέσματα ήταν πιο εξισορροπημένα στα αστικά κέντρα. Αυτό προκαλεί ερωτήματα, καθώς η οικονομία των μη αστικών και αγροτικών περιοχών έχει επηρεαστεί πολύ λιγότερο από την κρίση, σε μεγάλο βαθμό χάρη στα έσοδα από τον τουρισμό και τη γεωργία, καθώς και στις στοχευμένες μεταφορές και της επιδοτούμενες τιμές. Θα πρέπει να σημειωθεί, φυσικά, πως ο ΣΥΡΙΖΑ έχει ένα σημαντικό οργανωτικό πλεονέκτημα στης μη αστικές περιοχές, το οποίο πιθανώς μεταφράστηκε σε μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα της εκστρατείας του. Κάποιοι μπορεί, φυσικά, να υποστηρίξουν πως οι νησιώτες ψήφιζαν κατά των προτεινόμενων εξαλείψεων των απαλλαγών τους στον ΦΠΑ.

Σχεδιάγραμμα 2: ψήφος στο δημοψήφισμα με βάση κοινωνικοδημογραφικούς παράγοντες

Εξήγηση της πρόθεσης ψήφου με βάση τα υλικά συμφέροντα

Παρά της σωρείας ενδείξεων υπέρ της εξήγησης με βάση την αφήγηση, βρήκαμε και κάποια στοιχεία που υποστηρίζουν την προσέγγιση με βάση τα υλικά συμφέροντα.

Πρώτον, με βάση κοινωνικούς δημογραφικούς όρους, οι ισχυρότερες διαχωριστικές γραμμές ήταν μεταξύ των ηλικιακών ομάδων. Με άλλα λόγια, το δημοψήφισμα αποτέλεσε έκφραση ενός αυξημένου χάσματος γενεών. Οι νεότεροι ψηφοφόροι ψήφισαν μαζικά υπέρ του «όχι», ενώ οι μεγαλύτεροι φάνηκαν να συντάσσονται με την πλευρά του «ναι». Τι εξηγεί, τότε, αυτήν την τεράστια διαφορά στις προθέσεις των νεότερων και των μεγαλύτερων;

Το Σχεδιάγραμμα 3 δείχνει πως ο διαχωρισμός ηλικίας είναι περισσότερο διαχωρισμός με βάση την προτίμηση. Οι ηλικιακές ομάδες είναι σημαντικά λιγότερο διαφορετικές στις προσδοκίες τους για το τι θα σημαίνει το «όχι» σε σχέση με τις προτιμήσεις τους για το ευρώ και την ΕΕ, με την παραμονή στο ευρώ και την ΕΕ να παραμένει η πιο δημοφιλής επιλογή σε όλες τις ηλικιακές ομάδες (αυτά τα αποτελέσματα θα πρέπει να αντιμετωπιστούν με επιφύλαξη, κυρίως επειδή η έρευνα πραγματοποιήθηκε μέσω σταθερού τηλεφώνου, κάτι που μπορεί να οδηγήσει σε μειωμένη εκπροσώπηση των ομάδων με χαμηλότερο εισόδημα).

Σχεδιάγραμμα 3: οι ηλικιακοί διαχωρισμοί δείχνουν διαφορετικές προτιμήσεις, αλλά όχι και διαφορετικές προσδοκίες στο τι θα σήμαινε το «όχι»

Άλλο ένα ενδιαφέρον στοιχείο που υπερτονίζει τη σημασία των υλικών συμφερόντων είναι ο μέσος όρος της πρόθεσης ψήφου (όπως φαίνεται στο Σχεδιάγραμμα 2) της ομάδας 55-64 ετών, η οποία αποτελείται κατά κύριο λόγο από εργαζόμενους κοντά στη συνταξιοδότηση. Μπορεί να παρατηρήσει κανείς μιαν ξαφνική αύξηση υπέρ του «όχι» σε αυτήν την ηλικιακή ομάδα και ένα μεγάλο χάσμα μεταξύ αυτής και της από 65 και άνω. Μία ξεκάθαρη ερμηνεία αυτού του αποτελέσματος είναι πως η ομάδα 55-64 είναι σε μεγάλο βαθμό κατά της μεταρρύθμισης του συνταξιοδοτικού, καθώς αυτή θα οδηγούσε σε αύξηση του ορίου ηλικίας και την κατάργηση της δυνατότητας πρόωρης σύνταξης. Αυτοί που βρίσκονται ήδη στη σύνταξη (65 και άνω), ωστόσο, ανησυχούν περισσότερο για την πιθανότητα ενός χρεοκοπημένου κράτους που δε θα μπορέσει να πληρώσει τις συντάξεις τους, απ’ ότι για τις οποιεσδήποτε περικοπές που θα προκαλέσει η νέα συμφωνία. Σε συμφωνία με αυτήν την ερμηνεία, η δεύτερη ομάδα ήταν πολύ λιγότερο πιθανό να ψηφίσει «όχι» από την πρώτη.

Δεύτερον, ρωτήσαμε τους συμμετέχοντες εάν η επιβεβλημένη τραπεζική αργία είχε επηρεάσει την πρόθεση ψήφου τους και περίπου ένα πέμπτο απάντησε πως την είχε επηρεάσει (όπως φαίνεται στο Σχεδιάγραμμα 4). Οι περισσότεροι από αυτούς άλλαξαν πρόθεση υπέρ του «ναι». Αυτό δείχνει πως, καθώς οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν όλο και περισσότερο το κόστος της μη συνεργασίας, γίνονταν όλο και πιο πρόθυμοι να δεχτούν σκληρά μέτρα λιτότητας για να εξασφαλίσουν τη θέση της χώρας στο ευρώ.

Περίπου ένα τρίτο των υποστηρικτών του «ναι» είχαν σκεφτεί να ψηφίσουν «όχι» προτού κλείσουν οι τράπεζες, ενώ μόνο 7% των υποστηρικτών του «όχι» είχαν σκεφτεί να ψηφίσουν «ναι» πριν το κλείσιμο. Επιπλέον, η τραπεζική αργία είχε ιδιαίτερα μεγάλη επίδραση στους ψηφοφόρους του ΣΥΡΙΖΑ και της Χρυσής Αυγής: περίπου τα δύο τρίτα όσων είχαν υποστηρίξει το «ναι» παρά τη γραμμή του προτιμώμενου κόμματός τους, άλλαξαν πρόθεση ψήφου μετά το κλείσιμο των τραπεζών. Συνολικά, αυτά τα αποτελέσματα έδειξαν πως οι υλικές ανησυχίες έπαιξαν ρόλο στην πρόθεση ψήφου, παρά και περισσότερο από την κομματική αφήγηση.

Σχεδιάγραμμα 4: επίδραση των τραπεζικών περιορισμών στην πρόθεση ψήφου

Τέλος, διεξήγαμε ένα ερευνητικό πείραμα για την προτίμηση των ερωτηθέντων σε σχέση με το ευρώ, όπου παρείχαμε τυχαίες πληροφορίες για τα πιθανά κόστη της παραμονής στο ενιαίο νόμισμα. Ένα πρώτο δείγμα ερωτήθηκε εάν θα ήταν καλύτερο για την Ελλάδα να κρατήσει το ευρώ ή να εκδώσει εθνικό νόμισμα. Σε μία άλλη ομάδα ειπώθηκε πως, σύμφωνα με απόψεις ειδικών, η παραμονή στο ευρώ θα απαιτούσε κάποιους ακόμη μήνες περικοπών στις συντάξεις και αυξήσεις φόρων, ενώ μια τρίτη ομάδα ενημερώθηκε πως η παραμονή στο ευρώ θα προϋπέθετε άλλα 4-5 χρόνια λιτότητας.

Ο Πίνακας 1 δείχνει τα αποτελέσματα αυτού του πειράματος για όλους τους ψηφοφόρους του «ναι» και του «όχι» ξεχωριστά. Είναι ενδιαφέρον πως η στήριξη της παραμονής στη νομισματική ένωση είναι ιδιαίτερα υψηλή: μια ξεκάθαρη πλειοψηφία των ερωτηθέντων ήταν πρόθυμη να δεχτεί χρόνια λιτότητας για να κρατήσει το ευρώ. όμως ο πίνακας δείχνει επίσης πως αυτή η στήριξη είναι σημαντικά χαμηλότερη στους ψηφοφόρους του «όχι» και αυτή η ομάδα αντιδρά περισσότερο στην πληροφορία πως η παραμονή στο ευρώ ενέχει κόστος. Και πάλι, αυτά θα πρέπει να ερμηνευτούν ως ενδείξεις υπέρ της προσέγγισης με βάση τα υλικά συμφέροντα.

Πίνακας 1: ποσοστό των ερωτηθέντων που λένε πως η διατήρηση του ευρώ είναι το καλύτερο για το μέλλον της Ελλάδας

Ελληνικό δημοψήφισμα: μια διαστρεβλωμένη έκφραση ή πραγματική δημοκρατική βούληση;

Κατά την παρουσίαση των αποτελεσμάτων της έρευνας, δεν είχαμε σκοπό να εξηγήσουμε την ψήφο των ανθρώπων με βάση τους καθαρούς υπολογισμούς κόστους-πλεονεκτήματος, αλλά προσπαθήσαμε να αναδείξουμε μιαν πιο περίπλοκη εικόνα πεποιθήσεων, προσδοκιών, προτιμήσεων και συναισθηματικών αντιδράσεων σε δύσκολα διλήμματα παγκοσμιοποίησης και πολιτικής ενοποίησης. Η αμβλεία φύση αυτού του δημοψηφίσματος αντικατοπτρίζει σε μεγάλο βαθμό τις διαστρεβλωμένες πραγματικότητες της παγκοσμιοποίησης σε όρους πολιτικής εκπροσώπησης, δημοκρατικής ευθύνης, και ελευθερίας επιλογής μεταξύ ενός ξεκάθαρου πολιτικού προγράμματος ή ενός άλλου.

Οι άνθρωποι σήμερα καλούνται συχνά να αντιμετωπίσουν σκληρά, πολλές φορές ψεύτικα, διλήμματα, που περικλείονται από εξαιρετικά τεχνοκρατικές και πολλές φορές παραπλανητικές πληροφορίες, για θέματα που δε χρειάστηκε ποτέ άλλοτε να σκεφτούν. Παρά τις τεχνικές εξηγήσεις κόστους-πλεονεκτήματος για την εκλογική συμπεριφορά, τα ευρήματά μας μπορούν να αναγνωστούν μέσα από το πρίσμα του αυξανόμενου δημοκρατικού ελλείμματος. Η σταδιακή διάβρωση της εθνικής κυριαρχίας και η ριζική απογοήτευση με την ανικανότητα των κρατών να αντιμετωπίσουν ιδιοχείρως ένα εύρος λιμναζόντων προβλημάτων (ανεργία, δημοσιονομικές ανισότητες, περιβαλλοντική υποβάθμιση, μετανάστευση κοκ) έχει κάνει πολλούς ανθρώπους να αισθάνονται πως πραγματικά στερούνται των πολιτικών τους δικαιωμάτων από τη δημοκρατική διαδικασία. Ο τετριμμένος ισχυρισμός πως δεν υπάρχουν αδιέξοδα στη δημοκρατία έχει αρχίσει να μοιάζει κενός στον σημερινό, παγκοσμιοποιημένο κόσμο.   

Σχετικα αρθρα

Το SPD δέχεται να συνομιλήσει με τη Μέρκελ

admin

Γιατί η Ευρώπη χρειάζεται να σώσει την Ελλάδα

admin

Έρχονται πρόστιμα για τις εισπρακτικές εταιρείες δικηγόρων

admin

Η Γαλλία δεν πρέπει να αφήσει την Google να τη γλιτώσει φτηνά

admin

Καβγάς Μέρκελ – Γιούνκερ για το Grexit

admin

Το «Grexit» ξανά στο προσκήνιο

admin

Έπρεπε το ΔΝΤ να είχε αφήσει την Ελλάδα να χρεοκοπήσει το 2010;

admin

Τρεις οικονομολόγοι αναλύουν την έξοδο στις αγορές -Γιατί δεν υπάρχει λόγος για πανηγυρισμούς

admin

Θα συνεχίσουν το παιχνίδι τους οι σορτάκηδες;

admin

Όχι άλλα ημίμετρα για το ελληνικό πρόβλημα

admin

Πόσο εύκολα θα εφαρμοστεί τελικά το Brexit

admin

DW: Σιωπά, αλλά… ωφελείται η Μόσχα στη Συρία

admin

Ιταλικό θρίλερ και βόμβα 375 δισ. στις τράπεζες!

admin

Μια σειρά νεαρών πολιτικών αντικαθιστά την αποτυχημένη γενιά της Ευρώπης

admin

DW: Εκτός γερμανικής προεκλογικής ατζέντας το ελληνικό ζήτημα;

admin

Ελληνικές συντάξεις – συμφωνία ή μη συμφωνία

admin

Αναλυτικός οδηγός για εξωδικαστικό και 120 δόσεις

admin

Το ενεργό ρήγμα της συγκυβέρνησης

admin