Image default
Πρώτο Θέμα

ΕΚΠΑ:Κίνδυνος λουκέτου για 200.000 μικρομεσαίες επιχειρήσεις

Οι ΜμΕ αποτελούν το σημαντικότερο παραγωγικό ιστό της εγχώριας οικονομίας αφού δημιουργούν το 63,6% της προστιθέμενης αξίας και προσφέρουν το 85,2% σε όρους απασχόλησης, υπερβαίνοντας τον μέσο όρο της Ε.Ε. (ποσοστά 56,8% και 66,4% αντίστοιχα, στοιχεία 2018). Ακόμα μεγαλύτερος είναι ο ρόλος των πολύ μικρών επιχειρήσεων (0 – 9 εργαζόμενοι) στην Ελληνική οικονομία παρέχοντας σχεδόν 6 στις 10 θέσεις εργασίας, σε σύγκριση με τον μέσο όρο της Ε.Ε. που το αντίστοιχο μέγεθος είναι 3 από τις 10 θέσεις εργασίας.

Σε πρώτο επίπεδο, οι επιπτώσεις της πανδημίας στις ελληνικές ΜμΕ επιχειρήσεις δεν είναι εύκολο να ποσοτικοποιηθούν λόγω της διαφορετικότητας των επιχειρήσεων, της έλλειψης παρελθούσας εμπειρίας σε ανάλογες συνθήκες και της έλλειψης ορατότητας για τη διάρκεια, το εύρος της πανδημίας αλλά και των περιοριστικών μέτρων που τη συνοδεύουν. Εντούτοις, και σε σύγκριση με την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008 ή την κρίση χρέους στην Ευρωζώνη την περίοδο 2012-2015, η πτώση στη δραστηριότητα εκτιμάται ότι θα είναι πολύ μεγαλύτερη, αντανακλώντας τις συνέπειες των lockdown και της κοινωνικής απόστασης, ειδικά στις αστικές περιοχές.

* Μια προγενέστερη εκδοχή του συγκεκριμένου άρθρου δημοσιεύθηκε στο: “Οι επιπτώσεις της Υγειονομικής Κρίσης στην Eλληνική Oικονομία και οι προτάσεις για την επόμενη μέρα”, Μελέτη της Επιστημονικής Επιτροπής του Οικονομικού Επιμελητηρίου της Ελλάδας για τις Επιπτώσεις της Πανδημίας στην Ελληνική Οικονομία και προτάσεις για την επόμενη μέρα στο σύνολο της οικονομίας αλλά και στους κυριότερους κλάδους, Έκδοση Οικονομικό Επιμελητήριο της Ελλάδος, Μάϊος 2020.

2.      Πιθανές επιπτώσεις του κορωνοϊού στις ΜμΕ στην Ελλάδα και το εξωτερικό

Σύμφωνα με όλες τις ανακοινωθείσες εκτιμήσεις των οργανισμών (οίκοι αξιολόγησης, επενδυτικοί οίκοι, τράπεζες, εγχώρια και ξένα τμήματα οικονομικών μελετών, διεθνείς οργανισμοί, think tanks), η εγχώρια οικονομία, λόγω τις υψηλής τις εξάρτησης από τον τουρισμό και τις μεταφορές, θα εμφανίσει ιδιαίτερα αρνητική πορεία εφέτος. Η πτώση μπορεί κυμανθεί από το -5% στο ευνοϊκό σενάριο έως – 10% στο βασικό σενάριο και μέχρι και πτώση 20% σε πιο αρνητικά και απευκταία σενάρια. Οι μεγάλες αποκλίσεις στο μέγεθος οφείλονται στην μεγάλη ευαισθησία των προβλέψεων σε μεταβολές βασικών υποθέσεων και δείχνουν την αβεβαιότητα για την τελική επίδραση. Το ΔΝΤ εκτιμά πως η ύφεση στην Ελλάδα φέτος θα φτάσει το 10% και, σύμφωνα και με τις δικές του εκτιμήσεις, ο δείκτης του ελληνικού χρέους θα ξεπεράσει το 200% το 2020, κάτι που είναι σαφώς αρνητική εξέλιξη.

Με βάση τον μέσο όρο των πιο πρόσφατων εκτιμήσεων των βασικών διεθνών οργανισμών, τα μέτρα κατά της πανδημίας αναμένεται να επιδράσουν αρνητικά στο εγχώριο ΑΕΠ κατά 8% το 2020, εφόσον δεν υπάρξουν περαιτέρω εξάρσεις επιδημίας εντός του 2020 (σενάριο ενός χτυπήματος – single hit scenario). Σε αυτό το ευνοϊκό σενάριο, ο μέσος όρος των πλέον ανανεωμένων προβλέψεων για το εγχώριο ΑΕΠ εκτιμά ανάκαμψη το 2021 της τάξεως του 4,5%. Αντίθετα, σε ένα δεύτερο ξέσπασμα της πανδημίας κατά τη διάρκεια του τρέχοντος έτους (σενάριο διπλού χτυπήματος – double hit scenario), η μείωση του ΑΕΠ το 2020 μπορεί να ανέλθει σε διψήφια επίπεδα, η εκτίμηση του ΟΟΣΑ διαμορφώνεται στο 9,8%, ενώ η ανάκαμψη του ΑΕΠ το 2021 θα είναι αναιμική.

Οι πρώτες ενδείξεις για την οικονομική επίπτωση της πανδημίας δεν είναι ενθαρρυντικές. Το ΑΕΠ μειώθηκε κατά 1,6% το πρώτο τρίμηνο του 2020 σε σχέση με το αμέσως προηγούμενο τρίμηνο και  0,9% σε σχέση με το πρώτο τρίμηνο του 2019. Περίπου το 80% των επιχειρήσεων στέγασης, εστίασης, εκπαίδευσης και καταναλωτικών υπηρεσιών έκλεισε και είναι ενδεικτικό ότι η ζήτηση ηλεκτρικής ενέργειας ήταν περίπου 10% κάτω από τα φυσιολογικά επίπεδα τον Απρίλιο. Η απασχόληση στον ιδιωτικό τομέα μειώθηκε κατά 35 χιλιάδες το Μάρτιο και τον Απρίλιο του 2020 (πτώση 1,8%). Τα ξενοδοχεία άρχισαν να ανοίγουν εκ νέου από τα τέλη Μαΐου και το άνοιγμα των εποχιακών τουριστικών εγκαταστάσεων και η χαλάρωση ορισμένων περιορισμών στις διεθνείς αφίξεις προγραμματίζεται από τις 15 Ιουνίου, ενώ οι εξελίξεις στην υγεία θα συνεχίσουν να παρακολουθούνται.

Σύμφωνα με την παρελθούσα εμπειρία των δύο πρόσφατων κρίσεων, η πλειοψηφία των ΜμΕ θα αντιμετωπίσει προβλήματα στην προσφορά, τη ρευστότητα, τις πωλήσεις και τις εξαγωγές των προϊόντων και υπηρεσιών τους. Η έλλειψη σχεδίων έκτακτης ανάγκης και υποδομών από τις επιχειρήσεις στην αρχή της πανδημίας θα επηρεάσει σημαντικά τα ετήσια έσοδα, τις χρηματοροές και το εργατικό δυναμικό των επιχειρήσεων.

Ταυτόχρονα, σύμφωνα με την τελευταία έκδοση της έρευνας SAFE της ΕΚΤ (Survey on the Access to Finance of Enterprises in the euro area − April to September 2019), η χρηματοδότηση αναδεικνύεται ως ο πλέον προβληματικός τομέας για τις ΜμΕ. Οι πρόσφατες πολιτικές προσπάθειες σε αυτόν τον τομέα πρέπει να συνεχιστούν παράλληλα με τα συμπληρωματικά μέτρα που πρέπει να ληφθούν για τη βελτίωση του επιχειρηματικού περιβάλλοντος στην Ελλάδα.

Οι ΜμΕ βρίσκονται συνεπώς στο επίκεντρο της κρίσης και η ευπάθειά τους στο σοκ της προσφοράς αλλά και της ζήτησης (ιδίως όσον αφορά τη ρευστότητά τους) θέτει σε σοβαρό κίνδυνο την επιβίωση μεγάλου αριθμού επιχειρήσεων που σύμφωνα με τη μελέτη του ΟΟΣΑ μπορεί να φτάσει το 50% σε παγκόσμιο επίπεδο (μελέτη ΟΟΣΑ, 20 Απριλίου 2020). Μια κατάρρευση τέτοιου μεγέθους των ΜμΕ, οι οποίες αποτελούν τον κορμό της απασχόλησης στη χώρα μας, θα έχει ισχυρό αρνητικό αντίκτυπο στην εθνική οικονομία, τις προοπτικές ανάπτυξης, την εργασία, τις προσδοκίες των ξένων επενδυτών, ακόμη και το χρηματοπιστωτικό τομέα, ο οποίος ενδέχεται να τεθεί υπό νέα πίεση από την εμφάνιση μιας νέας γενιάς μη εξυπηρετούμενων δανείων. Η επιδείνωση της χρηματοοικονομικής κατάστασης των ΜμΕ θα έχει συστημικές επιπτώσεις στην οικονομία αλλά και στον τραπεζικό τομέα στο σύνολό του.

Είναι ουσιώδες τα μέτρα που θα αποφασιστούν να εφαρμόζονται όσο το δυνατόν γρηγορότερα, η διοικητική διαδικασία για την πρόσβαση σε νέες χρηματοδοτήσεις να είναι διαφανής, απλή και ευέλικτη, ώστε να είναι δυνατή η άμεση και εύκολη πρόσβαση. Σε διάφορες χώρες, οι ΜμΕ έχουν ήδη εκφράσει ανησυχίες ότι η λήψη μέτρων καθυστερεί. Υπάρχουν μεγάλα περιθώρια συνεργασίας και αμοιβαίας μάθησης μεταξύ των χωρών και των διακρατικών οργανισμών, για να εξασφαλίσουν εύκολη πρόσβαση, απλοποίηση και υιοθέτηση των βέλτιστων πρακτικών.

Λαμβάνοντας υπόψη τις παραπάνω αβεβαιότητες, είναι σημαντικό να αναπτυχθούν διαφορετικά σενάρια σχετικά με τον αντίκτυπο της πανδημίας στις ελληνικές ΜμΕ και να προωθηθεί εκ των προτέρων το απαιτούμενο χρονοδιάγραμμα και η βιωσιμότητα των πολιτικών για την υποστήριξή τους, λαμβάνοντας υπόψη τους πόρους που μπορεί να χρειαστούν άμεσα αλλά και μεσο-μακροπρόθεσμα για την ενίσχυση της ανάκαμψης. Η διατήρηση της μεσοπρόθεσμης και μακροπρόθεσμης συνέχειας των ΜμΕ είναι σημαντική για την κοινωνία.

3.      Τα πρώτα αποτελέσματα ερευνών

Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία, οι εγχώριες ΜμΕ ανέρχονται σε 820-830 χιλιάδες και η μικρότερη κατηγορία, οι πολύ μικρές επιχειρήσεις (0 – 9 εργαζόμενοι, κύκλος εργασιών ή / και σύνολο ενεργητικού χαμηλότερο από 2 εκατ. ευρώ) αποτελεί το 97%.

Οι μικρές επιχειρήσεις (10 – 49 εργαζόμενοι, κύκλος εργασιών ή / και σύνολο ενεργητικού μικρότερο από 10 εκατ. ευρώ) αποτελούν μόλις το 2,4% των ΜμΕ, αλλά προσφέρουν 17,2% της συνολικής

εργασίας στη χώρα και 9,2 δισ. ευρώ προστιθέμενη αξία στο ΑΕΠ. Ο ρόλος των μεσαίων επιχειρήσεων (50 – 249 εργαζόμενοι, κύκλος εργασιών μικρότερος από 50 εκατ. ευρώ ή / σύνολο ενεργητικού μικρότερο από 43 εκατ. ευρώ) σε όρους εργασίας δεν ξεπερνάει τις άλλες δύο κατηγορίες αλλά είναι σχεδόν ισάξιες με τις μικρές επιχειρήσεις σε όρους προστιθέμενης αξίας.

Σύμφωνα με τα ανωτέρω στοιχεία, οι αποφάσεις να ανοίξουν ξανά τα καταστήματα, τα σχολεία, οι καφετέριες και τα εστιατόρια έως τον Μάιο ήταν προς τη σωστή κατεύθυνση σε οικονομικούς όρους.

Οι εμπειρικές έρευνες σχετικά με τον αντίκτυπο της πανδημίας στις ΜμΕ μόλις τώρα ξεκινούν, αφού μέχρι στιγμής τα εμπειρικά στοιχεία είναι περιορισμένα σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο η κρίση της COVID-19 επηρεάζει τις ΜμΕ σε όλες τις χώρες του ΟΟΣΑ. Η επίδραση που πρέπει να μελετηθεί έχει τρεις χρονικές διαστάσεις. Τις άμεσες, τις βραχυπρόθεσμες και μεσο-μακροπρόθεσμες, και αυτό το χαρακτηριστικό της πανδημίας δημιουργεί σημαντικά προβλήματα στην προσπάθεια πρόβλεψης.

Το ανθρώπινο κεφάλαιο είναι το πρώτο οικονομικό στοιχείο που έχει επηρεαστεί και οι εταιρείες που βασίζονται ιδιαίτερα σε αυτό και πριν από την εμφάνιση του ιού ήταν κερδοφόρες και με υγιείς ισολογισμούς, θα αντιμετωπίσουν τις υψηλότερες προκλήσεις. Η υψηλή αβεβαιότητα σχετικά με τη μελλοντική πορεία της οικονομίας θα μειώσει τις επενδύσεις και την κατανάλωση, ενώ δεν μπορούμε να γνωρίζουμε πότε οι καταναλωτές θα επιστρέψουν στις παλιές τους συνήθειες. Ως αποτέλεσμα, μια εταιρική κρίση φερεγγυότητας θα μπορούσε να έχει σοβαρές μακροπρόθεσμες αρνητικές επιπτώσεις στην οικονομία μας, μειώνοντας την απασχόληση, την παραγωγικότητα, την ανάπτυξη και την ευημερία.

Τη δεδομένη χρονική στιγμή βρισκόμαστε στην πρώτη φάση της κρίσης, όπου οι ΜμΕ βρίσκονται στη φάση της κρίσης ρευστότητας, η οποία όμως μπορεί να μετατραπεί σε κρίση εταιρικής φερεγγυότητας (δεύτερη φάση). Με πολύ λιγότερα ή σχεδόν καθόλου εισερχόμενα έσοδα για μια παρατεταμένη χρονική περίοδο και λιγότερες επιλογές για την αντιμετώπιση αυτού του ελλείμματος, η μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των ΜμΕ μειώνεται και ενδέχεται να ακολουθήσουν μαζικές πτωχεύσεις στους επόμενους μήνες και ειδικά στους επόμενους 12-18 μήνες. Επιπλέον, οι πτωχεύσεις σε ένα ευρύ

φάσμα εταιρειών σε συνδυασμό με τις διασώσεις από την κυβέρνηση συστημικών εταιρειών ενδέχεται να μειώσουν τον ανταγωνισμό, με αρνητικές συνέπειες στην αύξηση της παραγωγικότητας.

Υπάρχουν ωστόσο μερικά στοιχεία και συμπεράσματα που προκύπτουν από τις πρώτες έρευνες. Το πιο βασικό συμπέρασμα είναι ότι η πανδημία έχει προκαλέσει πιο σοβαρές διαταραχές και αυξανόμενες ανησυχίες μεταξύ των μικρών επιχειρήσεων. Το αποτέλεσμα 40 ερευνών για τις ΜμΕ (βλέπε Πίνακα 1, συλλογή στοιχείων ΟΟΣΑ) προσδιόρισε ότι οι περισσότερες από τις μισές ΜμΕ αντιμετωπίζουν ήδη σοβαρές απώλειες εσόδων. Το ένα τρίτο των ΜΜΕ φοβούνται ότι θα πάψουν να λειτουργούν χωρίς περαιτέρω υποστήριξη εντός 1 μηνός και έως και το 50% εντός τριών μηνών.

Πίνακας 1. Έρευνες για την επίδραση της COVID-19 στις ΜμΕ

DateCountryImpact on businessExpectations
10 FebruaryChina80% of SMEs have not resumed operations yet1/3 out of business in 1 month, another 1/3 in two months
25 FebruaryFinland1/3 anticipated a negative or very negative impactn.a.
Early MarchItaly72% directly affectedn.a.
Early MarchUK63% see crisis as moderate to high/severe threat to their businessn.a.
9 MarchGermany50% expect a negative impactn.a.
9 MarchJapan39% report supply chain disruptions, 26% decrease in orders and salesn.a.
10 MarchPoland1/3 of SMEs experience increasing costs and reduced sales27% already encounter cash flow problems
11 MarchUSA70% experience supply chain disruptions, 80% the impact of the crisisn.a.
12 MarchUK69% experience serious cash flow problems1/3 fear being out of business in 1 month
13 MarchUSA23% negatively affected, 36% expect to be 
16 MarchCanada50% drop in sales25% expect not to survive longer than 1 month
16 MarchIsrael55% experienced no impact yet, 1/3 planning lay-offsn.a.
16 MarchGreece60% experience marked decline in salesn.a.
17 MarchUSA50% negatively affected, 75% very concernedn.a.
17-20 MarchKorea61% have been impacted42% fear being out of business in 3 months, 70% in six months
18 MarchBelgium75% report declines in turnover50% fear not to be able to pay costs in the short term
19 MarchUSA96% have been affected51% indicate not be able to survive three months
20 MarchHungary60% expect a decline in salesn.a.
20 MarchNetherlands50% start-ups lost significant revenue50% expect to be out of business within 3 months
21 MarchJapan92% experience economic impactn.a.
24 MarchCanada60% experience significant impact1/3 expect to be out of business in a month
31 March-6 AprilSeveral Asian countries30% of SMEs expect to lay off 50% of their staff.50% of SMEs have a month cash reserves or less
1 AprilUnited Kingdomn.a.18% of firms could be out of business in one month
1 AprilUnited Statesn.a.35% of small business out of business in three months
  3 April  AustraliaTwo thirds of small business experience the impact of the crisis. 41% experience a drop in income of 50% or more in the last two months  n.a.
3 AprilBelgium40% of companies see drop in revenue of 75% or more1 in 10 companies likely to face bankruptcy
7 AprilBelgiumn.a.Over 31% of Belgium SMEs may not survive the crisis
7 AprilCanada and the US90% of small business affected1/3 lack the reserves to survive longer than a few weeks
8 AprilUK37% expect to furlough 75-100% of their staff in the next week6% out of cash, 57% three months reserves or less
  8 April  Netherlandsn.a.85% of SMEs in financial difficulty because of COVID 19
 20% is at serious risk
6-10 AprilPortugal37% experience a drop in production of more than 50%.50% do not have resources for more than 2 months
15-22 AprilUnited States62% of small business experience a drop in revenues32% cannot stay open longer than 3 months
24 AprilGermany58% of SMEs experience a drop in turnover by on average 50%Half of SMEs have only two months liquidity reserve
4 MayCanada81% of small businesses indicate their operations are negatively affected32% worry about the viability of their business over the next year
  5 May  United States  n.a.1/5 of small businesses closed down temporarily, 1/3 expects to close permanently within 2 months
  11 May  United States81% of firms experience and expect impact of pandemic in the next 12-16 months  n.a.
13 MayUnited Kingdom37% of firms are considering, or have already made, redundancies41% of firms have temporarily closed, 35% fear they will not reopen again

Πηγή: ΟΟΣΑ.

Το μέγεθος των ανησυχιών για τις ΜμΕ επιβεβαιώθηκε σε μια πρόσφατη εργασία του Εθνικού Γραφείου Οικονομικής Έρευνας των ΗΠΑ (Bartik et al., 2020) που παρουσιάζει τα αποτελέσματα μιας έρευνας σε πάνω από 5.800 μικρές επιχειρήσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η έρευνα δείχνει ότι το 43% των επιχειρήσεων έχουν ήδη κλείσει προσωρινά. Κατά μέσο όρο, οι επιχειρήσεις μείωσαν τους υπαλλήλους τους κατά 40%. Τα τρία τέταρτα των ερωτηθέντων δηλώνουν ότι έχουν δύο μήνες ή λιγότερο σε μετρητά στο αποθεματικό. Στη χώρα μας, περισσότερο από το ήμισυ των ΜμΕ σήμερα αντιμετωπίζουν ήδη σοβαρές απώλειες εσόδων και το ένα τρίτο των ΜμΕ φοβούνται να λειτουργήσουν χωρίς περαιτέρω υποστήριξη εντός 1 μηνός και έως και 50% εντός τριών

Το τελευταίο διάστημα προστέθηκαν μερικές ακόμη εμπειρικές ενδείξεις σχετικά με τον αντίκτυπο της κρίσης στις ΜΜΕ, συμπεριλαμβανομένης της επίδρασης των πολιτικών για την αντιμετώπιση αυτού (Chen et al., 2020; Liu and Volker, 2020; Gobbi et al., 2020). Αυτά τα στοιχεία παρέχουν μια περαιτέρω ένδειξη ότι οι ΜμΕ έχουν πληγεί περισσότερο από την κρίση συγκριτικά με τις μεγαλύτερες εταιρείες.

Από τις παραπάνω μελέτες προκύπτει ότι οι τομείς που πλήττονται ιδιαίτερα από την κρίση περιλαμβάνουν: μεταφορές, κατασκευές, χονδρικό και λιανικό εμπόριο, αεροπορικές μεταφορές, υπηρεσίες διαμονής και τροφίμων, ακίνητα, επαγγελματικές υπηρεσίες και άλλες προσωπικές

υπηρεσίες (π.χ. κομμωτήρια). Πρόσφατα στοιχεία του ΟΟΣΑ δείχνουν ότι στις χώρες όπως η Ελλάδα και η Ιταλία, οι παραπάνω τομείς αποτελούν σχεδόν το 90% της εργασίας (βλ. κατωτέρω διάγραμμα).

Οι ΜμΕ στην Ελλάδα και η εργασία- Δημιουργία νέων θέσεων εργασίας ανά κλάδο της οικονομίας (ΟΟΣΑ, στοιχεία 2018)

]

Τέλος, μια έρευνα της McKinsey για τις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις στις αρχές Μαΐου, δείχνει ότι ενώ  στην αρχή της κρίσης το 88% των γερμανικών ΜμΕ λειτουργούσαν με υποχρεωτική προσωπική εργασία, το 81% αναμένει ότι η πανδημία θα καταστήσει τις εταιρείες τους πιο ευέλικτες και το ένα τρίτο των ΜμΕ εκτιμά ότι η ψηφιοποίηση έχει αυξηθεί λόγω της πανδημίας. Η μελέτη για την Ευρώπη συνολικά έδειξε ότι μόνο το 56% των εταιρειών με 50 ή λιγότερους υπαλλήλους παρείχαν απομακρυσμένη πρόσβαση σε email, αιτήσεις και έγγραφα για τους υπαλλήλους τους, σε σύγκριση με το 93% όλων των εταιρειών με περισσότερους από 250 υπαλλήλους.

Σε πολλές περιπτώσεις, δεδομένης της ανάγκης για επείγουσα πολιτική απάντηση στη λεγόμενη

«πρώτη φάση» της κρίσης, οι βραχυπρόθεσμες, οριζόντιες πολιτικές ενδέχεται να χρειαστεί να βελτιωθούν και να στοχεύσουν καλύτερα, ώστε να διασφαλιστεί ότι η δημόσια υποστήριξη δεν θα συμβάλλει στην εσφαλμένη κατανομή πόρων, υποστηρίζοντας για παράδειγμα βιώσιμες εταιρείες που δεν έχουν ανάγκη κεφαλαίων, εις βάρος εταιριών που αντιμετωπίζουν προβλήματα ταμειακής ρευστότητας λόγω της πανδημίας. Οι πολιτικές θα πρέπει επίσης να βελτιωθούν για να  αντιμετωπίσουν τις ετερογενείς επιπτώσεις του σοκ. Μεσοπρόθεσμα, ακόμα και όταν η δραστηριότητα και η ζήτηση στις επιχειρήσεις που έχουν πληγεί ανακάμψει ελαφρώς, οι συνθήκες του επιχειρείν για αυτές τις επιχειρήσεις δεν θα είναι ίδιες με εκείνες που υπήρχαν πριν την κρίση. Η αλλαγή αυτή δεν αφορά μόνο τη ρευστότητα των επιχειρήσεων αλλά το γενικότερο επιχειρηματικό περιβάλλον.

4.      Προτεινόμενα μέτρα πολιτικής παρέμβασης

Οι προτεινόμενες πολιτικές θα πρέπει να ενσωματώνουν πραγματικά απλοποιημένες διαδικασίες σε όλα τα στάδια αλλά και να δρουν υποστηρικτικά ή/και συμπληρωματικά με ήδη εφαρμόσιμα μέτρα πολιτικής. Τα μέτρα που προτείνονται διαχωρίζονται σε άμεσα και σε μεσο-μακροπρόθεσμου ορίζοντα, και εξειδικεύονται στις εξής κατευθύνσεις και τομείς πολιτικής:

  1. Δημόσια χρηματοδότηση και πρόσβαση σε αυξημένες τραπεζικές πιστώσεις: περιλαμβάνει, ως πρώτη ζώνη άμυνας της οικονομίας, όλες τις παρεμβάσεις που στοχεύουν στη διευκόλυνση της πρόσβασης σε δημόσια χρηματοδότηση και τραπεζικές πιστώσεις για ΜμΕ και στη μείωση του σχετικού κόστους δανεισμού, μέτρα για τη δημιουργία ή την ευνοϊκότερη αναδιαμόρφωση κάθε είδους επιδοτούμενης χρηματοδότησης για ΜμΕ που παρέχονται από περιφερειακούς δημόσιους οργανισμούς, όπως άτοκα δάνεια, μη επιστρεπτέα δάνεια, εναλλακτικά χρηματοοικονομικά μέσα, ταμεία εγγύησης πιστώσεων (εθνικά ή και περιφερειακά), η μείωση των τόκων, η αναστολή για τις δόσεις δανείων ή αναδιάταξη των πληρωμών των χρεολυσίων απόσβεσης σε μεγαλύτερες περιόδους. Ειδικότερα:

α) Η δημιουργία Ταμείου Εγγυοδοσίας για τη χορήγηση κεφαλαίων κίνησης έως τα τέλη του 2020 με εγγύηση του ελληνικού Δημοσίου να έχει ειδικές διατάξεις που να εστιάζουν και να επιτρέπουν στις ΜμΕ να εκμεταλλευτούν άμεσα τη χρήση των κεφαλαίων χωρίς καθυστερήσεις και απαιτούμενα δικαιολογητικά που αποτελούν ανυπέρβλητα εμπόδια ιδιαίτερα για τις μικρότερες επιχειρήσεις που τα έχουν περισσότερο ανάγκη, και ουσιαστικά καθιστούν τα συγκεκριμένα κεφάλαια προσβάσιμα μόνο για τις μεγαλύτερες.

β) Σχετικά με την δράση «Επιχειρηματική Χρηματοδότηση» του Ταμείου Επιχειρηματικότητας ΙΙ (ΤΕΠΙΧ ΙΙ) για μικρομεσαίες επιχειρήσεις που έχουν πληγεί από την κρίση με επιδότηση επιτοκίου και τη συμμετοχή των τραπεζών, κρίνεται επιτακτική η ανάγκη διπλασιασμού της παρεχόμενης ρευστότητας σε σχέση με τον αρχικό σχεδιασμό, ενώ η παροχή της στους δικαιούχους θα πρέπει να διατεθεί με ακόμη πιο απλοποιημένες και γρήγορες διαδικασίες (ελαχιστοποίηση απαιτούμενων δικαιολογητικών ή μη υποβολή τους σε αρχικό στάδιο και δυνατότητα προσκόμισης τους σε μεταγενέστερο χρόνο) με την εκμετάλλευση ψηφιακών εργαλείων τόσο από την πλευρά του κράτους όσο και των τραπεζών. Να καταβληθεί κάθε δυνατή προσπάθεια έτσι ώστε το σύνολο του κόστους των προμηθειών να αναληφθεί από την Αναπτυξιακή Τράπεζα ή ένα μέρος του και από τα τραπεζικά ιδρύματα.

γ) Πλήρης εκμετάλλευση του προγράμματος της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων, η οποία ανοίγει χρηματοδοτικό δανειακό πρόγραμμα (COVID-19) για νέες χορηγήσεις κεφαλαίου κίνησης προς κάλυψη αναγκών των ΜμΕ. Η επιστημονική έρευνα έχει δείξει ότι η χορήγηση εγγυημένων δανείων μέσω του US Small Business Administration (SBA) την περίοδο 1990-2009 στις ΗΠΑ ενίσχυσε την απασχόληση  στις ΜμΕ, ενώ αντίστοιχα προγράμματα στην Ευρώπη (μέσω των EU Multi-Annual Programme και Competitiveness and Innovation Framework Programme ) την περίοδο 2002-2016 και της Ευρωπαϊκής Τράπεζας Επενδύσεων (EIB) επηρέασαν θετικά την απασχόληση, τις πωλήσεις, τις επενδύσεις των ΜμΕ και μείωσαν την πιθανότητα πτωχεύσεων.

δ) Προτείνεται η άμεση δημιουργία ενός νέου σχήματος εγγύησης δανείων για την αντιμετώπιση της κρίσης ειδικά για τις ΜμΕ, όπου το κράτος θα εγγυηθεί έως το 70% της αξίας νέων τραπεζικών δανείων που χορηγούνται σε ΜμΕ οι οποίες έχουν δει τα λειτουργικά κέρδη τους να μειώνονται άνω του 50%. Θα μπορούσε το σχέδιο να είναι υπό τη σκέπη του συστήματος α).

ε) Επιτάχυνση και απλοποίηση των διαδικασιών ένταξης επενδυτικών προτάσεων και στα προγράμματα του αναπτυξιακού νόμου (μικρές επιχειρήσεις και Γενική Επιχειρηματικότητα), επέκταση των προγραμμάτων με στόχευση επιχειρήσεις κλάδων που δοκιμάζονται περισσότερο, αναβολή προθεσμιών για την υποβολή αιτήσεων για τα προγράμματα χρηματοδότησης ή για την υποβολή εκθέσεων σχετικά με επενδυτικά σχέδια που υπόκεινται σε δημόσια κίνητρα.

στ) Προτείνεται η δημιουργία ενός ειδικού ταμείου για τον κλάδο Τουρισμού της Ελληνικής οικονομίας. Σε κάθε περίπτωση, οι ΜμΕ του τουρισμού θα πρέπει να τύχουν ειδικής διαχείρισης και προστασίας.

  1. Μέτρα για την προστασία της εργασίας, επιδόματα εργασίας και πρόνοιας: τα μέτρα και οι πολιτικές για τη διατήρηση των επιπέδων απασχόλησης και υποστήριξη των προσωρινά ανέργων εργαζομένων στις ΜμΕ πρέπει να είναι στην πρώτη γραμμή στήριξης μαζί με την παροχή ρευστότητας. Είναι σημαντικό να υπάρξουν πρωτοβουλίες που θα στηρίξουν άμεσα την εργασία αλλά και πιο μεσοπρόθεσμα μέτρα για την καταπολέμηση των αρνητικών επιδράσεων, αξιοποιώντας στο έπακρο πόρους από το ευρωπαϊκό πρόγραμμα SURE.

α) Η δημιουργία ενός ταμείου αλληλεγγύης και έκτακτης ανάγκης με μεσοπρόθεσμο χρονικό ορίζοντα για τους αυτοαπασχολούμενους και τις πολύ μικρές ΜμΕ (ενδεικτικού ύψους 1 δισ. ευρώ) που θα παρέχει μηνιαία αποζημίωση 1.500 ευρώ για τους αυτοαπασχολούμενους και τις πολύ μικρές ΜμΕ, όταν ο κύκλος εργασιών τους είναι μικρότερος από 1 εκατ. ευρώ και αντιμετωπίζουν μείωση του κύκλου εργασιών κατά 70% ή περισσότερο λόγω της πανδημίας. Σκοπός του ταμείου, εκτός από το να παρέχει άμεση οικονομική υποστήριξη, θα είναι και να ενθαρρύνει/υποχρεώσει αυτές τις εταιρείες να διατηρήσουν τους εργαζομένους τους.

β) Πρόγραμμα κρατικής επιχορήγησης μέσω των εργοδοτών για χρηματοδότηση έως και 60% των εισφορών των εργαζομένων στους τομείς των ΜμΕ που επηρεάζονται μεσοπρόθεσμα από την πανδημία. Ταυτόχρονα, το κράτος υποστηρίζει τις ΜμΕ που συνεχίζουν, παρά το κλείσιμο των επιχειρήσεων τους, να καταβάλλουν το 100% του μισθού στους πληγέντες εργαζόμενους καλύπτοντας έως και το 60%-80% του μισθολογικού κόστους.

IΙΙ. Στοχευμένες δράσεις προς  την  κατεύθυνση  αλλαγής  του  παραγωγικού  υποδείγματος  της  χώρας: Στο πλαίσιο της «πράσινης» και της «γαλάζιας» ανάπτυξης, απαιτείται σχεδιασμός και εφαρμογή μιας μακροπρόθεσμης στρατηγικής για τη στήριξη της βιώσιμης ανάπτυξης στον πρωτογενή και δευτερογενή τομέα αλλά και ειδικότερα στον τομέα των θαλασσών και των θαλάσσιων μεταφορών συνολικά. Ως γενικές δράσεις, που θα υποστηριχθούν από εξειδικευμένα και επιλεγμένα

μέτρα/πολιτικές, όπως κάποια που παραθέτονται σε προηγούμενες ενότητες του παρόντος, προτείνονται οι ακόλουθες:

α) Στήριξη ΜμΕ που δραστηριοποιούνται στον πρωτογενή και δευτερογενή τομέα της οικονομίας με στόχο την παραγωγή διεθνώς εμπορεύσιμων αγαθών. Ένα από τα βασικότερα κριτήρια στήριξης τους να είναι και το περιβαλλοντικό αποτύπωμά τους.

β) Ειδική ενίσχυση μέσω στοχευόμενων χρηματοδοτικών προγραμμάτων των ΜμΕ που συνδέονται με τους κύριους αναπτυξιακούς τομείς της «Γαλάζιας οικονομίας»: Αλιεία και υδατοκαλλιέργεια, Λιμάνια, Ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, Θαλάσσια αδρανή, Τουρισμός και αναψυχή.

γ) Με σκοπό την ενίσχυση της Νησιωτικής Επιχειρηματικότητας, και στο πλαίσιο  Συμφώνων Νησιωτικής Επιχειρηματικότητας, Ανάπτυξης και Καινοτομίας, προτείνεται η δημιουργία ειδικών on- line πλατφορμών Γαλάζιας ανάπτυξης ανά νησιωτική περιφέρεια με την συμμετοχή δημόσιων φορέων, νησιωτικών περιφερειών, Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης, εργαστηρίων πανεπιστημίων, ερευνητικών κέντρων, ΜμΕ διαφόρων κλάδων, τραπεζών, εταιριών χρηματοδότησης. Οι δράσεις τους θα αφορούν, μεταξύ άλλων, την αξιοποίηση και προώθηση νέων προϊόντων που σχετίζονται με την θάλασσα (π.χ., υδατοκαλλιέργεια, θαλάσσια βιοτεχνολογία, παράκτιος τουρισμός, ενέργεια από την θάλασσα), την ανάπτυξη εξειδικευμένου τουρισμού (Κρουαζιέρα, Ιατρικός, Πολιτιστικός, Αθλητικός, Γαστρονομικός), την παροχή ιατρικών παροχών από απόσταση, εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, την αναζήτηση χρηματοδότησης (μικρο-χρηματοδότηση, ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις, πλατφόρμες crowdfunding), την παρουσίαση επιχειρηματικών ιδεών και σχεδίων σε επιχειρηματίες και επενδυτές, την συμμετοχή σε Ευρωπαϊκά και Διεθνή Ερευνητικά Προγράμματα και συνεργατικά σχήματα.

δ) Μετατροπή επιλεγμένων λιμανιών της χώρας σε “Έξυπνα Λιμάνια”, με την βοήθεια πανεπιστημίων, τεχνολογικών φορέων και ενός οικοσυστήματος που θα περιλαμβάνει μεγάλες αλλά και μικρομεσαίες εταιρίες διαφόρων κλάδων, μεγιστοποιώντας έτσι την υπεραξία τους, με άμεσες κοινωνικές/οικονομικές/αναπτυξιακές επιπτώσεις σε τοπικό/περιφερειακό/εθνικό επίπεδο. Η συγκεκριμένη δράση θα πρέπει να συνδεθεί και με ένα ευρύτερο σχέδιο ανάπτυξης και εκσυγχρονισμού των υποδομών της χώρας, με δεδομένο ότι στη χώρα μας παρατηρείται ένα επενδυτικό κενό, έναντι του ευρωπαϊκού μέσου, το οποίο σε όρους δαπάνης εκτιμάται σε 1,4 δισ.  ευρώ ανά έτος.

5.      Πρόβλεψη πτωχεύσεων ΜμΕ

Η έλλειψη ταμειακών ροών είναι το στοιχείο που θα ωθήσει τις ΜμΕ σε πτώχευση. Σε προηγούμενες εμπειρικές έρευνες, οι τρεις κορυφαίοι δείκτες που μπορούν να βοηθήσουν στην πρόβλεψη των πτωχεύσεων είναι η κερδοφορία, τα μετρητά ως προς το ενεργητικό και οι δείκτες κάλυψης τόκων. Συμπληρωματικοί παράγοντες είναι οι ακόλουθοι:

Πίνακας 2: Παράγοντες που δυνητικά προβλέπουν τις πτωχεύσεις των ΜμΕ
Κέρδη / Σύνολο περιουσιακών στοιχείων
Κυκλοφορούν ενεργητικό / Βραχυπρόθεσμες υποχρεώσεις
Κεφάλαιο κίνησης / Σύνολο περιουσιακών στοιχείων
Παρακρατούμενα κέρδη / Σύνολο περιουσιακών στοιχείων
Λειτουργικά κέρδη / Σύνολο περιουσιακών στοιχείων
Πωλήσεις / Σύνολο περιουσιακών στοιχείων
(Κυκλοφορούν ενεργητικό + Ταμειακές ροές) / Βραχυπρόθεσμες υποχρεώσεις
Σύνολο χρέους / Σύνολο περιουσιακών στοιχείων

Στο πλαίσιο της εμπειρικής ανάλυσης που διεξάγαμε, εφαρμόζοντας τα παραπάνω κριτήρια σε περισσότερες από 1.200 ΜμΕ από όλη την Ευρώπη, οι οποίες είναι εισηγμένες σε οργανωμένες δευτερογενείς χρηματιστηριακές αγορές μετοχών, με δημοσιοποιημένα στοιχεία έως και το τέλος του 2018 (περιλαμβανομένης και της Ελλάδας), εξάγεται ως ένα πρώτο συμπέρασμα ότι «κινδυνεύουν» έως το 25% των ΜμΕ. Οι τομείς που κινδυνεύουν περισσότερο σε ευρωπαϊκό επίπεδο είναι οι κατασκευές και οι διάφορες υπηρεσίες. Στη Γαλλία, την Ελλάδα και την Ιταλία, ο τομέας των υπηρεσιών έχει τον μεγαλύτερο αριθμό επιχειρήσεων σε κίνδυνο. Στη Γερμανία, την Αυστρία και το Βέλγιο, σε μειονεκτική θέση είναι ο κατασκευαστικός τομέας. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις μας, οι κλάδοι που βρίσκονται στην πιο μειονεκτική θέση πανευρωπαϊκά είναι οι ακόλουθοι: κατασκευές, χονδρικό και λιανικό εμπόριο, τρόφιμα και εστίαση, μεταφορές & αποθήκευση, δραστηριότητες ICT. Η συνεισφορά στην εργασία των συγκεκριμένων κλάδων είναι υψηλότερη στην Ελλάδα (73,6%), την Ιταλία (71%), τη Γαλλία (67%), στις Κάτω Χώρες (67%), και ακολουθούν το Βέλγιο (64%), η Ισπανία (63%) και η Γερμανία (57%).

Οι κυβερνητικές παρεμβάσεις για την υποστήριξη εταιρειών (αναβολές φόρου, κρατικά δάνεια και εγγυήσεις κ.λπ.) θα βοηθήσουν στον περιορισμό του συνολικού αριθμού των πτωχεύσεων. Συνολικά, στο δείγμα των 1.200 εταιρειών που αναλύουμε, οι αθετήσεις πληρωμών θα μπορούσαν να αυξηθούν έως και 25% το 2020-2021. Ωστόσο, αναμένουμε ότι σημαντικές αυξήσεις αφερεγγυότητας θα εμφανιστούν κυρίως στην Ελλάδα (+22%), την Ιταλία (+ 18%), την Ισπανία (+ 17%) και στις Κάτω Χώρες (+ 21%). Για τη Γερμανία (+7%), τη Γαλλία (+8%) και το Βέλγιο (+ 8%), οι δείκτες αύξησης αφερεγγυότητας θα κυμανθούν σε μικρότερα επίπεδα. Οι παραπάνω εκτιμήσεις εξάγονται από μια πρωτόλεια εμπειρική ανάλυση ενός μικρού δείγματος ΜμΕ εισηγμένων σε οργανωμένες χρηματιστηριακές αγορές.

6.      Συμπεράσματα

Σε ποσοτικούς όρους, και υπό την προϋπόθεση ότι ο «δείκτης κινδύνου» 25% που εξήχθη από την έρευνά μας αποτελεί μια αξιόπιστη πρόβλεψη που μπορεί να γενικευθεί στο σύνολο του πληθυσμού

των ελληνικών ΜμΕ, από τις 820-830 χιλ. ελληνικές ΜμΕ, οι περίπου 200 χιλ. θα βρεθούν σε οριακές συνθήκες λειτουργίας το 2021. Σύμφωνα με τη μελέτη του ΟΟΣΑ μπορεί να φτάσει το 50% σε παγκόσμιο επίπεδο (μελέτη ΟΟΣΑ, 20 Απριλίου 2020).

Οι ΜμΕ βρίσκονται συνεπώς στο επίκεντρο της κρίσης και η ευπάθειά τους στο σοκ της προσφοράς αλλά και της ζήτησης θέτει σε σοβαρό κίνδυνο την επιβίωση μεγάλου αριθμού επιχειρήσεων. Μια κατάρρευση τέτοιου μεγέθους των ΜμΕ, οι οποίες αποτελούν τον κορμό της απασχόλησης στη χώρα μας, θα έχει ισχυρό αρνητικό αντίκτυπο στην εθνική οικονομία, τις προοπτικές ανάπτυξης, την εργασία, τις προσδοκίες των ξένων επενδυτών, ακόμη και το χρηματοπιστωτικό τομέα, ο οποίος ενδέχεται να τεθεί υπό νέα πίεση από την εμφάνιση μιας νέας γενιάς μη εξυπηρετούμενων δανείων. Η επιδείνωση της χρηματοοικονομικής κατάστασης των ΜμΕ θα έχει συστημικές επιπτώσεις στην οικονομία αλλά και τον τραπεζικό τομέα στο σύνολό του.

Ωστόσο, αξίζει να σημειωθεί ότι η σχετική αποτελεσματικότητά των μέτρων πολιτικής μπορεί να σχετίζεται με το εάν οι οικονομίες θα αλλάξουν διαρθρωτικά από την κρίση της COVID-19. Εάν ναι, καθώς η ζήτηση για ορισμένους τομείς ενδέχεται να μειωθεί για μεγάλο χρονικό διάστημα, ο σχεδιασμός πολιτικής θα πρέπει να βρει μια ισορροπία μεταξύ της διατήρησης της εργασίας πριν από την κρίση και της αποδοχής της ανακατανομής των θέσεων εργασίας.

Ομοίως, η αναβολή πληρωμής φόρων και δανείων χρέους θα οδηγήσει σε αύξηση του χρέους των ΜμΕ από ένα ήδη υψηλό επίπεδο. Οι διαρθρωτικές αλλαγές και η παρατεταμένα μειωμένη ζήτηση σε ορισμένους τομείς θα αλλάξουν επίσης τις προοπτικές κερδοφορίας των επιχειρήσεων και την ικανότητα αντιμετώπισης αυτών των υποχρεώσεων. Συνεπώς, η εξεύρεση ισορροπίας μεταξύ των νέων δανείων και των πτωχεύσεων θα είναι μια κρίσιμη πρόκληση.

Αναφορές

Altman, E. I., (1968). Financial ratios, discriminant analysis and the prediction of corporate bankruptcy. Journal of Finance, 23, 589–609.

Aretz, K., and Pope P. F., (2013). Common factors in default risk across countries and industries. European Financial Management, 19 (1), 108–152.

Bartik, A. W., Bertrand, M., Cullen, Z. B., Glaeser, E. L., Luca, M., & Stanton, C.T., (2020). How Are Small Businesses Adjusting to COVID-19? Early Evidence from a Survey, NBER Working Paper Series, No. 26989, NBER, http://www.nber.org/papers/w26989 (accessed on 9 June 2020).

Chen, S., Igan, D., Pierri, N., and Presbitero, A. F., (2020). Tracking the Economic Impact of COVID-19 and Mitigation Policies in Europe and the United States, Special Series on COVID-19, IMF, Washington DC. Evans, J., and Borders, A. L., (2014). Strategically surviving bankruptcy during a global financial crisis: The importance of understanding chapter 15. Journal of Business Research, 67 (1), 2738–2742.

Gobbi, G., Palazzo, F., and Segura, A., (2020). Unintended effects of loan guarantees, VOX, CEPR Policy Portal.

https://centralbank.ie/docs/default-source/publications/financial-stability-notes/no-2-sme-liquidity- needs-during-the-covid-19-shock-(mcgeever-mcquinn-and-myers).pdf?sfvrsn=4 (accessed on 10 June 2020).

https://www.brookings.edu/research/how-local-leaders-can-stave-off-a-small-business-collapse-from- covid-19/ (accessed on 10 June 2020).

https://www.ifm-bonn.org/fileadmin/data/redaktion/ueber_uns/ifm- hintergrundinformationen/Hintergrundpapier-IfM-Bonn-Corona_Krise-26-03-2020.pdf (accessed on 10 June 2020). https://www.ilo.org/wcmsp5/groups/public/@dgreports/@dcomm/documents/briefingnote/wcms_74 3146.pdf (accessed on 10 June 2020).

https://www.mckinsey.com/industries/public-sector/our-insights/safeguarding-europes-livelihoods- mitigating-the-employment-impact-of-covid-19 (accessed on 10 June 2020).

Kenourgios, D., Savvakis, G. A., and Papageorgiou, T., (2019). The capital structure dynamics of European listed SMEs, Journal of Small Business and Entrepreneurship.

Liu, H., and Volker, D., (2020). Where Have the Paycheck Protection Loans Gone So Far?, Liberty Street Economics.

OECD        (2020),        Statistical        Insights:        Small,        Medium        and        Vulnerable        –        OECD, http://www.oecd.org/sdd/business-stats/statistical-insights-small-medium-and-vulnerable.htm. (accessed on 10 June 2020).

Woodlock, P., and Dangol, R., (2014) Managing bankruptcy and default risk. Journal of Corporate Accounting & Finance, 26 (1), 33–38.

Σχετικα αρθρα

Γενς Μπάστιαν: Η Ελλάδα παραμένει στην εντατική

admin

Handelsblatt: Κάθε Έλληνας, από βρέφος μέχρι ηλικιωμένος, χρωστά 30.000 ευρώ

admin

ΙΟΒΕ: Επιδεινώθηκε το κλίμα στη βιομηχανία το Νοέμβριο

admin

Κερδίζουν έδαφος στις ξένες αγορές τα ελληνικά ρούχα -Τι πουλάει περισσότερο

admin

DW: Να προετοιμαζόμαστε για πόλεμο στον Περσικό

admin

Τι δείχνουν τα μεγαλύτερα καθαρά shorts στο € από το 2016

admin

Τι θα γινει τελικα με το QE;

admin

Η έννοια του κέρδους

admin

Αντίο αμερικανική ελευθερία του Τύπου;

admin

Η ευρωπαϊκή οικονομία θα υποφέρει εάν καταρρεύσει η ζώνη ελεύθερης μετακίνησης

admin

Το πόκερ του Τσίπρα για το Μακεδονικό

admin

Μ.Στασινόπουλος: Η μεταποίηση στην Ελλάδα μπορεί να αποτελέσει λύση

admin

Πόσο ευάλωτες είναι οι αγορές;

admin

Eurogroup: Η συμφωνία «κλειδώνει» αλλά… πού είναι τα λεφτά;

admin

Κάτω από το 5% υποχώρησε το spread των 10ετών ομολόγων

admin

«Καζάνι» που βράζει η Ιταλία – Το ΔΝΤ απο την πίσω πόρτα

admin

Δεν υπάρχουν νικητές στη Συρία

admin

Η Δύση χάνει την πίστη της στο μέλλον

admin