Image default
Ανάλυση Πρώτο Θέμα

Η έννοια του κέρδους (II)

Όλα  αυτά  έφεραν  την  εξοικείωση  με  το  χρήμα  και  την  αγορά  και  τις  αγοραπωλησίες.  Στην  πορεία  αυτής  της  αλλαγής,  η  δύναμη,  όπως  ήταν  φυσικό,  συγκεντρώθηκε  στα  χέρια  εκείνων  που  καταλάβαιναν  από  οικονομικά  ‐στα  χέρια  των  εμπόρων‐  κι  απομακρύνθηκε  από  τους  υπερόπτες ευγενείς, που δεν καταλάβαιναν από οικονομία.  Η πρόοδος δεν  ήταν αποτέλεσμα μόνον αυτού του  αργού εκχρηματισμού της οικονομίας.  Υπήρχε  και  τεχνική  πρόοδος  τεράστιας  σημασίας.  Η  εμπορική  επανάσταση  δεν  θα  μπορούσε να αρχίσει προτού υπάρξει κάποιο ορθολογικό λογιστικό σύστημα. Παρ’ όλο που  οι Ενετοί το 12ο αιώνα ήδη χρησιμοποιούσαν εξελιγμένες λογιστικές μεθόδους, οι έμποροι  στην Ευρώπη καταλάβαιναν από λογιστικά όσο κι ένας μαθητής του σχολείου. Χρειάστηκε  χρόνος για να γίνει αντιληπτή η ανάγκη για την τήρηση λογιστικών βιβλίων και να διαδοθεί,  ενώ η διπλή  εγγραφή επικράτησε ευρύτερα μόνο μετά το 17ο  αιώνα. Και μέχρι να γίνει  η  διαχείριση  του  χρήματος  ορθολογικά  δεν  ήταν  δυνατό  να  υπάρξουν  επιτυχημένες  επιχειρήσεις μεγάλης κλίμακας. 

Όλα  αυτά  έφεραν  την  εξοικείωση  με  το  χρήμα  και  την  αγορά  και  τις  αγοραπωλησίες.  Στην  πορεία  αυτής  της  αλλαγής,  η  δύναμη,  όπως  ήταν  φυσικό,  συγκεντρώθηκε  στα  χέρια  εκείνων  που  καταλάβαιναν  από  οικονομικά  ‐στα  χέρια  των  εμπόρων‐  κι  απομακρύνθηκε  από  τους  υπερόπτες ευγενείς, που δεν καταλάβαιναν από οικονομία.  Η πρόοδος δεν  ήταν αποτέλεσμα μόνον αυτού του  αργού εκχρηματισμού της οικονομίας.  Υπήρχε  και  τεχνική  πρόοδος  τεράστιας  σημασίας.  Η  εμπορική  επανάσταση  δεν  θα  μπορούσε να αρχίσει προτού υπάρξει κάποιο ορθολογικό λογιστικό σύστημα. Παρ’ όλο που  οι Ενετοί το 12ο αιώνα ήδη χρησιμοποιούσαν εξελιγμένες λογιστικές μεθόδους, οι έμποροι  στην Ευρώπη καταλάβαιναν από λογιστικά όσο κι ένας μαθητής του σχολείου. Χρειάστηκε  χρόνος για να γίνει αντιληπτή η ανάγκη για την τήρηση λογιστικών βιβλίων και να διαδοθεί,  ενώ η διπλή  εγγραφή επικράτησε ευρύτερα μόνο μετά το 17ο  αιώνα. Και μέχρι να γίνει  η  διαχείριση  του  χρήματος  ορθολογικά  δεν  ήταν  δυνατό  να  υπάρξουν  επιτυχημένες  επιχειρήσεις μεγάλης κλίμακας. 

Ίσως η πιο σημαντική απ’ όλες τις αλλαγές ως προς την ευρύτατη διαβρωτική της επίδραση  ήταν η αφύπνιση της επιστημονικής περιέργειας. Παρ’ όλο που ο κόσμος δεν θα έκανε το  θεαματικό  του  τεχνολογικό  ξέσπασμα  μέχρι  και  μετά  από  την  εποχή  του  Adam  Smith,  η  Βιομηχανική  Επανάσταση  δεν  θα  είχε  συμβεί  αν  δεν  είχε  προλειανθεί  το  έδαφος  από  μια  σειρά βασικών ανακαλύψεων που σχετίζονταν με τη βιομηχανία. Η προκαπιταλιστική εποχή  έγινε  μάρτυρας  της  γέννησης  του  τυπογραφικού  πιεστηρίου,  της  χαρτοποιίας,  του  ανεμόμυλου,  του  μηχανικού  ρολογιού,  της  χαρτογράφησης  και  πολλών  άλλων  εφευρέσεων.  Εδραιώθηκε  η  έννοια  της  εφεύρεσης  αυτή  καθαυτή.  Ο  πειραματισμός  και  η καινοτομία για πρώτη φορά ατενίζονταν με βλέμμα φιλικό.  Κανένα απ’ αυτά τα ρεύματα δεν θα μπορούσε από μόνο του να φέρει τα πάνω κάτω στην  κοινωνία. Για την ακρίβεια, πολλά απ’ αυτά θα μπορούσαν να είναι τα αποτελέσματα αντί  για  τα  αίτια  κάποιου  δυνατού  σπασμού  στην  οργάνωση  της  ανθρώπινης  κοινωνίας. 

Η  ιστορία  δεν  παίρνει  απότομες  στροφές,  κι  όλη  αυτή  η  τεράστια  αναταραχή  πήρε  πολύ  χρόνο. Στοιχεία από το νέο τρόπο ζωής με το σύστημα της αγοράς ξεπηδούσαν πλάι πλάι με  τους  παλιότερους  παραδοσιακούς  τρόπους,  κι  απομεινάρια  από  παλιότερες  εποχές  διατηρήθηκαν  για  αρκετό  καιρό  μετά  την  επικράτηση  του  συστήματος  της  αγοράς  ως  κυρίαρχου  τρόπου  οικονομικής  οργάνωσης.  Έτσι,  οι  συντεχνίες  και  τα  φεουδαρχικά  προνόμια  στη  Γαλλία  δεν  καταργήθηκαν  οριστικά  πριν  απ’  το  1790,  κι  ο  Νόμος  των  Βιοτεχνών, που καθόριζε τη λειτουργία των συντεχνιών στην Αγγλία, δεν καταργήθηκε πριν  απ’ το 1813.  Αλλά το έτος 1700, είκοσι τρία χρόνια πριν απ’ τη γέννηση του Adam Smith, η κοινωνία που  είχε  δικάσει  τον  Robert  Κιν,  που  απαγόρευε  στους  εμπόρους  να  μεταφέρουν  ασουλούπωτους  μπόγους,  που  ανησυχούσε  για  τις  «δίκαιες»  τιμές  κι  αγωνιζόταν  για  το  προνόμιο καθενός να μπορεί να ακολουθεί τα βήματα των προγόνων του ‐ αυτή η κοινωνία  βρισκόταν  σε  παρακμή.  Στη  θέση  τους  η  κοινωνία  άρχιζε  να  υιοθετεί  ένα  νέο  σύνολο  «αυταπόδεικτων» αποφθεγμάτων. Μερικά απ’ αυτά είναι τα εξής:  «Κάθε άνθρωπος είναι από τη φύση του επιρρεπής στην κερδοσκοπία».  «Κανένας νόμος δεν υπερισχύει του κέρδους». 

«Το κέρδος είναι ο πυρήνας του κύκλου του εμπορίου».29  Μια  καινούργια  ιδέα  γεννήθηκε:  «ο ο  οικονομικός  άνθρωπος»  ‐  μια  χλομή  ύπαρξη  που  ακολουθούσε την προσθετική μηχανή του μυαλού του όπου τον οδηγούσε. Πολύ σύντομα  τα  βιβλία  άρχισαν  να  μιλάνε  για  Ροβινσώνες  Κρούσους  σε  ερημικά  νησιά,  οι  οποίοι  διαχειρίζονταν τις υποθέσεις τους σαν σπαγκοραμμένοι λογιστές.  Στον κόσμο των επιχειρήσεων ένας νέος πυρετός πλούτου και κερδοσκοπικών επενδύσεων  είχε καταλάβει την Ευρώπη. Στη Γαλλία το 1718 ένας Σκοτσέζος τυχοδιώκτης ονόματι John  Law30  οργάνωσε  μια  εταιρία‐απάτη  γνωστή  ως  η  «Εταιρία  του  Μισισιπή»,  η  οποία  πουλούσε μετοχές για μια επιχείρηση που θα εκμεταλλευόταν τα βουνά από χρυσάφι της  Αμερικής.  Άντρες  και  γυναίκες  έδιναν  μάχη  στους  δρόμους  για  να  εξασφαλίσουν  το  προνόμιο  να  αποκτήσουν  μετοχές,  φόνοι  διαπράχθηκαν  και  περιουσίες  δημιουργήθηκαν  από  τη  μια  μέρα  στην  άλλη.  Ένας  σερβιτόρος  ξενοδοχείου  κέρδισε  τριάντα  εκατομμύρια  γαλλικές λίβρες. Όταν η εταιρία ήταν έτοιμη να καταρρεύσει προκαλώντας τρομερές ζημιές  σε  όλους  τους  επενδυτές,  η  κυβέρνηση  προσπάθησε  να  αποτρέψει  την  καταστροφή  συγκεντρώνοντας χίλιους ζητιάνους, τους οποίους εξόπλισε με αξίνες και φτυάρια, και τους  έβαλε  να  παρελάσουν  στους  δρόμους  του  Παρισιού  σαν  ομάδα  εξορυκτών  έτοιμων  να  φύγουν για τη γη του Ελντοράντο. Φυσικά το οικοδόμημα κατέρρευσε τελικά. Αλλά, οποία  αλλαγή  ‐από  φιλήσυχοι  καπιταλιστές  πριν  από  εκατό  χρόνια  μετατράπηκαν  σε  εξαγριωμένο,  άπληστο  για  γρήγορο  πλουτισμό,  όχλο  που  συνωστιζόταν  στην  οδό  Rue  de  Quincampoix. Τι κόσμος αχόρταγος για χρήμα πρέπει να ήταν αυτός που έπεσε θύμα μιας  τέτοιας απροκάλυπτης απάτης!  Δεν υπήρχε αμφιβολία, οι ωδίνες του τοκετού είχαν σταματήσει και το σύστημα της αγοράς  είχε  γεννηθεί.  Το  πρόβλημα  της  επιβίωσης  από  ‘δώ  και  πέρα  δεν  θα  λυνόταν  απ’  την

παράδοση  και  τη  διαταγή,  αλλά  απ’  την  ελεύθερη  δραστηριότητα  των  ανθρώπων  που  επεδίωκαν  το  κέρδος  και  που  συνδέονταν  μεταξύ  τους  μόνο  απ’  την  ίδια  την  αγορά.  Το  σύστημα θα ονομαζόταν καπιταλισμός, αν και αυτός ο όρος δεν θα επικρατούσε ευρύτερα  παρά μόνο στο τέλος του 19ου αιώνα! Και η έννοια του κέρδους που βρισκόταν πίσω απ’  αυτόν ρίζωσε τόσο βαθιά ώστε η ανθρωπότητα σύντομα έφτασε να υποστηρίζει  σθεναρά  ότι το κέρδος αποτελούσε αιώνιο και αναπόσπαστο κομμάτι της ανθρώπινης φύσης.    Αυτή η ιδέα χρειαζόταν μια φιλοσοφία.  Το  ανθρώπινο  ζώο,  όπως  πλειστάκις  έχει  λεχθεί,  ξεχωρίζει  πάνω  απ’  όλα  λόγω  της  αυτογνωσίας του. Αυτό φαίνεται να σημαίνει ότι, έχοντας δημιουργήσει την κοινωνία του,  δεν ικανοποιείται ώστε να αφήσει τα πράγματα στην ησυχία τους. Πρέπει να βεβαιώνεται  συνέχεια ότι η κοινωνία στην οποία ζει είναι η καλύτερη δυνατή κοινωνία που υπάρχει και  ότι  οι  διευθετήσεις  που  ισχύουν  στα  πλαίσιά  της  αντικατοπτρίζουν,  στη  δική  τους  μικροκλίμακα,  τις  διευθετήσεις  που  η  θεία  πρόνοια  έχει  προβλέψει  για  τον  υπόλοιπο  κόσμο. Γι’ αυτό κάθε εποχή έχει τους φιλοσόφους της, τους απολογητές της, τους επικριτές  της και τους αναμορφωτές της.  Αλλά τα ερωτήματα με τα οποία ασχολήθηκαν οι πρώτοι κοινωνικοί φιλόσοφοι εστιάζονταν  περισσότερο στην πολιτική και λιγότερο στην οικονομική πλευρά της ζωής. Όσο καιρό τον  κόσμο  τον  κυβερνούσαν  η  παράδοση  και  η  διαταγή,  το  πρόβλημα  του  πλούτου  και  της  φτώχειας  δεν  απασχόλησε  τους  πρώτους  φιλόσοφους  παρά  μόνο  στο  βαθμό  που  γινόταν  αποδεκτό  μ’  έναν  αναστεναγμό  ή  στηλιτευόταν  ως  άλλη  μια  ένδειξη  της  εσωτερικής  αναξιότητας  του  ανθρώπου.  Εφόσον  υπήρχαν  άνθρωποι  που,  όπως  και  στον  κόσμο  των  μελισσών, γεννιόνταν με την προοπτική να γίνουν κηφήνες, κανένας δεν ανησυχούσε για το  λόγο  ύπαρξης  εργαζόμενων  φτωχών  ‐  τα  καπρίτσια  των  βασιλισσών  ήταν  απείρως  πιο  διασκεδαστικά και ενδιαφέροντα.  «Ευθύς  εκ  γενετής»,  έγραφε  ο  Αριστοτέλης,  «κάποιοι  είναι  προορισμένοι  να  τους  κυβερνούν  και  άλλοι  για  να  άρχουν»31  (ένια  διέστηκε  τα  μεν  επί  το  άρχεσθαι  τα  δ’  επί  το  άρχειν)  και  σ’  αυτή  την  παρατήρηση  συνοψιζόταν  όχι  τόσο  η  περιφρόνηση  όσο  η  αδιαφορία  με  την  οποία  οι  πρώτοι  φιλόσοφοι  αντιμετώπιζαν  τον  κόσμο  της  καθημερινότητας. 

Η  ύπαρξη  ενός  τεράστιου  εργατικού  υποστρώματος  θεωρούνταν  απλά  ως  δεδομένη  και  ζητήματα  χρηματικά  καθώς  και  ζητήματα  αγοράς  θεωρούνταν  όχι  μόνο  επίμοχθα αλλά και πολύ χυδαία για να ασχολείται μαζί τους κάποιος ευγενής και λόγιος. Τα  δικαιώματα  των  βασιλέων,  είτε  θεία  είτε  εγκόσμια,  και  τα  μεγάλα  ερωτήματα  για  την  κοσμική  και  την  πνευματική  εξουσία,  αυτά  παρείχαν  την  αρένα  για  την  αναμέτρηση  των  ιδεών ‐ και όχι οι διεκδικήσεις των αδίστακτων εμπόρων. Παρ’ όλο που ο ιδιωτικός πλούτος  έπαιζε  κάποιο  ρόλο  στη  λειτουργία  του  υλικού  κόσμου,  μέχρι  να  γενικευτεί  ο  αγώνας  για  την απόκτηση πλούτου και να γίνει ολοφάνερα ζωτικός για την κοινωνία, δεν υπήρχε λόγος  ύπαρξης μιας γενικής φιλοσοφίας του πλούτου.  Βέβαια, για λίγο, θα μπορούσε κανείς να αγνοήσει την άσχημη ανταγωνιστική πλευρά του  κόσμου  της  αγοράς.  Ύστερα  θα  μπορούσε  να  επιτεθεί  λάβρος  εναντίον  του.  Τελικά,  όταν  είχε  πια  διεισδύσει  στα  άβατα  των  ίδιων  των  φιλοσόφων,  θα  ήταν  καλύτερα  να  ρωτήσει  κανείς  κατά  πόσο  ακόμα  κι  εδώ  δεν  μπορούσαν  να  διαπιστωθούν  οι  ενδείξεις  κάποιου  κυρίαρχου  προτύπου.  Σ’  αυτό  το  σκοπό,  επί  διακόσια  χρόνια  πριν  από  τον  Adam  Smith,  έστρεψαν οι φιλόσοφοι τις θεωρίες τους για την καθημερινή ζωή.

Αλλά σε τι περίεργη σειρά καλουπιών κατάφεραν να χωρέσουν τον κόσμο στις προσπάθειές  τους να αποκαλύψουν τις υποκρυπτόμενες σκοπιμότητές του!  Στην  αρχή,  ο  φοβερός  αγώνας  για  επιβίωση  βρήκε  τη  δικαίωσή  του  στη  συσσώρευση  χρυσού.  Ο  Χριστόφορος  Κολόμβος,  ο  Κορτές  και  ο  Φράνσις  Ντρέικ  δεν  ήταν  μόνο  εξερευνητές  για  λογαριασμό  των  κυβερνήσεών  τους.  Θεωρούνταν,  επίσης,  παράγοντες  οικονομικής  προόδου.  Για  τους  μερκαντιλιστές  (όπως  αποκαλούμε  την  ομάδα  των  επιφυλλιδογράφων  και  των  δοκιμιογράφων  που  έγραψαν  για  το  εμπόριο),  ήταν  αυταπόδεικτο ότι η εθνική ισχύς ήταν ο φυσικός σκοπός της οικονομικής δραστηριότητας,  και ότι το πιο σπουδαίο συστατικό για την εθνική ισχύ ήταν ο χρυσός.

Η φιλοσοφία τους,  λοιπόν,  αφορούσε  μεγάλους  στόλους  και  περιπέτειες,  πλούτο  για  τους  βασιλείς  και  λιτότητα για το έθνος, και μια ακράδαντη πεποίθηση ότι, αν όλα πήγαιναν κατ’ ευχή στην  αναζήτηση πλούτου, ένα έθνος δεν μπορούσε παρά να μεγαλουργεί.  Υπήρχε κάποια συνεκτική έννοια πίσω απ’ αυτές τις ιδέες; Εδώ ερχόμαστε για πρώτη φορά  αντιμέτωποι  με  την  ιδέα  που  αναφέρεται  στο  τέλος  του  προλόγου  μας  ‐  την  ιδέα  ότι  τα  «οράματα» βρίσκονται πίσω και πριν από την πράξη. Υπάρχει, μάλιστα, η απεικόνιση ενός  τέτοιου οράματος στην προμετωπίδα του Λεβιάθαν, του βαρυσήμαντου εκείνου έργου που  εξέδωσε το 1651 ο Άγγλος φιλόσοφος και πολιτειολόγος Thomas Hobbes. Η βινιέτα δείχνει  μια  τεράστια  φιγούρα  να  ορθώνεται  προστατευτικά  πάνω  από  μια  γαλήνια  υπαίθρια  έκταση. Πρόκειται για ένα βασιλιά ‐με ξίφος στο ένα χέρι και σκήπτρο στο άλλο‐ του οποίου  η  πανοπλία  αν  την  κοιτάξεις  από  κοντά  αποκαλύπτεται  ότι  αποτελείται  από  πλακίδια  και  πάνω σε κάθε πλακίδιο απεικονίζεται μια ανθρώπινη κεφαλή.  Σημειώστε  ότι  το  όραμα  αυτό  είναι  πολιτικό,  όχι  οικονομικό.  Το  κεντρικό  επιχείρημα  του  Λεβιάθαν  είναι  ότι  ένα  πανίσχυρο  κράτος  είναι  αναγκαίο  για  να  προστατεύσει  τους  ανθρώπους από μια ζωή που, σύμφωνα με την περιγραφή του Hobbes, θα ήταν «μοναχική,  φτωχική, μοχθηρή, κτηνώδης και σύντομη»32.  Παρότι  οι  εμπορικές  δραστηριότητες  έπαιξαν  σημαντικό  ρόλο,  εκτός  από  την  υποστήριξη  που  παρείχαν  στον  πρωταρχικό  ρόλο  του  κράτους,  ταυτόχρονα  απειλούσαν  να  τον  υπονομεύσουν.  Έτσι,  παρά  το  ενδιαφέρον  για  τη  συσσώρευση  χρυσού,  μια  από  τις  συνηθισμένες  ανησυχίες  όλων  των  βασιλικών  οίκων  ήταν  ότι  τα  εμπορικά  πλοία  θα  μετέφεραν  χρυσό  στο  εξωτερικό,  όπου  θα  τον  ξόδευαν  για  μετάξι  και  άλλα  είδη  πολυτελείας, πράγμα που άδειαζε το βασιλικό θησαυροφυλάκιο.  Ωστόσο,  ακόμα  κι  εδώ,  το  όραμα  χρησιμεύει  ως  η  βάση  για  τις  πρώτες  προσπάθειες  να  διατυπωθεί αυτό που θα ονομάζαμε οικονομική ανάλυση. Ακόμα και πριν απ’ την έκδοση  του Λεβιάθαν, οι εκπρόσωποι του εμπορικού κόσμου κυκλοφορούσαν φυλλάδια, με σκοπό  να καταδείξουν ότι τα εμπορικά πλοία που έπλεαν στα νερά του Τάμεση ήταν ατού και όχι  απειλή  για  τη  μοναρχία. 

Πράγματι,  μέρος  του  χρυσού  που  μετέφεραν  στο  εξωτερικό  θα  ξοδευόταν  για  την  αγορά  ξένων  προϊόντων,  αλλά  τα  βρετανικά  προϊόντα,  που  επίσης  μετέφεραν, θα επωλούντο για την απόκτηση ακόμα περισσότερου χρυσού. Μάλιστα, όπως  εξηγούσε ο Thomas Μουν, διευθυντής της Εταιρίας Ανατολικών Ινδιών, στο Ο θησαυρός της  Αγγλίας από το εξωτερικό εμπόριο33, το «σύνηθες μέσο» με το οποίο ένα έθνος αυξάνει τον  πλούτο  του  και  τους  θησαυρούς  του  είναι  το  εμπόριο,  «όπου  θα  πρέπει  πάντοτε  να  τηρούμε τον  εξής κανόνα: να πουλάμε εμείς  στους  ξένους περισσότερα κατ’  έτος απ’ όσα  θα καταναλώνουμε εμείς από τα δικά τους σε αξία».  Ήδη  το  18ο  αιώνα  η  αρχική  έμφαση  στον  χρυσό  άρχιζε  να  φαίνεται  κάπως  απλοϊκή.  Νέες  θεωρητικές  σχολές  εμφανίζονταν  οι  οποίες  έδιναν  όλο  και  μεγαλύτερη  έμφαση  στο

εμπόριο ως την κύρια πηγή εθνικής ζωτικότητας. Έτσι, το φιλοσοφικά ερώτημα με το οποίο  καταπιάνονταν ήταν όχι το πώς θα μπορούσαν να ελέγξουν την αγορά χρυσού, αλλά το πώς  θα  δημιουργηθεί  όλο  και  περισσότερος  πλούτος  με  την  υποβοήθηση  της  ανερχόμενης  τάξης των εμπόρων στην προώθηση των λειτουργιών της.  Η νέα φιλοσοφία έφερε μαζί της ένα νέο κοινωνικό πρόβλημα:  ππω ωςς  νναα  μμεείίννοουυνν  οοιι  φφττω ωχχοοίί,  φτωχοί. Ήταν γενικά παραδεκτό ότι, αν δεν παρέμεναν οι φτωχοί ως είχαν, δεν μπορούσε  να  βασιστεί  κανείς  επάνω  τους  ότι  θα  έκαναν  τη  δουλειά  τους  χωρίς  να  απαιτούν  εξωφρενικούς  μισθούς.  «Για  να  είναι  η  κοινωνία  ευχαριστημένη….  είναι  απαραίτητο  μεγάλα τμήματα του πληθυσμού να είναι αμόρφωτοι καθώς επίσης και φτωχοί»34, έγραφε  ο Bernard Mandeville, ο ευφυέστερος και μοχθηρότερος κοινωνικός σχολιαστής των αρχών  του δέκατου όγδοου αιώνα. Έτσι οι μερκαντιλιστές συγγραφείς κοίταζαν το φτηνό αγροτικό  και βιομηχανικό εργατικό δυναμικό της Αγγλίας και ένευαν επιδοκιμαστικά.  Ο  χρυσός  και  το  εμπόριο  δεν  ήταν,  με  κανέναν  τρόπο,  οι  μοναδικές  ιδέες  που  επέβαλαν  κάποιου  είδους  τάξη  στο  χάος  της  καθημερινής  ζωής.  Υπήρχαν  αμέτρητοι  επιφυλλιδογράφοι,  κληρικοί,  εκκεντρικοί  και  μισαλλόδοξοι,  οι  οποίοι  αναζητούσαν  τη  δικαίωση  ‐ή  την  καταδίκη‐  της  κοινωνίας  με  μια  δεκάδα  διαφορετικές  εξηγήσεις.  Το  πρόβλημα  όμως  ήταν  ότι  όλα  τα  μοντέλα  ήταν  τελείως  ανεπαρκή.  Κάποιος  έλεγε  ότι  ένα  έθνος προφανώς δεν πρέπει να αγοράζει περισσότερα απ’ όσα πουλάει, ενώ κάποιος άλλος  υποστήριζε  σθεναρά  ότι  ένα  έθνος  προφανώς  ευημερούσε  περισσότερο  αν  έπαιρνε  περισσότερα  απ’  αυτά  που  έδινε  σε  αντάλλαγμα. 

Άλλοι  υποστήριζαν  ότι  το  εμπόριο  ήταν  αυτό που έκανε ένα έθνος πλούσιο, και επαινούσαν τους εμπόρους. Άλλοι πάλι αντέτασσαν  ότι το εμπόριο δεν ήταν παρά ένα παράσιτο στο υγιές σώμα των αγροτών. Κάποιοι έλεγαν  ότι  οι  φτωχοί  προορίζονταν  απ’  το  Θεό  να  είναι  φτωχοί  και,  ακόμα  κι  αν  δεν  ήταν  έτσι,  η  φτώχεια τους ήταν απαραίτητη για τον πλούτο του έθνους. Άλλοι έβλεπαν στην εξαθλίωση  ένα κοινωνικό κακό και δεν καταλάβαιναν πώς η φτώχεια μπορούσε να παραγάγει πλούτο.  Μέσα από το κομφούζιο των αντικρουόμενων εκλογικεύσεων ένα πράγμα ήταν ξεκάθαρο:  ο άνθρωπος  έπρεπε να έχει κάποιου είδους διανοητική διευθέτηση  που να  τον βοηθά να  καταλάβει  τον  κόσμο  στον  οποίο  ζούσε.  Ο  σκληρός  και  αγχωτικός  κόσμος  της  οικονομίας  φαινόταν  πιο  σημαντικός  παρά  ποτέ.  Δεν  είναι  να  απορεί  κανείς  που  ο  Δρ  Σάμιουελ  Τζόνσον  είπε:  «Τίποτα  δεν  απαιτεί  από  τη  φιλοσοφία  περισσότερη  επεξήγηση  από  το  εμπόριο». Με άλλα λόγια, είχε έρθει ο καιρός των οικονομολόγων.  Μέσα  από  το  κομφούζιο  ξεπήδησε  επίσης  ένας  φιλόσοφος  εκπληκτικού  εύρους.  Ο  Adam  Smith δημοσίευσε το 1776 το έργο του Έρευνα για τη φύση και τα αίτια του πλούτου των  εθνών  (An  Inquiry  into  the  Nature  and  Causes  of  the  Wealth  of  Nations),  δημιουργώντας  άλλη μια επανάσταση εκείνο το μοιραίο χρόνο. Μια πολιτική δημοκρατία γεννιόταν στη μια  πλευρά του ωκεανού. Ένα οικονομικό προσχέδιο ξεδιπλωνόταν απ’ την άλλη. Αλλά, ενώ το  πολιτικό παράδειγμα της Αμερικής δεν το ακολούθησε ολόκληρη η Ευρώπη, μόλις ο Adam  Smith έδειξε την πρώτη αληθινή απεικόνιση της σύγχρονης κοινωνίας, ολόκληρος ο δυτικός  κόσμος  έγινε  ο  κόσμος  του  Adam  Smith:  το  όραμά  του  έγινε  η  συνταγή  που  χρησιμοποίησαν γενιές ολόκληρες για να ερμηνεύσουν τον κόσμο. Ο Adam Smith ποτέ δεν  θα θεωρούσε τον εαυτό του ως επαναστάτη. Απλώς εξηγούσε αυτό που στον ίδιο φαινόταν  ξεκάθαρο, λογικό και συντηρητικό. Όμως, έδωσε στον κόσμο την εικόνα του για την οποία  έψαχνε.  Μετά  τον  Πλούτο  των  Εθνών,  οι  άνθρωποι  άρχισαν  να  βλέπουν  τον  κόσμο  γύρω  τους  με  διαφορετικά  μάτια.  Είδαν  πώς  το  έργο  τους  εναρμονιζόταν  με  ολόκληρη  την  κοινωνία  και  είδαν  επίσης  ότι  η  κοινωνία  ως  σύνολο  προχωρούσε  με  μεγαλοπρεπή  βηματισμό προς ένα απόμακρο πλην όμως ορατό σκοπό. Με λίγα λόγια, είχε αναδυθεί ένα  νέο όραμα.

Σχετικα αρθρα

Κορονοϊός: Το παγκόσμιο οικονομικό σοκ θα είναι τεράστιο – και ο πανικός μπορεί να καθυστερήσει την ανάκαμψη

admin

Κόφτης έως 20% στις νέες συντάξεις του Δημοσίου

admin

Οι ασθενείς της Ευρώπης -Αθήνα και Ρώμη- έγιναν καλά, αλλά για πόσο;

admin

10 χρόνια από την κατάρρευση Lehman Brothers:Πώς η κρίση ακινήτων έγινε παγκόσμια κρίση

admin

Μ.Στασινόπουλος: Η μεταποίηση στην Ελλάδα μπορεί να αποτελέσει λύση

admin

ΤAZ: Στις πλάτες των δισέγγονων τα χρέη προπαππούδων στην Ελλάδα

admin

Ο κόσμος δεν αντέχει μία πιο ισχυρή αμερικανική οικονομία

admin

Ποια Tesla; Η πραγματική ευκαιρία βρίσκεται στην BMW

admin

Το εμπόδιο της Βόρειας Ευρώπης στην Παγκόσμια Οικονομία

admin

Αυτές είναι οι πιο μίζερες οικονομίες του κόσμου

admin

Προ των πυλών «αρκούδες» στη Wall Street;

admin

Μια χαμένη δεκαετία…

admin

Η αρχή του τέλους της Ευρώπης και η αγωνιά της Ελλάδας

admin

Από …ιστορικό ρεκόρ σε ρεκορ τα ελληνικά ομόλογα- Αναταράξεις στις διεθνείς αγορές

admin

Ο Μακρόν στρέφεται ανατολικά στις ευρωπαϊκές προσπάθειές του

admin

Θρίλερ με τους οίκους αξιολόγησης!

admin

FT : Oι επενδυτές επιστρέφουν στην Ελλάδα

admin

Ελβετία: ξαναχτίζοντας το όνομα

admin