Image default
Ανάλυση Πρώτο Θέμα

Ο υπέροχος κόσμος του Adam Smith(Ι)

 Τι  ήταν  αυτό  το  νέο  όραμα;  Όπως  θα  περίμενε  κανείς,  δεν  ήταν  μια  Πολιτεία  αλλά  ένα  Σύστημα  ‐  για  την  ακρίβεια,  ένα  Σύστημα  Τέλειας  Ελευθερίας.  Θα  ήταν,  όμως,  λάθος  να  εγκύψουμε στην εντυπωσιακή αυτή σύλληψη αν δεν κάναμε πρώτα τη γνωριμία του εξίσου  εντυπωσιακού, και οπωσδήποτε ασυνήθιστου, δημιουργού της. 

Τη δεκαετία  του 1760, όποιος επισκεπτόταν την Αγγλία ήταν πολύ πιθανό να ακούσει για  κάποιον Adam Smith, στο Πανεπιστήμιο της Γλασκόβης. Ο dr Smith ήταν πολύ γνωστός αν  όχι πασίγνωστος. Ο Βολτέρος είχε ακουστά γι’ αυτόν, ο David Χιουμ ήταν στενός του φίλος,  φοιτητές  είχαν  έρθει  ακόμα  κι  από  τη  Ρωσία  να  ακούσουν  τις  στρυφνές  πλην  όμως  παθιασμένες  διαλέξεις  του.  Εκτός  από  τα  ακαδημαϊκά  του  επιτεύγματα,  ο  Δρ  Smith  ήταν  γνωστός  και  για  την  εντυπωσιακή  προσωπικότητά  του.  Ήταν,  για  παράδειγμα,  διαβόητος  για την αφηρημάδα του.

Μια φορά, καθώς περπατούσε μ’ ένα φίλο του και είχαν ανοίξει  σοβαρή  συζήτηση,  έπεσε  μέσα  σ’  ένα  λάκκο  βυρσοδεψίας∙  λέγεται  επίσης  ότι  μια  φορά  έφτιαξε ένα ρόφημα με ψωμί και βούτυρο και αποφάνθηκε ότι ήταν το χειρότερο τσάι που  ήπιε  ποτέ.  Όμως  οι  ουκ  ολίγες  προσωπικές  του  ιδιορρυθμίες  δεν  στέκονταν  εμπόδιο  στις  διανοητικές  του  επιδόσεις. 

Ο  Adam  Smith  συγκαταλεγόταν  στους  εξέχοντες  φιλοσόφους  της εποχής του.35  Στη  Γλασκόβη,  ο  Adam  Smith  έδινε  διαλέξεις  για  τα  προβλήματα  της  Φιλοσοφίας  της  Ηθικής,  ένα  γνωστικό  αντικείμενο  με  μεγαλύτερη  ευρύτητα  τότε  απ’  ό,τι  σήμερα.  Η  Φιλοσοφία  της  Ηθικής  περιλάμβανε  Θεολογία  της  Φύσης,  Ηθική,  Δίκαιο  και  Πολιτική  Οικονομία:  έτσι  κάλυπτε  ολόκληρο  το  φάσμα  από  τις  πιο  ευγενείς  παρορμήσεις  του  ανθρώπου  για  τάξη  και  αρμονία  μέχρι  τις  κάπως  λιγότερο  εύτακτες  και  αρμονικές  δραστηριότητές του στα πλαίσια της εξασφάλισης των προς το ζην. 

Η  Θεολογία  της  Φύσης  ‐η  αναζήτηση  κάποιας  σκοπιμότητας  μέσα  στην  ακαταστασία  του  σύμπαντος‐ ήταν, από πολύ παλιά, αντικείμενο της ανθρώπινης τάσης για εκλογίκευση. Ο  ταξιδιώτης μας θα ένιωθε πολύ άνετα καθώς ο Δρ Smith ανέλυε τους φυσικούς νόμους που  βρίσκονται  πίσω  από  το  φαινομενικό  χάος  του  σύμπαντος.  Αλλά,  όταν  έφτανε  στο  άλλο  άκρο  του  φάσματος  ‐την  αναζήτηση  μιας  μεγαλειώδους  αρχιτεκτονικής  πίσω  απ’  το  τρελοκομείο  της  καθημερινής  ζωής‐  ο  ταξιδιώτης  μας  μπορεί  να  ένιωθε  ότι  ο  σεβαστός  καθηγητής επέκτεινε τη φιλοσοφία πέρα από τα αποδεκτά της όρια.  Γιατί,  αν  η  κοινοτική  σκηνή  της  Αγγλίας  στο  τέλος  του  18ου  αιώνα  θύμιζε  κάτι,  αυτό  σίγουρα  δεν  ήταν  η  ορθολογική  τάξη  ή  ο  ηθικός  σκοπός. 

Μόλις  κάποιος  απομάκρυνε  το  βλέμμα του από την άνετη ζωή των εισοδηματιών, η κοινωνία έμοιαζε περισσότερο μ’ έναν  άγριο αγώνα για επιβίωση στην χειρότερή του μορφή. Έξω από τα σαλόνια του Λονδίνου ή  τα  όμορφα  αρχοντικά  των  κομητειών,  το  μόνο  που  έβλεπε  κανείς  ήταν  αρπακτικότητα,  σκληρότητα  και  εξαχρείωση,  ανάμικτα  με  τα  πιο  παράλογα  και  περίεργα  έθιμα  και  παραδόσεις  από  κάποιες  ακόμα  παλιότερες  και  πιο  αναχρονιστικές  εποχές.  Το  κοινωνικό  σώμα έμοιαζε λιγότερο με μια καλορυθμισμένη μηχανή όπου κάθε μέρος ήταν φανερό ότι  συνεισέφερε στο σύνολο, και περισσότερο με κάποια από τις  περίεργες ατμομηχανές του  Τζέιμς Βατ: μαύρη, θορυβώδης, χαμηλής απόδοσης, επικίνδυνη. Τι περίεργο, αλήθεια, που  ο καθηγητής Smith ισχυριζόταν ότι έβλεπε τάξη, σχεδιασμό και σκοπό σε όλα αυτά! 

Φανταστείτε, για παράδειγμα, να είχε πάει ο επισκέπτης μας να δει τα ορυχεία κασσιτέρου  στην Κορνουάλη.36 Εκεί θα έβλεπε μεταλλωρύχους να κατεβαίνουν στα σκοτεινά πηγάδια,  όπου  φτάνοντας  στον  πάτο  έβγαζαν  ένα  κερί  απ’  τη  ζώνη  τους  και  ξάπλωναν  για  έναν  υπνάκο,  μέχρι  που  έλιωνε  το  κερί.  Μετά,  δούλευαν  για  δυο‐τρεις  ώρες  μέχρι  το  επόμενο

καθιερωμένο  διάλειμμα,  που  αυτή  τη  φορά  διαρκούσε  όσο  χρειαζόταν  να  καπνίσουν  μια  πίπα. Τη μισή μέρα την περνούσαν τεμπελιάζοντας, την άλλη μισή σκάβοντας στις φλέβες.  Αν όμως ο ταξιδιώτης μας ταξίδευε βόρεια και είχε το κουράγιο να κατέβει στα πηγάδια του  Ντάραμ  ή  του  Νορθάμπερλαντ,  θα  έβλεπε  κάτι  τελείως  διαφορετικό. 

Εδώ  άνδρες  και  γυναίκες  δούλευαν  μαζί,  γυμνοί  μέχρι  τη  μέση,  και  από  την  εξάντληση  είχαν  καταντήσει  αξιοθρήνητοι υπάνθρωποι. Εδώ επικρατούσαν τα πιο άγρια και βάναυσα ήθη. Σεξουαλικές  ορέξεις ξυπνούσαν και ικανοποιούνταν πάραυτα μέσα σε κάποια ερημική στοά. Παιδιά από  επτά έως δέκα ετών, που τους χειμερινούς μήνες δεν έβλεπαν ούτε το φως της μέρας, ήταν  θύματα  εκμετάλλευσης  και  κακομεταχείρισης,  και  παίρνανε  ένα  ξεροκόμματο  για  να  βοηθούν τους μεταλλωρύχους στη μετακίνηση των κάδων με το κάρβουνο.

Έγκυες γυναίκες  έσερναν βαγόνια με κάρβουνα σαν να ήταν άλογα και μερικές φορές γεννούσαν μέσα στις  σκοτεινές σπηλιές.  Αλλά  δεν  ήταν  μόνο  στα  ορυχεία  που  η  ζωή  φαινόταν  να  είναι  γραφική,  παραδοσιακή  ή  απάνθρωπη.  Και  στην  επιφάνεια  της  γης  ένας  παρατηρητής  θα  έβλεπε  καταστάσεις  που  ελάχιστα  περισσότερο  διέπονταν  από  τάξη,  αρμονία  και  σχεδιασμό.  Σε  πολλά  μέρη  της  υπαίθρου, ομάδες φτωχών αγροτών περιφέρονταν σε αναζήτηση εργασίας. Από τα ορεινά  της  Ουαλίας,  Λόχοι  Αρχαίων  Βρετανών37  (όπως  τους  άρεσε  να  αυτοαποκαλούνται)  κατηφόριζαν  ομαδικά  στα  πεδινά  την  εποχή  του  θερισμού.  Πότε  ολόκληρη  η  ομάδα  μοιραζόταν  ένα  μόνο  άλογο,  χωρίς  σέλα  και  χαλινάρια,  και  πότε  ταξίδευαν  όλοι  πεζοί. 

Συχνά,  αγγλικά  μιλούσε  ένας  μόνο  απ’  όλη  την  ομάδα,  που  αναλάμβανε  να  κάνει  το  διερμηνέα  ανάμεσα  στην  ομάδα  και  τους  αγροκτηματίες,  στα  χωράφια  των  οποίων  προσφέρονταν να βοηθήσουν στο θέρισμα. Δεν ήταν περίεργο που οι αμοιβές τους σπάνια  ξεπερνούσαν τις έξι πένες ημερησίως.  Και τέλος, αν ο επισκέπτης μας σταματούσε σε κάποια βιομηχανική πόλη, θα έβλεπε άλλα  πάλι  αξιοπερίεργα  φαινόμενα,  που  ούτε  αυτά  υποδήλωναν  τάξη  στο  ανεκπαίδευτο  μάτι.  Μπορεί να έμενε έκθαμβος με το εργοστάσιο που είχαν χτίσει οι αδελφοί Lombe το 1742.

 Ήταν ένα τεράστιο κτίσμα για τα μέτρα της εποχής. Είχε έξι ορόφους και μήκος 150 μέτρα,  και μέσα υπήρχαν μηχανήματα που, όπως περιέγραφε ο Daniel Ντεφόε, αποτελούνταν από  «26.586 τροχούς και 97.746 κινήσεις, τα οποία επεξεργάζονται 73.726 γιάρδες μεταξωτών  νημάτων  κάθε  φορά  που  γυρίζει  ο  τροχός,  δηλαδή  τρεις  φορές  το  λεπτό»38.  Εξίσου  αξιοσημείωτο ήταν ότι παιδιά που δούλευαν στις μηχανές καθ’ όλο το εικοσιτετράωρο, για  δώδεκα  ή  δεκατέσσερις  ώρες  το  καθένα,  μαγείρευαν  το  φαγητό  τους  σε  λιγδιασμένα  μαύρα καζάνια και στεγάζονταν με βάρδιες σε θαλάμους όπου, όπως λεγόταν, τα κρεβάτια  ήταν πάντα ζεστά.39  Ο  κόσμος  του  18ου  αιώνα  ήταν  παράξενος,  αποτρόπαιος  και  ασυστηματοποίητος  για  τον  παρατηρητή  όχι  μόνο  του  σήμερα  αλλά  κι  εκείνου  του  καιρού.  Γι’  αυτό  είναι  ακόμα  πιο  αξιοπερίεργο  ότι  ο  κόσμος  αυτός  μπορούσε  να  συμφιλιωθεί  με  τη  Φιλοσοφία  της  Ηθικής  που οραματιζόταν ο Δρ Smith ή ότι αυτός ο πολυμαθής άνθρωπος ισχυριζόταν ότι σ’ αυτό  τον  κόσμο  έβλεπε  το  ξεκάθαρο  περίγραμμα  μεγαλειωδών  νόμων  με  σκοπιμότητα  που  σχημάτιζαν ένα αποτελεσματικό υπερσύνολο, γεμάτο σημασία.  Τι είδους άνθρωπος ήταν αυτός ο ευγενικός φιλόσοφος;

 «Είμαι  εραστής  των  βιβλίων  μου  και  μόνο».  Έτσι  περιέγραψε  κάποτε  ο  Adam  Smith  τον  εαυτό του σε κάποιον φίλο του, ενώ ταυτόχρονα επιδείκνυε με καμάρι τη βιβλιοθήκη του.  Σίγουρα δεν ήταν όμορφος άντρας. Το προφίλ του πάνω σε κάποιο μετάλλιο μάς δείχνει ότι  είχε  προεξέχον  κάτω  χείλος  ενώ  η  μύτη  του  ήταν  γαμψή  και  τα  εξόφθαλμα  μάτια  του  προεξείχαν κάτω από βαριά βλέφαρα. Σε όλη του τη ζωή ο Smith έπασχε από καταθλίψεις.

Το κεφάλι του έτρεμε και μιλούσε μ’ ένα περίεργο τραύλισμα.  Επιπλέον,  υπήρχε  και  η  διαβόητη  αφηρημάδα  του.  Στη  δεκαετία  του  1780,  όταν  ο  Smith  κόντευε  τα  εξήντα,  οι  κάτοικοι  του  Εδιμβούργου  απολάμβαναν  συχνά  το  διασκεδαστικό  θέαμα που προσέφερε ο πιο διάσημος συμπολίτης τους, ντυμένος με ανοιχτόχρωμο παλτό,  παντελόνι μέχρι το γόνατο, λευκές μεταξωτές κάλτσες, παπούτσια με αγκράφα, καστόρινο  καπέλο με πλατύ μπορ και μπαστούνι, καθώς κατηφόριζε τα καλντερίμια της πόλης με τα  μάτια να αγναντεύουν το άπειρο και τα χείλια του να κινούνται στο ρυθμό μιας σιωπηρής  διάλεξης.  Κάθε  δυο  βήματα  κοντοστεκόταν  σαν  να  επρόκειτο  να  αλλάξει  κατεύθυνση  ή  ακόμα  και  να  γυρίσει  πίσω. 

Κάποιος  φίλος  του  χαρακτήρισε  το  περπάτημά  του  ως  «σκωληκοειδές».  Υπάρχουν πάμπολλες αφηγήσεις που έχουν να κάνουν με τη αφηρημάδα του. Κάποια φορά  κατέβηκε στον κήπο του ντυμένος μόνο με μια ρόμπα και, απορροφημένος από τις σκέψεις  του, περπάτησε είκοσι πέντε χιλιόμετρα πριν το συνειδητοποιήσει. Μια άλλη φορά, καθώς  ο  Smith  έκανε  βόλτα  στο  Εδιμβούργο  μ’  έναν  επιφανή  φίλο  του,  κάποιος  φρουρός  παρουσίασε το ακόντιό του σε χαιρετισμό. Ο Smith, ο οποίος είχε δεχθεί παρόμοιες τιμές  σε  άπειρες  περιπτώσεις,  ξαφνικά  λες  και  υπνωτίστηκε  από  το  στρατιώτη  που  τον  χαιρετούσε. Ανταπέδωσε την τιμή με το μπαστούνι του και, προς μεγάλη και συνεχιζόμενη  έκπληξη  τού  συντρόφου  του,  ακολούθησε  κατά  βήμα  το  στρατιώτη  αντιγράφοντας  με  το  μπαστούνι  του  κάθε  κίνηση  του  ακοντίου.

 Όταν  επανέκτησε  συνείδηση  της  πραγματικότητας,  στεκόταν  στην  κορυφή  μιας  σκάλας  με  το  μπαστούνι  επί  σκοπόν.  Μη  συναισθανόμενος ότι είχε κάνει κάτι ασυνήθιστο, χαμήλωσε το μπαστούνι του και συνέχισε  τη συζήτηση από εκεί που την είχε αφήσει.  Αυτός  ο  αφηρημένος  καθηγητής  γεννήθηκε  το  1723  στην  πόλη  Kirkcaldy  στην  κομητεία  Φάιφ της Σκοτίας. Το Kirkcaldy είχε πληθυσμό χιλίων πεντακοσίων κατοίκων. Την εποχή που  γεννήθηκε  ο  Smith,  κάποιοι  από  τους  κατοίκους  χρησιμοποιούσαν  ακόμα  καρφιά  για  χρήματα.

 Όταν  ήταν  τεσσάρων  ετών,  συνέβη  κάτι  πολύ  παράξενο.  Μια  ομάδα  περιπλανώμενων  τσιγγάνων  απήγαγε  τον  Smith.  Μετά  από  ενέργειες  του  θείου  του  (ο  πατέρας  του  είχε  πεθάνει  πριν  ακόμα  γεννηθεί  ο  Adam)  οι  τσιγγάνοι  εντοπίστηκαν,  καταδιώχτηκαν και, πάνω στη συμπλοκή που επακολούθησε, εγκατέλειψαν τον μικρό Adam  στην άκρη του δρόμου. «Φοβάμαι ότι, σαν τσιγγάνος, θα ήταν άθλιος», λέει ένας από τους  πρώτους βιογράφους του. 

Από  την  αρχή,  ο  Smith  ήταν  επιμελής  μαθητής  παρ’  όλο  που,  και  σαν  παιδί  ακόμα,  περνούσε  κρίσεις  αφηρημάδας.  Ήταν  προφανώς  φτιαγμένος  για  καθηγητής,  κι  έτσι  στα  δεκαεπτά του, πήγε στην Oxford με υποτροφία ‐κάνοντας το ταξίδι με άλογο‐ και παρέμεινε  εκεί  για  έξι  χρόνια.  Τότε,  βέβαια,  η  Oxford  δεν  ήταν  ακόμα  το  κάστρο  της  μάθησης  που  έγινε αργότερα. Οι πιο πολλοί από τους διορισμένους καθηγητές είχαν πάψει ακόμα και να  προσποιούνται ότι διδάσκουν. Ένας ξένος ταξιδιώτης περιγράφει την έκπληξή του από μια  δημόσια  συζήτηση  του  1788.  Και  οι  τέσσερις  «συνομιλητές»  πέρασαν  τον  καθορισμένο  χρόνο  σε  απόλυτη  σιωπή,  όλοι  τους  απορροφημένοι  από  την  ανάγνωση  κάποιου  λαϊκού  μυθιστορήματος  της  εποχής. 

Εφόσον  λοιπόν  η  διδασκαλία  ήταν  η  εξαίρεση  παρά  ο  κανόνας,  ο  Smith  πέρασε  τα  φοιτητικά  του  χρόνια  χωρίς  ιδιαίτερη  καθοδήγηση,  διαβάζοντας  μόνος  του  ό,τι  αυτός  θεωρούσε  σωστό.  Μια  φορά,  μάλιστα,  παραλίγο  να  αποβληθεί  από  το  πανεπιστήμιο  γιατί  βρέθηκε  στο  δωμάτιό  του  ένα  αντίτυπο  από  το  βιβλίο του David Χιουμ Πραγματεία πάνω στην ανθρώπινη φύση. Ο Χιουμ δεν θεωρούνταν  τότε κατάλληλο ανάγνωσμα ούτε για έναν μελλοντικό φιλόσοφο.  Το  1751  ‐πριν  γίνει  είκοσι  οκτώ  ετών‐  προσφέρθηκε  στον  Smith  η  έδρα  της  Λογικής  στο

πανεπιστήμιο  της  Γλασκόβης  και,  αμέσως  μετά,  του  δόθηκε  η  έδρα  της  Φιλοσοφίας  της  Ηθικής.  Σε  αντίθεση  με  την  Oxford,  η  Γλασκόβη  ήταν  ένα  σοβαρό  κέντρο  αυτού  που  αργότερα  ονομάστηκε  «ο  Σκοτσέζικος  Διαφωτισμός»,  και  διακρινόταν  για  τα  ταλέντα  της.  Παρ’ όλα αυτά, διέφερε πολύ από τη σύγχρονη έννοια του πανεπιστημίου. Το σεμνότυφο  καθηγητικό κατεστημένο δεν ενέκρινε τον ενθουσιασμό και την έλλειψη σοβαρότητας στη  συμπεριφορά του Smith. Κατηγορήθηκε ότι μερικές φορές χαμογελούσε την ώρα της θείας  λειτουργίας (προφανώς στη διάρκεια κάποιας από τις ονειροπολήσεις του), ότι ήταν πιστός  φίλος  εκείνου  του  απαράδεκτου  Χιουμ,  ότι  δεν  έκανε  κατηχητικό  τις  Κυριακές,  ότι  έκανε  αίτηση  στη  Σύγκλητο  να  του  επιτρέψει  να  καταργήσει  την  προσευχή  στην  αρχή  του  μαθήματος, και ότι οι προσευχές του θύμιζαν «φυσική θρησκεία».

 Ίσως να κατανοήσουμε  καλύτερα την κατάσταση αν θυμηθούμε ότι ο Φράνσις Χάτσισον, που ήταν καθηγητής του  Smith, πρωτοτύπησε όταν αρνήθηκε να διδάξει τους φοιτητές του στη λατινική γλώσσα!  Οι  αποδοκιμασίες  δεν  πρέπει  να  ήταν  πολύ  έντονες  μια  και  το  1758  ο  Smith  έγινε  Κοσμήτορας. Αναμφισβήτητα ήταν ευτυχισμένος στη Γλασκόβη. Τα βράδια έπαιζε χαρτιά ‐η  αφηρημάδα  του  τον  έκανε  κάπως  αναξιόπιστο  ως  παίκτη‐  ήταν  μέλος  διαφόρων  ομίλων  διανοουμένων και ζούσε μια ήσυχη ζωή. Ήταν αγαπητός στους φοιτητές του, διακεκριμένος  ομιλητής  ‐ακόμα  και  ο  Μπόσγουελ  πήγε  να  τον  ακούσει‐  ενώ  το  περπάτημά  του  και  ο  περίεργος  τρόπος  ομιλίας  του  δημιούργησαν  σχολή.  Ακόμα  και  μικρές  προτομές  του  εμφανίστηκαν στις προθήκες των βιβλιοπωλείων.  Δεν  ήταν,  όμως,  μόνο  η  εκκεντρική  του  προσωπικότητα  που  του  έδινε  κύρος.  Το  1759  εξέδωσε ένα βιβλίο που αμέσως δημιούργησε αίσθηση. Είχε τον τίτλο Η θεωρία των ηθικών  συναισθημάτων  (The  Theory  of  Moral  Sentiments),  και  κατέταξε  τον  Smith  αμέσως  στην  πρωτοκαθεδρία των Άγγλων φιλοσόφων. Η Θεωρία ήταν μια έρευνα για την προέλευση της  ηθικής  επιδοκιμασίας  και  αποδοκιμασίας.  Πώς  είναι  δυνατόν  ο  άνθρωπος,  ο  οποίος  είναι  πλάσμα  ιδιοτελές,  να  διατυπώνει  ηθικές  κρίσεις  στις  οποίες  η  ιδιοτέλεια  φαίνεται  να  αναστέλλεται ή να μεταστοιχειώνεται σε κάτι ανώτερο;

Ο Smith υποστήριζε ότι η απάντηση  βρίσκεται  στην  ικανότητά  μας  να  μπαίνουμε  στη  θέση  κάποιου  τρίτου,  κάποιου  αντικειμενικού  παρατηρητή,  και,  μ’  αυτό  τον  τρόπο,  να  διαμορφώνουμε  μια  αίσθηση  ομοφροσύνης  με  την  αντικειμενική  (σε  αντίθεση  με  την  εγωιστική)  υπόσταση  της  υπόθεσης.  Το  βιβλίο  και  τα  προβλήματα  που  προσέγγιζε  προσέλκυσαν  το  ευρύτερο  ενδιαφέρον.  Στη  Γερμανία, το «πρόβλημα του Adam Smith» (das Adam Smith Problem) έγινε ένα προσφιλές  θέμα  συζητήσεων.  Και,  πράγμα  ακόμα  πιο  σημαντικό  από  τη  δική  μας  σκοπιά,  η  πραγματεία  έτυχε  της  εύνοιας  ενός  πολύ  ενδιαφέροντος  ανθρώπου,  του  Καρόλου  Townshend.

Ο  Townshend  είναι  μια  από  εκείνες  τις  υπέροχες  μορφές  που  κόσμησαν  το  18ο  αιώνα.  Πνευματώδης  και  μορφωμένος,  ο  Townshend  ήταν,  όπως  τον  περιέγραφε  ο  Οράτιος  Γουόλπολ,  «άνθρωπος  προικισμένος  με  όλα  τα  μεγάλα  ταλέντα,  ο  οποίος  θα  ήταν  ο  σημαντικότερος άνθρωπος της εποχής του αν διέθετε κοινή ειλικρίνεια, κοινή σταθερότητα  και  κοινή  λογική»41.  Η  αστάθεια  του  χαρακτήρα  του  ήταν  διαβόητη42:  ένα  χωρατό  της  εποχής αναφέρει ότι ο κύριος Townshend είχε ένα πόνο στο πλευρό κάποτε, αλλά αρνιόταν  να  διευκρινίσει  σε  ποιο  πλευρό  τον  είχε.  Απόδειξη  της  έλλειψης  κοινής  λογικής  που  τον  χαρακτήριζε,  ήταν  το  ότι  ο  Townshend,  ως  υπουργός  των  οικονομικών,  συνέβαλε  στην  επίσπευση  της  Αμερικανικής  Επανάστασης,  πρώτον,  με  το  να  αρνηθεί  στους  άποικους  το  δικαίωμα  να  εκλέγουν  τους  δικαστές  τους  και,  δεύτερον,  επιβάλλοντας  βαρύτατους  δασμούς στο αμερικάνικο τσάι.

Αλλά, παρά την έλλειψη πολιτικής διορατικότητας που τον χαρακτήριζε, ο Townshend ήταν  σοβαρός μελετητής της φιλοσοφίας και της πολιτικής, και, ως εκ τούτου, οπαδός του Adam  Smith.  Το  σημαντικότερο,  όμως,  ήταν  ότι  είχε  τη  δυνατότητα  να  κάνει  στον  Smith  μια  ασυνήθιστη προσφορά. Το 1754, ο Townshend είχε κάνει έναν λαμπρό και επωφελή γάμο  με  τη  κόμισσα  του  Νταλκίθ,  χήρα  του  δούκα  του  Μπεκλού,  και  τώρα  έψαχνε  να  βρει  καθηγητή  για  το  γιο  της  γυναίκας  του.  Η  μόρφωση  ενός  νέου  της  υψηλής  κοινωνίας  περιλάμβανε  πρωτίστως  την  περιήγηση  των  μεγαλύτερων  πολιτιστικών  κέντρων  της  Ευρώπης,  όπου  μπορούσε  να  αποκτήσει  το  λούστρο  που  τόσο  εγκωμίαζε  ο  Λόρδος  Τσέστερφιλντ.

Ο Δρ Adam Smith θα ήταν ιδανικός συνοδός για το νεαρό δούκα, σκέφθηκε ο  Townshend,  κι  έτσι  του  πρόσφερε  πεντακόσιες  λίρες  ετησίως,  συν  τα  έξοδά  του,  συν  μια  ετήσια  σύνταξη  πεντακοσίων  λιρών  για  το  υπόλοιπο  του  βίου  του.  Ήταν  το  είδος  της  προσφοράς που δύσκολα αρνιέται κανείς. Ο Smith, στην καλύτερη περίπτωση, δεν έβγαζε  πάνω από εκατόν εβδομήντα λίρες από δίδακτρα, τα οποία, εκείνη την εποχή, οι καθηγητές  εισέπρατταν απευθείας απ’ τους φοιτητές. Είναι ενδεικτικό το γεγονός ότι οι φοιτητές του  αρνήθηκαν να δεχτούν επιστροφή των διδάκτρων από τον δρα Smith όταν έφυγε, λέγοντας  ότι είχαν αποζημιωθεί με το παραπάνω.  Ο  καθηγητής  και  ο  νεαρός  ευγενής  έφυγαν  για  τη  Γαλλία  το  1764. 

Τους  επόμενους  δεκαοκτώ  μήνες  έμειναν  στην  Τουλούζη,  όπου  ο  συνδυασμός  της  αφόρητα  ανιαρής  συντροφιάς  και  τα  πενιχρότατα  γαλλικά  του  Smith  έκαναν  τη  συντηρητική  ζωή  της  Γλασκόβης να θυμίζει ξεφάντωμα. Μετά πήγαν στο νότο της Γαλλίας (όπου συνάντησε και  λάτρεψε  τον  Βολτέρο,  και  απέκρουσε  την  ερωτική  πολιορκία  κάποιας  μαρκησίας),  μετά  πήγαν στη Γενεύη και κατέληξαν στο Παρίσι. Για να διασκεδάσει την πλήξη της επαρχίας, ο  Smith  άρχισε  να  προετοιμάζει  μια  πραγματεία  πάνω  στην  πολιτική  οικονομία  ‐  ένα  θέμα  που  είχε  διδάξει  στη  Γλασκόβη,  το  είχε  συζητήσει  πολλές  βραδιές  στην  Ένωση  Επίλεκτων  του Εδιμβούργου, και το είχε αναλύσει διεξοδικά με τον αγαπημένο του φίλο David Χιουμ.

Σχετικα αρθρα

Η Γερμανία χρειάζεται έναν παγκόσμιο ρόλο που να ταιριάζει στο μέγεθός της

admin

H λιτότητα σκοτώνει…

admin

Eurogroup: Κλείνουν οι τελευταίες εκκρεμότητες, «γαλλικό» κλειδί για το χρέος ;

admin

Γερμανία: O Ιούλιος που κλόνισε το αίσθημα ασφάλειας

admin

Το εμπόδιο της Βόρειας Ευρώπης στην Παγκόσμια Οικονομία

admin

Πώς θα μειωθεί το γερμανικό πλεόνασμα

admin

Η τιμή των κρεμμυδιών στριμώχνει τον Ερντογάν

admin

Ο Τσίπρας πάει για… ψάρεμα

admin

Γαλλικές και ιταλικές επιχειρήσεις ελπίζουν σε φιλικές σχέσεις

admin

DW: Προβληματικές οι κοινωνικές παροχές της Ρώμης

admin

Πώς το ούζο Θράκης κατέκτησε το Ιράν

admin

Τι ζητά η αγορά εργασίας

admin

Ο χάρτης των νέων αντικειμενικών αξιών

admin

Η συμφωνία ΕΕ-Τουρκίας μπορεί να είναι παράνομη σύμφωνα με τον ΟΗΕ

admin

ΕΝΑ ΔΥΣΚΟΛΟ ΦΘΙΝΟΠΩΡΟ ΚΑΙ ΕΝΑΣ ΔΥΣΚΟΛΟΤΕΡΟΣ ΧΕΙΜΩΝΑΣ…

admin

Στρίβει ή δεν στρίβει ο ΣΥΡΙΖΑ;

admin

Ελλάδα, η γη της επαγγελίας για Κινέζους επενδυτές ακινήτων

admin

Η «κόκκινη ρέγκα» της ελάφρυνσης χρέους …

admin