Log in

Πώς η Ελλάδα έγινε το επίκεντρο της κρίσης - Μέρος Ι

greek parliament peopleΗ Ελλάδα έγινε το επίκεντρο της κρίσης χρέους της Ευρώπης μετά την κατάρρευση της Wall Street το 2008.

Το 2009, η χώρα αποκόπηκε από το δανεισμό στις χρηματοπιστωτικές αγορές και στις αρχές του 2010 αντιμετώπισε πτώχευση. Για να αποφευχθεί μια καταστροφή που θα καθιστούσε αφερέγγυο ένα κράτος μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ), θα έθετε σε κίνδυνο τις τράπεζες στη Γερμανία και τη Γαλλία και θα εξάλειφε τους μισθούς, τις συντάξεις και τις αποταμιεύσεις των ελλήνων πολιτών, η λεγόμενη τρόικα - το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και η Ευρωπαϊκή Κομισιόν - χορήγησαν βοήθεια ύψους 110 δισεκατομμυρίων ευρώ. Η οικονομική στήριξη ήρθε με αυστηρούς όρους σε μια σειρά προγραμμάτων οικονομικής προσαρμογής που επιβλήθηκαν στην Ελλάδα από την τρόικα: οι δανειστές ζήτησαν βαθιές περικοπές του προϋπολογισμού και απότομες αυξήσεις του φόρου. Απαίτησαν επίσης την εισαγωγή ορισμένων «διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων», τη μείωση της γραφειοκρατίας και την απορύθμιση των αγορών. Το 2012, η ​​χώρα έλαβε ένα δεύτερο σχέδιο διάσωσης ύψους 130 δισεκατομμυρίων ευρώ σε συνδυασμό με αιτήματα για θεμελιώδεις αλλαγές στον δημόσιο τομέα. Τέλος, τον Αύγουστο του 2015, οι χώρες της ευρωζώνης συμφώνησαν να δώσουν στην Ελλάδα ένα τρίτο σχέδιο διάσωσης ύψους έως και 86 δισεκατομμυρίων ευρώ, με την προϋπόθεση περαιτέρω μεταρρυθμίσεων, συμπεριλαμβανομένης της εκτεταμένης ιδιωτικοποίησης των δημόσιων πόρων και της μεγαλύτερης ευελιξίας στην αγορά εργασίας. Παρά την μεγάλη πρόοδο στον περιορισμό του δημοσιονομικού ελλείμματος και ορισμένων σημαντικών διαρθρωτικών μεταρρυθμίσεων, το ΑΕΠ της χώρας έχει συρρικνωθεί κατά ένα τέταρτο σε έξι χρόνια, οι εξαγωγές παρέμειναν στάσιμες και η ανεργία αυξήθηκε σε πάνω από 25%. Εν ολίγοις, και τα τρία προγράμματα διάσωσης έληξαν σε αποτυχία.

greece graph 1

Στο υπόλοιπο του παρόντος άρθρου, εξετάζουμε και αξιολογούμε τις εξηγήσεις της ελληνικής κρίσης και στη συνέχεια παρουσιάζουμε μια σύντομη επισκόπηση της βιβλιογραφίας σχετικά με τη θεωρία του state rentier, προτού εστιάσουμε στην εξήγηση μας. Το κύριο επιχείρημά μας είναι ότι η Ελλάδα είναι ένα κράτος ημι-ενοικιαστής. Υποστηρίζουμε ότι οι αποτυχίες της διακυβέρνησης της Ελλάδας πριν και μετά την έναρξη της κρίσης προήλθαν από την επίδραση μεγάλων εξωτερικών ενοικίων στα αδύναμα κρατικά ιδρύματα.

2. Επεξηγήσεις της κρίσης στην Ελλάδα

Υπάρχουν αρκετές εξηγήσεις για την ελληνική κρίση, οι οποίες μπορούν να ταξινομηθούν σε δύο εναλλακτικές και μάλλον στερεότυπες απόψεις. Η πρώτη, υπογραμμίζει τη σημασία εξωτερικών παραγόντων. Ο Τζόσεφ Στίγκλιτς ισχυρίστηκε ότι η κύρια αιτία της κρίσης ήταν η δημιουργία του ευρώ. Όταν απομακρύνθηκε το εμπόδιο της μεταβλητότητας των συναλλαγματικών ισοτιμιών, μεγάλες ποσότητες κεφαλαίων έρρευσαν από τις χώρες χαμηλού επιτοκίου των ευρωπαϊκών χωρών του Βορρά προς τις χώρες υψηλού επιτοκίου του ευρωπαϊκού νότου. Αυτές οι ροές κεφαλαίων χρηματοδότησαν την υπερβολική κρατική κατανάλωση στην Ελλάδα και τη φούσκα στεγαστικών στην Ισπανία. Ο Πολ Κρούγκμαν, ένας άλλος βραβευμένος με Νόμπελ, συμφωνεί: «Ναι, υπάρχουν μεγάλες αποτυχίες στην ελληνική οικονομία, στην πολιτική της και αναμφίβολα στην κοινωνία της. Αλλά αυτές οι αποτυχίες δεν είναι αυτό που προκάλεσε την κρίση που σκίζει την Ελλάδα... Όχι, οι καταβολές αυτής της καταστροφής βρίσκονται βορειότερα, στις Βρυξέλλες, στη Φρανκφούρτη και στο Βερολίνο, όπου οι αξιωματούχοι δημιούργησαν ένα βαριά - ίσως θανατηφόρα – ατελές νομισματικό σύστημα».

Η δεύτερη πτυχή των εξηγήσεων επικεντρώνεται σε εγχώριους παράγοντες. Υπάρχει ένας ατελείωτος αριθμός επιχειρημάτων που κυμαίνονται από τα πολυετή διαρθρωτικά προβλήματα της ελληνικής οικονομίας και τη δημοσιονομική κακοδιαχείριση από τη δεκαετία του '80 έως την επικράτηση του λαϊκισμού και των πελατειακών πρακτικών μετά τη μετάβαση της Ελλάδας στη δημοκρατία (1974).

Ο Τάκης Σ. Παππάς ισχυρίστηκε ότι ένα μοτίβο περιοδικών κρίσεων, με τη μορφή καθοδικών δινών, οδηγεί περιοδικά την Ελλάδα στο χείλος της αβύσσου. Ο Παππάς αναγνωρίζει τέσσερις τέτοιες δίνες, οι οποίες σχεδόν κατέστρεψαν την Ελλάδα από τα τέλη του 19ου αιώνα. Η πρώτη ήταν το 1893-1910, η δεύτερη το 1935-1952, και η τρίτη το 1961-1975. Η τέταρτη δίνη εμφανίστηκε το 2009 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Οι δίνες οφείλονταν στην περιοδική απο-νομιμοποίηση της δημοκρατίας, η οποία απορρέει από έναν συνδυασμό ακατάλληλων πολιτικών ηγεσιών, από ένα ρηχό κοινοβουλευτικό πλαίσιο και από μια αδύναμη και ανασφαλή μεσαία τάξη.

Ο Γιώργος Β. Δερτίλης ισχυρίστηκε ότι η ελληνική κρίση προήλθε από μια σειρά υψηλών αμυντικών δαπανών, υπερχρέωση του ελληνικού κράτους και χαμηλή ικανότητα του κράτους να αυξήσει τους φόρους. Αυτό δεν ήταν νέο, αλλά συνέβη πολλές φορές στο παρελθόν. Κάθε φορά που υλοποιείται αυτή η αλληλουχία, η ελληνική οικονομία μετατοπίζεται σε μια καθοδική σπείρα, η οποία οδηγεί σε κρατική πτώχευση.

Ο Στάθης Καλύβας ερμηνεύει την τελευταία κρίση στην Ελλάδα ως το πιο πρόσφατο στάδιο μιας σειράς επτά διαδοχικών ιστορικών κύκλων το 1821-2015. Κάθε κύκλος ξεκινά με έναν υπερβολικά φιλόδοξο στόχο, τον οποίο οι ελληνικές ελίτ έβαλαν στον εαυτό τους. Ο στόχος επιτυγχάνεται συνήθως, αλλά κάθε επίτευγμα περιέχει τους σπόρους της δικής του καταστροφής. Για παράδειγμα, η είσοδος της Ελλάδας στην Ευρωζώνη, το 2001, περιείχε σπόρους μιας τέτοιας καταστροφής, τη σχεδόν χρεοκοπία του 2010. Στο σχέδιο αυτό, μια καταστροφή χρησιμεύει επίσης ως εφαλτήριο για τον καθορισμό ενός νέου υψηλότερου στόχου, διαμορφωμένου από τις εθνικές ελίτ.

Μια άλλη εξήγηση που βασίζεται στην εγχώρια πολιτική και οικονομική ανάπτυξη της Ελλάδας προσφέρθηκε από τον Φράνσις Φουκουγιάμα ο οποίος υποστηρίζει ότι η αστικοποίηση και ο εκσυγχρονισμός της Ελλάδας δεν συνοδεύονταν από ταυτόχρονη εκβιομηχάνιση. Η έλλειψη θέσεων εργασίας στη βιομηχανία οδήγησε τους έλληνες να αναζητήσουν θέσεις εργασίας στον δημόσιο τομέα, ενώ οι πολιτικοί δημιούργησαν βολικά εκλογικές βάσεις παρέχοντας τέτοιες ευκαιρίες απασχόλησης στους πολιτικούς τους πελάτες. Η δημόσια απασχόληση βυθίστηκε, καθώς οι ελίτ την χρησιμοποιούσαν ως εργαλείο κινητοποίησης των ψηφοφόρων. Έτσι, η οικονομική ανάπτυξη της Ελλάδας περιορίστηκε από τις καμπύλες της πολιτικής της ανάπτυξης.

Ένα τρίτο σκέλος αποτελείται από εξηγήσεις που περιέχουν ένα μίγμα εσωτερικών και εξωτερικών παραγόντων και φωτίζουν την αλληλεπίδραση μεταξύ των δύο. Για παράδειγμα, υποστηρίζεται ότι η είσοδος της Ελλάδας στην Ευρωζώνη, ενώ η οικονομία της παρέμεινε ουσιαστικά μη αναμορφωμένη, κατέκλυσε το κόστος χρηματοδότησης της ελληνικής οικονομίας. Με τη σειρά τους, η διαθεσιμότητα κεφαλαίων σε χαμηλά επιτόκια στο σταθερό νομισματικό περιβάλλον της Ευρωζώνης εξασθένησε τα κίνητρα για μεταρρυθμίσεις στο ελληνικό κράτος και στην οικονομία.

Ανεξάρτητα από τα πλεονεκτήματα των παραπάνω εξηγήσεων, φαίνεται ότι υπονομεύουν τη σημασία μιας ιδιαίτερης ιστορικής κληρονομιάς ή παράδοσης που από το 1945 έχει συνδέσει την Ελλάδα με εξωτερικούς παράγοντες, όπως οι προηγμένες δυτικές οικονομίες και από το 1981 με την ΕΕ. Οι σχετικοί δεσμοί μεταξύ Ελλάδας και Δύσης δεν είναι τυπικοί δεσμοί εξάρτησης και δεν ισχυριζόμαστε ότι η περίπτωση της Ελλάδας μπορεί να ερμηνευτεί μέσω θεωριών εξάρτησης. Αν και υπάρχει μεγάλη συζήτηση για τα αίτια της ελληνικής κρίσης, υπάρχει πολύ λιγότερη έρευνα για τα αίτια της αποτυχίας της Ελλάδας να ανακάμψει. Στην πραγματικότητα, υπάρχουν περίπου δύο απόψεις - και πάλι κατά μήκος της γραμμής των εξωτερικών και εγχώριων αιτιών. Η πρώτη αποδίδει την αποτυχία στις υπερβολικά αισιόδοξες προβλέψεις για δυνητικούς ρυθμούς ανάπτυξης καθώς και εσφαλμένο υπολογισμό των δημοσιονομικών πολλαπλασιαστών από το ΔΝΤ. Η δεύτερη άποψη τονίζει την απροθυμία των ελληνικών κυβερνήσεων να εφαρμόσουν «διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις». Στην πραγματικότητα, οι δύο εξηγήσεις είναι συμπληρωματικές. Σύμφωνα με τα λόγια της Διευθύνοντος Συμβούλου του ΔΝΤ Κριστίν Λαγκάρντ: «Η Ελλάδα δεν μπορεί απλώς να ακολουθεί συνεχώς και να αναμένει ότι τα πράγματα θα διευθετηθούν. Οι Έλληνες ηγέτες θα πρέπει να αναλάβουν μεγαλύτερη ευθύνη για την αποκατάσταση της χώρας τους». Ωστόσο, καμία από αυτές τις απόψεις δεν προσφέρει μια πειστική απάντηση για το γιατί η ελληνική κρίση έχει παραμείνει για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα και γιατί η Ελλάδα δεν ανέκαμψε, όπως η Πορτογαλία, η Ισπανία και η Ιρλανδία. Οι νεοφιλελεύθερες μεταρρυθμίσεις επέβαλαν στη χώρα μια λανθασμένη και καταδικασμένη να αποτύχει συνταγή; Ή μήπως οι Έλληνες πολιτικοί φέρουν την ευθύνη για την αποτυχία να αποκτήσουν την «κυριότητα» της μεταρρυθμιστικής ατζέντας; Αυτό το άρθρο προσφέρει μια εναλλακτική εξήγηση για το γιατί η Ελλάδα διέψευσε τις περισσότερες προβλέψεις σχετικά με την επίλυση της κρίσης χρησιμοποιώντας τη θεωρία του rentier state.

Ένα βασικό σημείο είναι ότι η χώρα έχει μακρά παράδοση να λαμβάνει και να υπολογίζει τα ενοίκια που προέρχονται από το εξωτερικό. Πιο συγκεκριμένα, μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, η Ελλάδα έλαβε γενναιόδωρη οικονομική υποστήριξη από τις ΗΠΑ μέσω του σχεδίου Μάρσαλ (1947-51). Σύμφωνα με μία εκτίμηση, μέχρι το 1950, το ήμισυ του ΑΕΠ της Ελλάδας προήλθε από το Σχέδιο Μάρσαλ. Η πτυχή ασφαλείας των ενισχύσεων των ΗΠΑ αυξήθηκε όταν η Ελλάδα εντάχθηκε στη συμμαχία του ΝΑΤΟ το 1952 και συνέχισε χωρίς διακοπή καθ' όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Μια παρόμοια εξάρτηση από ξένες εισφορές κεφαλαίων - αυτή τη φορά για επενδύσεις - θα επανεμφανιστεί αργότερα, όταν η Ελλάδα προσχωρήσει στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες (1981) και θα συνεχιστεί στη δεκαετία του 1990 και στη δεκαετία του 2000 (Διάγραμμα 1).

greece graph 2

Πράγματι, η κυρίαρχη παράδοση είναι η τάση των ελληνικών κυβερνήσεων να αναζητούν και να βασίζονται σε ενοίκια με τη μορφή κεφαλαίων που εισάγονται ολοένα και περισσότερο στην ελληνική οικονομία από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Από τα τέλη της δεκαετίας του '80, η ροή των μεταφορών της ΕΕ σχεδιάστηκε και προγραμματίστηκε στις Βρυξέλλες, σε μια σειρά μεγάλων πλαισίων οικονομικής στήριξης στις συγκριτικά ασθενικές οικονομίες και περιφέρειες της ΕΕ (π.χ. Ελλάδα, Πορτογαλία, ορισμένες περιοχές της Ιταλίας και της Ισπανίας). Παραδείγματα πλαισίων ήταν τα Μεσογειακά Επιχειρησιακά Προγράμματα, τα Κοινοτικά Πλαίσια Στήριξης (ΚΠΣ) και τα Εθνικά Στρατηγικά Πλαίσια Αναφοράς (ΕΣΠΑ) που βρίσκονται σε εξέλιξη.

Από το 1981, η Ελλάδα έχει λάβει συνεχώς μεγάλες εισφορές στοχοθετημένης οικονομικής βοήθειας από το Ευρωπαϊκό Ταμείο Περιφερειακής Ανάπτυξης (ΕΤΠΑ), το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Ταμείο (ΕΚΤ), τα Ταμεία Συνοχής και βεβαίως άλλα κονδύλια που προορίζονται για την Κοινή Γεωργική Πολιτική της ΕΕ (ΚΓΠ) το σύνολο των οποίων υπερέβαινε κατά μέσο όρο το 2% του ετήσιου ΑΕΠ της Ελλάδας. Δηλώνει, για παράδειγμα, ότι το 1984 οι 5 καθαρές μεταβιβάσεις από την ΕΕ προς την Ελλάδα ανήλθαν στο 2,3% του ελληνικού ΑΕΠ, το 1994 έφθασαν στο 4,6%, καθιστώντας την Ελλάδα τον μεγαλύτερο καθαρό αποδέκτη κονδυλίων της ΕΕ μεταξύ όλων των κρατών μελών της ΕΕ. Ειδικότερα, το σύνολο των μεταφορών από την ΕΕ προς την Ελλάδα ήταν 21 δισεκατομμύρια ευρώ το 2000-2006 και 20 δισεκατομμύρια ευρώ για την περίοδο 2007-2013, ενώ αναμένεται ότι για το 2014-2020 οι μεταφορές θα ανέλθουν σε 16 δισεκατομμύρια ευρώ.

Ήταν επίσης στη μεταπολεμική περίοδο που εγκαινιάστηκε μια άλλη παράδοση, δηλαδή η τάση των πολιτικών ιθυνόντων της Ελλάδας να προσπαθήσουν να ωθήσουν την οικονομική ανάπτυξη ενισχύοντας την εγχώρια ζήτηση. Τείνουν να αυξάνουν τους μισθούς, τις αποδοχές και τις συντάξεις, ακόμη και αν οι αυξήσεις έβλαπταν την οικονομική ανταγωνιστικότητα της Ελλάδας στο διεθνές οικονομικό περιβάλλον, όπως συνέβη στη δεκαετία που προηγήθηκε της ελληνικής κρίσης, το 2001-2010. Επιπλέον, οι διαδοχικές κυβερνήσεις τείνουν να ασκούν πελατειακές σχέσεις μέσω της αδιάκριτης πρόσληψης νέων υπαλλήλων στο δημόσιο τομέα και της χορήγησης κοινωνικών μεταβιβάσεων, όπως οι συντάξεις ή τα κοινωνικά επιδόματα, σε ευνοούμενες ομάδες συμφερόντων.

Με βάση τα παραπάνω, δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι τουλάχιστον από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 οι κυβερνήσεις υπέστησαν ελλείμματα κρατικού προϋπολογισμού. Με άλλα λόγια, οι θεσμικές και κοινωνικοοικονομικές ρυθμίσεις στην Ελλάδα έχουν εξελιχθεί σύμφωνα με τις προαναφερθείσες παραδόσεις και η χώρα τείνει να συγκεντρώνει χρέη της και να ζει από τα ενοίκια.

3. Η θεωρία του rentier state

Η ιδέα του «κράτους ενοικιαστή» εισήχθη από τον Χοσεΐν Μαχντάβι στη μελέτη του για το προ-επαναστατικό Ιράν. Αργότερα υιοθετήθηκε από εμπειρογνώμονες της Μέσης Ανατολής στις αναλύσεις τους για τις επιπτώσεις των πετρελαιοκηλίδων στην ανάπτυξη. Στην απλούστερη μορφή της, το «state rentier» ορίζεται ως το κράτος που λαμβάνει από «ξένα άτομα, συμφέροντα ή κυβερνήσεις» και σε τακτική βάση σημαντικά ποσά εξωτερικών οικονομικών ενοικίων.

Για τον Μαχντάβι, η περίοδος 1951-6 ήταν ένα «ορόσημο» στην ιστορία της Μέσης Ανατολής. Η εθνικοποίηση της πετρελαϊκής βιομηχανίας οδήγησε σε ένα «ευτυχούς κρατισμού»: μεγάλα χρηματικά ποσά (εξωτερικό μίσθωμα) πλημμύρισαν τα κρατικά ταμεία. Ακολούθησαν τεράστιες δαπάνες και η εισροή αυτή πρέπει να έχει οδηγήσει στην ανάπτυξη. Για τον Μαχντάβι, τα πιο κρίσιμα προβλήματα που πρέπει να μελετηθούν είναι να εξηγηθεί γιατί οι χώρες που εξάγουν πετρέλαιο, παρά τους εξαιρετικούς πόρους που έχουν στη διάθεσή τους, δεν ήταν από τις ταχύτερα αναπτυσσόμενες χώρες στον κόσμο.

Η ιδέα του Μαχντάβι αναπτύχθηκε περαιτέρω στη δεκαετία του 1980 από τους Χαζίμ Μπεμπλάουι και Τζιάκομο Λουτσιάνι, οι οποίοι ισχυρίστηκαν ότι αυτό ο «απροσδόκητος πλούτος πρωτοφανούς μεγέθους σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα» είχε ισχυρό αντίκτυπο στη φύση των αραβικών κρατών . Ο Λουτσιάνι υποστήριξε ότι το κύριο χαρακτηριστικό του κράτους ενοικιαστή είναι ότι το εξωτερικό μίσθωμα απελευθερώνει το κράτος από την ανάγκη εξαγωγής εισοδήματος μέσω φόρων από την εγχώρια οικονομία. Κάνει διάκριση ανάμεσα σε δύο «τύπους» κρατών: το «κράτος παραγωγής» που βασίζεται στη φορολόγηση της εγχώριας οικονομίας για τα εισοδήματά της και το «κράτος κατανομής» που είναι η κύρια πηγή εσόδων στην εγχώρια οικονομία. Για τον Λουτσιάνι, το «κράτος παραγωγής» στοχεύει στην αύξηση της οικονομικής ανάπτυξης δεδομένου ότι η μεγαλύτερη ανάπτυξη σημαίνει περισσότερα έσοδα, ενώ το «κράτος κατανομής» δεν καταφέρνει να σχεδιάσει και να εφαρμόσει «οτιδήποτε αξίζει την ονομασία της οικονομικής πολιτικής». Η κύρια δραστηριότητά της είναι η κατανομή ή η διανομή του πλούτου.

Οι υπέρμαχοι της θεωρίας υποστήριξαν ότι η οικονομική συμπεριφορά ενός κράτους ενοικιαστή «ενσαρκώνει μια διακοπή της σχέσης εργασίας-ανταμοιβής» καθώς τα έσοδα από το πετρέλαιο γίνονται «σοβαρό πλήγμα στην ηθική της εργασίας». Με λίγα λόγια, το ενοίκιο υπονομεύει την οικονομική ανάπτυξη, ενθαρρύνοντας παθητικές, μη αναπτυξιακές συμπεριφορές.

Για τον Χοσεΐν Μαχντάβι, η εξάρτηση από το εξωτερικό ενοίκιο εξηγεί την αδράνεια της μεταρρύθμισης που παρατηρήθηκε σε πολλές αραβικές χώρες: «Αντί να καταπιαστούν με το έργο της επιτάχυνσης των βασικών κοινωνικοοικονομικών μετασχηματισμών, αφιερώνουν το μεγαλύτερο μέρος των πόρων τους για να διαφυλάξουν επιμελώς το status quo». Τα τεράστια ποσά ενοικίου που εισρέουν στους κρατικούς προϋπολογισμούς επιτρέπουν στις κυβερνήσεις να αγοράζουν τη συναίνεση των πολιτών χωρίς να πληρώνουν το πολιτικό τίμημα για την επιβολή φόρων. Με τη σειρά του αυτή η «φορολογική επίδραση» καθιστά τον πληθυσμό λιγότερο πιθανό να απαιτήσει λογοδοσία από κυβερνητικούς οργανισμούς. Το κράτος γίνεται απλά ένας «μηχανισμός κατανομής». Επιπλέον, το κράτος ενοικιαστής, μη προσφεύγοντας στη φορολογία, μειώνει άσκοπα τη δική του διοικητική ικανότητα.

Δεδομένου ότι η κυριότερη δραστηριότητα της κυβέρνησης στα κράτη ενοικιαστές είναι η κατανομή του εισοδήματος και του πλούτου, η πολιτική αντιπολίτευση επικεντρώνεται στον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται. Αυτό διαμορφώνει ολόκληρο τον πολιτικό διάλογο, καθώς σχηματίζονται ομάδες συμφερόντων με κύριο στόχο να λαμβάνουν περισσότερα από τον κρατικό προϋπολογισμό. Αυτό αντικατοπτρίζει τον «σιδηρό νόμο» του ενοικίου: Όπου υπάρχει ένα ενοίκιο, ένας διεκδικητής ενοικίου θα προσπαθήσει να το πάρει».

Ως εκ τούτου, η θεωρία του state rentier ισχυρίζεται ότι το εξωτερικό μίσθωμα έχει αρνητικές οικονομικές και πολιτικές συνέπειες. Η έρευνα για τις συνέπειες αυτές είναι κατακερματισμένη σε μεγάλο αριθμό, κυριολεκτικά εκατοντάδες, εργασιών, κυρίως στους τομείς της πολιτικής επιστήμης και της οικονομίας. Ωστόσο, «οι οικονομολόγοι και οι πολιτικοί επιστήμονες φαίνεται να αγνοούν τις συνεισφορές ο ένας του άλλου» και οι πολιτικοί επιστήμονες συχνά διαιρούνται κατά τον τομέα των ειδικοτήτων τους.

Οι θεωρητικοί του state rentier υποστηρίζουν ότι η εξάρτηση από τον πλούτο των πόρων δημιουργεί μια «νοοτροπία rentier» που χαρακτηρίζεται από την κοντόφθαλμη στάση τόσο των κρατικών όσο και των ιδιωτικών φορέων. Τα εξωτερικά ενοίκια δημιουργούν μυωπικές και αποτρεπτικές στάσεις απέναντι στους διαμορφωτές πολιτικής και μια «γρήγορη νοοτροπία» ανάμεσα στους επιχειρηματίες. Η υπερβολική αισιοδοξία και η κοντόφθαλμη ευφορία οδηγούν σε παράλυση. Ως αποτέλεσμα, οι κρίσιμες αποφάσεις καθυστερούν και οι αναπτυξιακές στρατηγικές παραμένουν μη εφαρμοσμένες. Σε κράτη ενοικιαστές, η πορεία προς τον προσωπικό πλούτο περνά μέσα από την πολιτική επιρροή. Ως αποτέλεσμα, η ενέργεια δαπανάται για την αναζήτηση πολιτικής προστασίας αντί για την ίδρυση νέων επιχειρήσεων που θα μπορούσαν να δημιουργήσουν πλούτο. Οι κοινωνίες χαρακτηρίζονται από την «επικίνδυνη επίδραση προνομιούχων τάξεων, τομέων, δικτύων πελατών ή ομάδων συμφερόντων».

Δεδομένου ότι το κράτος απελευθερώνεται σε μεγάλο βαθμό από την ανάγκη επιβολής φόρων, η θεσμική ικανότητα παραμένει ασθενής. Τα κράτη ενοικιαστές προσπαθούν να κάνουν πάρα πολλά πολύ σύντομα, αφήνοντας τη διοίκηση να παραταθεί. Ο μακρύς προγραμματισμός βασίζεται σε περιορισμένες πληροφορίες - δεδομένου ότι τα ιδρύματα είσπραξης φόρων παραμένουν αδύναμα και υποανάπτυκτα.

Μέσα στα τελευταία είκοσι χρόνια, υπήρξε πολλαπλασιασμός των μελετών, επεκτείνοντας τη θεωρία του κράτους ενοικιαστή σε τρία επίπεδα. Πρώτον, διάφοροι ερευνητές συμπεριέλαβαν εξωτερικό μίσθωμα και άλλα πρωτογενή προϊόντα, εκτός από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο, όπως τα ορυκτά, οι πολύτιμοι λίθοι και τα αγροτικά προϊόντα, καθώς και τα τέλη μεταφοράς (πχ το κανάλι του Σουέζ) και τις ξένες ενισχύσεις. Δεύτερον, αρκετές μελέτες έχουν διευρύνει τη θεωρία του rentier-state πέρα ​​από τη Μέση Ανατολή, προσπαθώντας να εξηγήσουν ένα ευρύτερο φάσμα αδυναμιών στην Αφρική, τη Λατινική Αμερική και την πρώην Σοβιετική Ένωση. Και τρίτον και το σημαντικότερο, πολλές μελέτες προσέθεσαν μια σειρά άλλων αρνητικών χαρακτηριστικών των κρατών ενοικιαστών, συμπεριλαμβανομένου του πολιτικού αντίκτυπου των πόρων στην ποιότητα των κρατικών θεσμών, της κυβερνητικής λογοδοσίας και ακόμη και της εμφάνισης εμφυλίου πολέμου.

Ο Τέρι Καρλ ισχυρίστηκε ότι ο κρίσιμος παράγοντας είναι η ύπαρξη ενός αδύναμου κράτους κατά τον χρόνο της ανακάλυψης του εξωτερικού μισθώματος. Οι αναπτυγμένες χώρες όπως η Νορβηγία και η Αυστραλία αλλά και οι φτωχότερες χώρες όπως η Μποτσουάνα είχαν ήδη δημοκρατικά θεσμικά όργανα και ισχυρές γραφειοκρατίες πριν από την ανακάλυψη των ορυκτών παραθύρων τους. Έτσι, αυτές οι χώρες είχαν αντισταθμιστικές ομάδες συμφερόντων που εξασφάλιζαν ότι τα ενοίκια ήταν καλά διαχειριζόμενα και χρησιμοποιούνταν σωστά για αναπτυξιακούς σκοπούς. Ένα άλλο επιχείρημα συνδέει το εξωτερικό ενοίκιο με την εξέλιξη των θεσμών. Ο Ντέιβιντ Βιένς υποστηρίζει ότι τα αδύναμα θεσμικά όργανα οδηγούν στην εξάρτηση από τα ενοίκια που με τη σειρά της υπονομεύει τη βελτίωση της θεσμικής ποιότητας. Και ο Μάικλ Ρος υποστηρίζει ότι το εξωτερικό μίσθωμα προκαλεί τους πολιτικούς να αποσυναρμολογήσουν καλά λειτουργικά ιδρύματα προκειμένου να αποκτήσουν ανεμπόδιστη πρόσβαση σε πόρους.

Παρά τη διεύρυνση του γεωγραφικού πεδίου των μελετών της θεωρίας των κρατών ενοικιαστών, οι περιπτώσεις από τη Δυτική Ευρώπη είναι σχεδόν ανύπαρκτες. Επιπλέον, εκτός από τις ξένες ενισχύσεις και τα τέλη από τους διαδρόμους μεταφορών, άλλες μεταφορές χρημάτων παραβλέπονται σε μεγάλο βαθμό.

Με βάση την παραπάνω έρευνα της λογοτεχνίας υποστηρίζουμε ότι τα φαινόμενα που περιγράφηκαν από την θεωρία κρατών ενοικιαστών ήταν παρόντα στην Ελλάδα πριν από την έναρξη της κρίσης και μπορούν να εξηγήσουν μερικώς τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει η χώρα στην εφαρμογή μεταρρυθμίσεων σύμφωνα με τις προσδοκίες των δανειστών της. Τα εμπειρικά μας δεδομένα για να υποστηρίξουμε την υπόθεση του κράτους ημι-ενοικιαστή είναι ότι η Ελλάδα από τη δεκαετία του '80 έλαβε εκτεταμένα εξωτερικά ενοίκια μέσω δανείων και διαρθρωτικών ταμείων της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η αδύναμη κρατική ικανότητα της Ελλάδας δημιούργησε μια σειρά καταστάσεων κράτους ενοικιαστή, ενίσχυσε τα κεκτημένα συμφέροντα και μετέτρεψε το κράτος σε ένα «διανεμητικό» ή «κατανεμητικό» μηχανισμό.

Leave a comment

Make sure you enter all the required information, indicated by an asterisk (*). HTML code is not allowed.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΑ

Subscribe to our Newsletter and get the best news every day in your mail!

* Your Email Address:
* Preferred Format:
* Enter the security code shown: