Το ομηρικό έπος της Ελλάδας συνεχίζεται. Και δε θα έχει καλό τέλος εάν οι άνθρωποι που εμπλέκονται σε αυτό δεν αναγνωρίσουν πως μένουν προσκολλημένου σε μύθους, ακολουθούν έξι από αυτούς, ο καθένας εκ των οποίων παρουσιάζει διανοητικά και συναισθηματικά εμπόδια στην εύρεση λύσης.
Μία ελληνική έξοδος θα βοηθούσε την ευρωζώνη. «Δεν υπάρχει κανείς να με απαλλάξει από αυτόν τον ταραχώδη ιερέα;» Αυτή είναι η ερώτηση που υποτίθεται πως έκανε ο Ερρίκος Β’ για τον Αρχιεπίσκοπο Τόμας Μπέκετ. Ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε, ο υπουργός Οικονομικών της Γερμανίας, θα πρέπει να σκέφτεται με παρόμοιο τρόπο για τους έλληνες εταίρους του. Για τον άγγλο βασιλιά, ωστόσο, η ικανοποίηση της ευχής του ήταν καταστροφική. Κάτι παρόμοιο πιθανώς να συμβεί και αν η Ελλάδα φύγει. Πράγματι, αν η Ελλάδα πληγεί από καταστροφικές συνέπειες, οι λαϊκιστικές εκστρατείες αλλού δε θα είναι τόσο αποτελεσματικές. Ωστόσο, η συμμετοχή στο ευρώ θα έπαυε να είναι αμετάκλητη. Κάθε κρίση θα προκαλούσε αποσταθεροποιητικές εικασίες.
Μία ελληνική έξοδος θα βοηθούσε την Ελλάδα. Πολλοί πιστεύουν πως μία αδύναμη νέα δραχμή προσφέρει έναν ανώδυνο δρόμο προς την ευημερία. Ωστόσο, αυτό θα ισχύσει μόνον εάν η οικονομία μπορέσει εύκολα να διευρύνει την παραγωγή διεθνώς ανταγωνιστικών προϊόντων και υπηρεσιών. Η Ελλάδα δεν μπορεί να το κάνει αυτό. Και οι άμεσες συνέπειες πιθανώς θα συμπεριλάβουν συναλλαγματικούς ελέγχους, χρεοκοπίες, και παύση της εξωτερικής πίστωσης, και περισσότερη πολιτική αναταραχή. Το σταθερό νόμισμα έχει τη σημασία του, ιδιαίτερα σε μια κακοδιαχειρισμένη χώρα. Η εγκατάλειψή του έχει ένα κόστος.
Φταίει η Ελλάδα. Κανείς δεν εξαναγκάστηκε να δανείσει στην Ελλάδα. Αρχικά, οι ιδιώτες δανειστές ήταν εξαιρετικά πρόθυμοι να δανείσουν στην ελληνική κυβέρνηση με λίγο πολύ τους ίδιους όρους που δανείζεται η γερμανική κυβέρνηση. Ωστόσο, η φύση της ελληνικής πολιτικής, σκιαγραφημένη στον 13ο Άθλο του Ηρακλή του Γιάννη Παλαιολόγου, δεν αποτελούσε μυστικό.
Τότε, το 2010, έγινε ξεκάθαρο πως τα χρήματα δε θα ξεπληρώνονταν. Αντί να συμφωνήσουν στη διαγραφή που χρειαζόταν, οι κυβερνήσεις (και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο) αποφάσισαν να διασώσουν τους ιδιώτες πιστωτές αναχρηματοδοτώντας την Ελλάδα.
Έτσι ξεκίνησε το παιχνίδι του «επεκτείνουμε και προσποιούμαστε». Οι ανόητοι δανειστές χάνουν χρήματα. Αυτό συνέβαινε πάντα. Και ακόμη συμβαίνει σήμερα. Η Ελλάδα δεν έχει κάνει τίποτα. Η Ελλάδα έχει υποβληθεί σε μια τεράστια προσαρμογή της δημοσιονομικής και της εξωτερικής της θέσης. Μεταξύ του 2008 και του 2014, το πρωτογενές δημοσιονομικό ισοζύγιο συρρικνώθηκε κατά 12% του ακαθάριστου εγχώριου προϊόντος, το δομικό δημοσιονομικό έλλειμμα κατά 20% και το ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών κατά 12% του ΑΕΠ.
Μεταξύ του πρώτου τριμήνου του 2008 και του τελευταίου του 2013, οι πραγματικές δαπάνες στην ελληνική οικονομία μειώθηκαν κατά 35% και το ΑΕΠ κατά 27%, ενώ η ανεργία έφτασε στο ανώτερο σημείο της στο 28% του εργατικού δυναμικού. Αυτές είναι τεράστιες προσαρμογές. Πράγματι, μία από τις τραγωδίες στο αδιέξοδο για τις προϋποθέσεις της στήριξης είναι πως η προσαρμογή έχει γίνει. Η Ελλάδα δε χρειάζεται επιπλέον πόρους.
Οι έλληνες θα πληρώσουν. Αυτός ο μύθος προκύπτει εν μέρει από την άρνηση των εφάπαξ εξόδων. Τα κακά δάνεια και η προσαρμογή στην παύση αυτών των δανείων ανήκουν στο παρελθόν. Το ερώτημα που παραμένει ανοικτό είναι εάν οι έλληνες θα αφιερώσουν τις επόμενες δεκαετίες στην αποπληρωμή ενός τεράστιου όγκου δανείων που δε θα έπρεπε να είχαν γίνει εξαρχής.
Αυτό που το επιδεινώνει περισσότερο είναι πως το βάρος του χρέους έχει διπλασιαστεί, σε σχέση με το ΑΕΠ, παρά την αναδιάρθρωση, από το ξεκίνημα της κρίσης. Η διαγραφή είναι αναπόφευκτη. Πράγματι, μία αναφορά από το Κέντρο Ερευνών Οικονομικής Πολιτικής σημειώνει πως υπερβολικό χρέος βαραίνει ολόκληρη την ευρωζώνη, όχι μόνον την Ελλάδα.
Η χρεοκοπία συνεπάγεται την ελληνική έξοδο. Ένας έκτος μύθος είναι πως εάν η Ελλάδα χρεοκοπήσει, θα χρειαζόταν να δημιουργήσει ένα νέο νόμισμα και να αφήσει την ευρωζώνη. Είναι πιθανό πως εάν η ελληνική κυβέρνηση χρεοκοπούσε, οι ελληνικές τράπεζες δε θα θεωρούνταν πλέον κατάλληλες να λάβουν έκτακτη βοήθεια ρευστότητας από την ελληνική κεντρική τράπεζα.
Εάν συμβεί αυτό, οι τράπεζες είναι σχεδόν βέβαιο πως θα χρειάζονταν να επιβάλουν περιορισμούς στις αναλήψεις. Ίσως να υπάρξει και παύση πληρωμών. Κάποιοι υποστηρίζουν πως η ΕΚΤ δε θα είχε μεγαλύτερο δικαίωμα να σταματήσει να λειτουργεί ως δανειστής ύστατης ανάγκης σε σχέση με τις ελληνικές τράπεζες απ’ ότι έχει η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ να σταματήσει να δανείζει στις τράπεζες του Ντιτρόιτ, εάν η τοπική διοίκηση χρεοκοπούσε.
Υπάρχει, ωστόσο, μια διαφορά. Καμία αμερικανική τράπεζα δεν είναι τόσο εκτεθειμένη στο Ντιτρόιτ ώστε να γίνει αφερέγγυα αν αυτό χρεοκοπήσει. Όμως στην ευρωζώνη, η οποία έχει 19 ξεχωριστά τραπεζικά συστήματα, ένα για κάθε μέλος, μία χρεοκοπία μιας εθνικής κυβέρνησης θα μπορούσε να πτωχεύσει τις εθνικές τράπεζες.
Η ΕΚΤ δε θα πρέπει να δανείζει σε ξεκάθαρα αφερέγγυες τράπεζες. Το ερώτημα θα ήταν τότε πώς να αντιδράσει. Θα ήταν πιθανό να κινηθεί η ελληνική οικονομία με περιορισμένη λειτουργία των τραπεζών της. Η ελληνική κυβέρνηση θα μπορούσε να καλύψει τις πληρωμές της με υποσχέσεις πληρωμής, τις οποίες θα δέχονταν και για υποχρεώσεις προς την ίδια. Παρ’ ότι ανεπιθύμητο, θα ήταν δυνατόν.
Αυτού του είδους η κατάρριψη μύθων δε θα προσφέρει ικανοποιητικές λύσεις. Θα ήταν όμως μια αρχή. Μία συμφωνία που θα περιλάμβανε την μόνιμη μείωση στο βάρος του χρέους ύστερα από την πραγματοποίηση μεταρρυθμίσεων στη λειτουργία της ελληνικής οικονομίας και πολιτικής θα ήταν το καλύτερο αποτέλεσμα. Πράγματι, ο κ. Παλαιολόγος δείχνει πως η Ελλάδα έχει ένα πρόβλημα ανάπτυξης, περισσότερο από ένα οικονομικών μεταρρυθμίσεων. Όμως μία τέτοια συμφωνία θα μπορούσε να πετύχει μόνον εάν οι έλληνες ήταν αφοσιωμένοι σ’ αυτήν. Ένας έβδομος μύθος – ίσως ο πιο επικίνδυνος από όλους – είναι πως οι μεταρρυθμίσεις που συμφωνούνται κάτω από πίεση δουλεύουν. Αυτό συμβαίνει σπάνια.
Εάν μία τέτοια συμφωνία δεν μπορεί να επιτευχθεί, το λιγότερο αρνητικό αποτέλεσμα ίσως είναι η αποδοχή της πραγματικότητας της χρεοκοπίας και να αφεθεί η Ελλάδα να αποφασίσει τι θα κάνει. Σίγουρα θα ήταν μια κακή εξέλιξη. Όμως ποιος μπορεί να είναι σίγουρος για μια καλύτερη;