Δέκα χρόνια μετά την πιστωτική κρίση που σηματοδότησε την έναρξη της μεγαλύτερης οικονομικής κρίσης στην ιστορία, προκύπτουν δύο σημαντικά ερωτήματα.
Μετά από εκτεταμένες προσπάθειες αποκατάστασης, είναι το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα σε κατάλληλη φόρμα για τον σκοπό του; Και είναι οι προηγμένες οικονομίες ευάλωτες σε μια νέα κρίση συγκρίσιμων μεγεθών;
Με τις οικονομίες των ΗΠΑ και του Ηνωμένου Βασιλείου να δείχνουν συνεχή, αν και όχι εντυπωσιακή, ανάπτυξη και την ευρωζώνη να απολαμβάνει τελικά μια συγχρονισμένη ανάκαμψη, οι τράπεζες δε φαίνεται πλέον να εμποδίζουν την ανάκαμψη. Στην πρόσφατη έκθεση νομισματικής πολιτικής, η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ δήλωσε ότι τα τρωτά σημεία στο αμερικανικό χρηματοπιστωτικό σύστημα παρέμειναν περιορισμένα. Η άποψη αυτή αντηχείται από τους κεντρικούς τραπεζίτες στην Ευρώπη και την Ιαπωνία. Ωστόσο, η υποκείμενη εικόνα είναι περίπλοκη.
Το αμερικανικό τραπεζικό σύστημα είναι αισθητά λιγότερο αδύναμο από το αντίστοιχο της Ευρώπης. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι αμερικανοί υπεύθυνοι για τη χάραξη πολιτικής έμαθαν από την πρότερη ιαπωνική εμπειρία άνθησης και πτώσης. Μεταξύ των διδαγμάτων υπήρξε η σημασία της έγκαιρης αναγνώρισης των ζημιών μετά την κρίση, των αυστηρών stress test και της ανάγκης για προσεκτική αξιολόγηση των τραπεζικών ισολογισμών, διατηρώντας παράλληλα μια ροή πιστώσεων στην πραγματική οικονομία.
Στην ευρωζώνη, αντιθέτως, οι υπεύθυνοι για τη χάραξη πολιτικής ήταν απρόθυμοι να αντιμετωπίσουν την πρόκληση της κρίσης του δημόσιου χρέους. Τα stress test δεν ήταν αρκετά έντονα και οι τράπεζες παραμένουν σε χαμηλά επίπεδα σε σχέση με τις ΗΠΑ. Η νότια Ευρώπη επιβαρύνεται από τα μη εξυπηρετούμενα δάνεια. Και οι τράπεζες σε όλη την ευρωζώνη διατηρούν μεγάλες συμμετοχές στο χρέος των κυβερνήσεών τους.
Αυτό υπογραμμίζει έναν σημαντικό τομέα όπου το σύστημα δεν είναι στην κατάλληλη φόρμα για τον σκοπό του. Το καθεστώς σταθμισμένης κεφαλαιακής επάρκειας της Βασιλείας, το οποίο σταθμίζεται με βάση το κίνδυνο, παρά τις προσαρμογές μετά την κρίση, είναι θεμελιωδώς λανθασμένο. Το κρατικό χρέος έχει υπερβολικά ευνοϊκή μεταχείριση, έτσι οι τράπεζες της ευρωζώνης τροφοδοτούν τους ισολογισμούς τους με IOUs των υπερχρεωμένων κυβερνήσεων. Ένα παράλληλο πρόβλημα στις αγγλόφωνες χώρες είναι η υπερβολικά ευνοϊκή μεταχείριση του ενυπόθηκου χρέους, το οποίο ενθαρρύνει τις φούσκες των τιμών των περιουσιακών στοιχείων και κάνει την ιδιοκτησία σπιτιού απρόσιτη για τους νέους.
Όσον αφορά τις απειλές για τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα, από την κατάρρευση της τράπεζας Lehman Brothers το 2008, σημειώθηκε μεγάλη ρυθμιστική μεταρρύθμιση. Σκοπός αυτής της προσπάθειας ήταν να περιοριστεί η ανάληψη υπερβολικών ρίσκων, να μειωθεί η εξάρτηση από τις αγορές χονδρικής για χρηματοδότηση και να διασφαλιστεί η ομαλή επίλυση των προβληματικών τραπεζών. Έχουν εισαχθεί μακροοικονομικές προληπτικές πολιτικές όπως τα ανώτατα όρια για τους δείκτες αξίας και οι αντικυκλικές κεφαλαιακές απαιτήσεις. Ωστόσο, τα τρωτά σημεία παραμένουν.
Ένα από τα μεγαλύτερα, που εντοπίστηκε εδώ και πολύ καιρό από την Τράπεζα Διεθνών Διακανονισμών, η τράπεζα των κεντρικών τραπεζιτών, είναι η ασύμμετρη νομισματική πολιτική. Από τη θητεία του Άλαν Γκρίνσπαν στη Fed, η οποία έληξε το 2006, παρατηρήθηκε μια τάση στις κεντρικές τράπεζες να χαλαρώσουν επιθετικά κατά τη διάρκεια των πτώσεων, ενώ παράλληλα απέτυχαν να κλίνουν ενάντια στις ανόδους. Αυτό οδήγησε σε πτωτική τάση στα επιτόκια και στην ανοδική τάση του χρέους. Μεταξύ των ηγετικών χωρών, με την αξιοσημείωτη εξαίρεση της Γερμανίας, το δημόσιο χρέος έχει εκτροχιαστεί μετά την κρίση.
Με τα σημερινά εξαιρετικά χαμηλά επιτόκια, στα οποία έχουν συμβάλει οι κεντρικές τράπεζες μέσω της ποσοτικής χαλάρωσης, αυτό φαίνεται να είναι διαχειρίσιμο. Ωστόσο, είναι επίσης μια παγίδα του χρέους από την οποία μπορεί να είναι δύσκολο να ξεφύγει κανείς χωρίς την κατάρρευση της αγοράς ομολόγων, η οποία θα αυξήσει το κόστος δανεισμού της κυβέρνησης ενώ θα πλήξει την αξία των περιουσιακών στοιχείων στους ισολογισμούς των τραπεζών.
Εξίσου προβληματικό είναι ότι οι τράπεζες που είναι υπερβολικά μεγάλες και πολύ αλληλένδετες για να αποτύχουν έχουν αυξηθεί μέσω συγχωνεύσεων και εξαγορών μετά την κρίση. Οι κίνδυνοι είναι αδιαφανείς και συγκεντρωμένοι, κυρίως όσον αφορά την έκθεση σε παράγωγα. Πολλές είναι απλά πάρα πολύ μεγάλοι για να είναι διαχειρίσιμες. Η JPMorgan Chase θεωρείται ευρέως ως η καλύτερα διαχειριζόμενη διεθνής τράπεζα. Αλλά όταν μια ομάδα εμπόρων έχασε 6 δισεκατομμύρια δολάρια το 2012 στο λεγόμενο σκάνδαλο της «φάλαινας του Λονδίνου», ήταν σαφές ότι η ανώτατη διοίκηση στη Νέα Υόρκη δεν είχε καμία απολύτως ιδέα για το τι συνέβαινε.
Η απάντηση των πολιτικών στο πρόβλημα των πολύ μεγάλων τραπεζών για να αποτύχουν είναι τα τραπεζικά bail-ins, τα οποία αποσκοπούν στην προστασία του φορολογούμενου αναγκάζοντας τους πιστωτές να φέρουν το κόστος αποκατάστασης μιας προβληματικής τράπεζας στην υγεία. Ωστόσο, κάποιοι φοβούνται ότι θα είναι ανεπαρκή σε μια πλήρη συστημική κρίση και ότι τα σχέδια για τον συντονισμό της διασυνοριακής επίλυσης θα αποδειχθούν προβληματικά.
Παρόλα αυτά, δεν φαίνεται να υπάρχει σήμερα μια κρίση όπως αυτή που ξεκίνησε πριν από 10 χρόνια, διότι η πιστωτική επέκταση δεν έχει φθάσει στις αναλογίες φούσκας. Ο κίνδυνος είναι μάλλον για μια άτυπη κρίση, όπου η άτακτη έξοδος από την ποσοτική χαλάρωση των κεντρικών τραπεζών και η άνοδος των επιτοκίων στην αγορά ομολόγων θα εκθέσει την ευθραυστότητα ενός υπερχρεωμένου συστήματος και θα ωθήσει τις κεντρικές τράπεζες να επαναλάβουν την υπερβολικά χαλαρή νομισματική πολιτική.
Πόσες από τις απώλειες που θα προκύψουν θα επιβαρύνουν τους πιστωτές ή τους φορολογούμενους είναι ένα ανοιχτό, και τελικά πολιτικό ζήτημα.