Υπάρχει μια ψυχολογική προκατάληψη για να πιστέψουμε ότι τα εξαιρετικά γεγονότα καταλήγουν τελικά σε μια επιστροφή στις «κανονικές εποχές».
Πολλοί οικονομικοί σχολιαστές επικεντρώνονται τώρα στις προοπτικές για «έξοδο» από σχεδόν μια δεκαετία υπερβολικά χαλαρής νομισματικής πολιτικής, με τις κεντρικές τράπεζες να μειώνουν τους ισολογισμούς τους σε «κανονικά» επίπεδα και να αυξάνουν σταδιακά τα επιτόκια. Αλλά είμαστε μακριά από την επιστροφή στην προ της κρίσης ομαλότητα.
Μετά από χρόνια πτώσης των προβλέψεων για την παγκόσμια ανάπτυξη, το 2017 σημείωσε σημαντική άνοδο και υπάρχει μια καλή προοπτική για ελαφρές αυξήσεις των επιτοκίων. Ωστόσο, οι προηγμένες οικονομίες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν υπερβολικά χαμηλό πληθωρισμό και μόνο μέτρια ανάπτυξη και η ανάκαμψη θα συνεχίσει να βασίζεται σε δημοσιονομικά κίνητρα, υποστηριζόμενη, εάν είναι απαραίτητο, από τη δημιουργία εσόδων από χρέη.
Από το 2007, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ στην ευρωζώνη, την Ιαπωνία και τις Ηνωμένες Πολιτείες αυξήθηκε μόλις κατά 0,3%, 4,4% και 5% αντίστοιχα. Μέρος της επιβράδυνσης από τα πρότυπα πριν από την κρίση της ετήσιας ανάπτυξης κατά 1,5-2% ενδέχεται να αντανακλά τους παράγοντες της προσφοράς: η αύξηση της παραγωγικότητας μπορεί να αντιμετωπίσει διαρθρωτικούς αντίθετους ανέμους.
Ωστόσο, μέρος του προβλήματος είναι η ανεπαρκής ονομαστική ζήτηση. Παρά τις τεράστιες προσπάθειες τόνωσης των κεντρικών τραπεζών, το ονομαστικό ΑΕΠ από το 2007-16 αυξήθηκε κατά 2,8% ετησίως στις ΗΠΑ, 1,5% στην ευρωζώνη και μόλις 0,2% στην Ιαπωνία, καθιστώντας αδύνατη την επίτευξη μέτριας αύξησης συν ετήσιο πληθωρισμό σύμφωνο με τους στόχους του 2%. Ο πληθωρισμός των ΗΠΑ έχει μείνει κάτω από τον στόχο της Ομοσπονδιακής Τράπεζας εδώ και πέντε χρόνια και έχει μειωθεί κατά τους τελευταίους πέντε μήνες.
Αντιμέτωποι με αυτή την ανωμαλία, ορισμένοι οικονομολόγοι αναζητούν έκτακτους παράγοντες, όπως τα «δωρεάν» λεπτά για τα κινητά τηλέφωνα των ΗΠΑ, που κρατούν χαμηλά τα μέτρα πληθωρισμού των ΗΠΑ. Ωστόσο, η τιμολόγηση των κινητών τηλεφώνων στις ΗΠΑ δεν μπορεί να εξηγήσει γιατί ο δομικός πληθωρισμός της Ιαπωνίας έχει κολλήσει γύρω στο μηδέν. Οι κοινοί μακροπρόθεσμοι παράγοντες πρέπει να εξηγούν αυτό το παγκόσμιο φαινόμενο.
Οι εξελίξεις στην αγορά εργασίας είναι καθοριστικής σημασίας, καθώς η αύξηση των μισθών παραμένει πεισματικά χαμηλή ακόμη και ενώ η ανεργία πέφτει σε «κανονικά» επίπεδα πριν από την κρίση. Η Ιαπωνία είναι η πιο ακραία περίπτωση: με τη συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού, την ελάχιστη μετανάστευση και το ποσοστό ανεργίας 2,8%, όλα τα τυποποιημένα μοντέλα προβλέπουν την επιτάχυνση της αύξησης των μισθών. Όσο όμως κι αν ο πρωθυπουργός Σίνζο Άμπε παροτρύνει τους εργοδότες να δώσουν στους ιάπωνες εργαζόμενους αύξηση, η αύξηση των μισθών παραμένει υποτονική: Τον Ιούνιο, οι συνολικοί μισθοί αυξήθηκαν μόλις κατά 0,4%. Και στις ΗΠΑ, κάθε νέα παρτίδα μηνιαίων δεδομένων δείχνει έντονη αύξηση της απασχόλησης και εκπληκτικά χαμηλή αύξηση των μισθών.
Τρεις παράγοντες μπορούν να εξηγήσουν αυτή την τάση. Για 30 χρόνια, οι αγορές εργασίας έχουν γίνει πιο ευέλικτες, ενώ η εξουσία των συνδικαλιστικών οργανώσεων έχει αποδυναμωθεί δραματικά. Ταυτόχρονα, η παγκοσμιοποίηση έχει εκθέσει τους εργαζόμενους του εμπορεύσιμου τομέα στον παγκόσμιο ανταγωνισμό των μισθών. Όμως, το πιο σημαντικό, η τεχνολογία της πληροφορίας προσφέρει συνεχώς διευρυνόμενες ευκαιρίες για την αυτοματοποίηση όλων των οικονομικών δραστηριοτήτων. Σε μια πλήρως ευέλικτη αγορά εργασίας με έναν αποθεματικό στρατό ρομπότ, η πιθανότητα παρεμβατικής αυτοματοποίησης μπορεί να μειώσει την πραγματική αύξηση των μισθών ακόμη και με πλήρη απασχόληση.
Η ονομαστική ζήτηση, εν τω μεταξύ, εξακολουθεί να πιέζεται από την ύπαρξη ανεπίλυτου χρέους. Μεταξύ του 1950 και του 2007, το ιδιωτικό χρέος των προηγμένων οικονομιών αυξήθηκε από 50% σε 170% του ΑΕΠ. Από το 2008, το χρέος έχει μετατοπιστεί από τον ιδιωτικό στον δημόσιο τομέα, ενώ τα μεγάλα δημοσιονομικά ελλείμματα αποτελούν αναπόφευκτη συνέπεια της ύφεσης μετά την κρίση και είναι απαραίτητα για τη διατήρηση της επαρκούς ζήτησης. Επιπλέον, η παγκόσμια οικονομία συνεχίζει να κινείται με την τεράστια αύξηση της μόχλευσης της Κίνας, ενώ ο δείκτης χρέους προς το ΑΕΠ αυξήθηκε από περίπου 140% το 2008 σε 250% σήμερα. Σε παγκόσμιο επίπεδο, το συνολικό δημόσιο και ιδιωτικό χρέος έχει φθάσει σε υψηλά επίπεδα, από 180% του παγκόσμιου ΑΕΠ το 2007 σε 220% το Μάρτιο του 2017. Ως εκ τούτου, τα επιτόκια δεν μπορούν να επιστρέψουν στα επίπεδα πριν την κρίση χωρίς να διακινδυνεύσουν νέα ύφεση.
Αντιμετωπίζοντας αυτό το χρέος, η χαλαρή νομισματική πολιτική μόνη της ήταν αναπόφευκτο να είναι αναποτελεσματική και, πέραν ενός σημείου, δυνητικά επιβλαβής και αντιπαραγωγική. Ούτε η επένδυση ούτε η κατανάλωση ανταποκρίνονται έντονα σε συνεχώς χαμηλότερα επιτόκια όταν τα βάρη του χρέους είναι υψηλά. Τα πολύ χαμηλά επιτόκια, εν τω μεταξύ, δημιουργούν αυξήσεις των τιμών των περιουσιακών στοιχείων, τα οποία ωφελούν τους ήδη πλούσιους και μειώνουν το εισόδημα λιγότερο πλούσιων τραπεζικών καταθετών, οι οποίοι σε ορισμένες περιπτώσεις ενδέχεται να μειώσουν την κατανάλωση περισσότερο από ότι την αυξάνουν οι υπερχρεωμένοι δανειολήπτες.
Στο πλαίσιο αυτό, όπως υποστήριξε ο οικονομολόγος του πανεπιστημίου Princeton Κρίστοφερ Σιμς το 2016, η χαλαρή νομισματική πολιτική δεν μπορεί να λειτουργήσει μέσω κανονικών διαύλων μετάδοσης και είναι αποτελεσματική εάν και μόνο εάν διευκολύνει τη δημοσιονομική επέκταση διατηρώντας το κόστος δανεισμού του κράτους χαμηλό. Το ονομαστικό ΑΕΠ στις ΗΠΑ αυξήθηκε ταχύτερα από ό, τι στην ευρωζώνη από το 2007, διότι οι ΗΠΑ είχαν έλλειμμα κατά μέσο όρο 7,2% του ΑΕΠ έναντι 3,5% της ευρωζώνης. Η σημερινή παγκόσμια ανάπτυξη βασίζεται ουσιαστικά στο δημοσιονομικό έλλειμμα της Κίνας, ύψους 3,7% του ΑΕΠ, από 0,9% το 2014. Η συνεχιζόμενη ανάπτυξη της Ιαπωνίας διασφαλίζεται μόνο από τα μεγάλα δημοσιονομικά ελλείμματα που φτάνουν ως το 2020 – η Τράπεζα της Ιαπωνίας, η οποία κατέχει τώρα κρατικά ομόλογα ισοδύναμα με περίπου το 75% του ΑΕΠ, θα κρατήσει ορισμένα από αυτά για πάντα, νομισματοποιώντας μόνιμα τα συσσωρευμένα δημοσιονομικά χρέη.
Η μερική ανάκαμψη φέτος δεν αντικατοπτρίζει ούτε την επιστροφή στην ομαλότητα προ της κρίσης ούτε την επιτυχία της νομισματικής πολιτικής από μόνη της. Ωστόσο, ακόμη και αν τα ποσοστά πληθωρισμού παραμείνουν κάτω από τον στόχο, εξακολουθεί να υπάρχει μια καλή προοπτική για κάποιες αυξήσεις των επιτοκίων. Επειδή η πιο χαλαρή νομισματική πολιτική από μόνη της είναι ελάχιστα αποτελεσματική πέρα από κάποιο σημείο, μπορεί να αντιστραφεί εν μέρει με μικρό κίνδυνο για την ονομαστική ζήτηση. Και τα ελαφρώς υψηλότερα επιτόκια θα μείωναν, έστω και λίγο, την άνιση επίπτωση του τρέχοντος συνδυασμού πολιτικών.
Ωστόσο, οι αυξήσεις των επιτοκίων θα είναι και θα πρέπει να είναι πολύ μικρές. Είναι αμφίβολο ότι το επιτόκιο των ομοσπονδιακών κεφαλαίων των ΗΠΑ θα υπερβεί το 2,5% το 2020, ενώ τα επιτόκια της Ιαπωνίας και της ευρωζώνης θα αυξηθούν μόνο οριακά, πιθανώς να παραμείνουν αρκετά κάτω από το 1%. Ο πληθωρισμός είναι πιθανότερο να υποχωρήσει παρά να υπερβεί τους στόχους του 2%. Η μέτρια ανάπτυξη, στην καλύτερη περίπτωση, θα είναι ανεπαρκής για να αντισταθμίσει τον αντίκτυπο της χαμένης δεκαετίας του 2007-17.
Η ψυχολογική προκατάληψη που περιμένει την επιστροφή στην «ομαλότητα» θα παραμείνει ισχυρή. Αλλά οι κινητήριες δυνάμεις των οικονομικών επιδόσεων μετά την κρίση είναι τόσο βαθιές ώστε καμία επιστροφή στην ομαλότητα δεν είναι πιθανή σύντομα.