Το Praxis Now είναι μία φοιτητική ερευνητική ομάδα που δημιουργήθηκε και καθοδηγείται από τον Καθηγητή Οικονομικών Γιάννη Μαραγκό στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας. Σε αυτό το άρθρο συμμετέχουν οι φοιτήτες/ριες: Γεωργία Καρακεχαγιόγλου, Χρήστος Λειβαδίτης, Μαρία Ραχήλ Μπιούτου.
Με βάση την μελέτη που δημοσιεύτηκε από την Παγκόσμια Τράπεζα (World Bank) με τίτλο “Η σύνδεση του εμπορίου και της κλιματικής αλλαγής: Η επείγουσα ανάγκη και οι ευκαιρίες για τις αναπτυσσόμενες χώρες” (2021) των Paul Brenton και Vicky Chemutai, η σχέση αλληλεξάρτησης μεταξύ εμπορίου και κλιματικής αλλαγής γίνεται εύκολα αντιληπτή. Ειδικότερα, πρόκειται για μία αλληλένδετη σύνδεση μεταξύ εμπορίου και κλιματικής αλλαγής, όπου έπειτα από την μεταβολή του πρώτου, απαιτείται η άμεση προσαρμογή του δευτέρου. Η κλιματική αλλαγή επιδρά στον τρόπο υλοποίησης των εμπορικών συναλλαγών καθώς και στην δημιουργία των συγκριτικών πλεονεκτημάτων παραγωγής.
Όμως, πολλά παραμένουν άγνωστα σχετικά με το πως η κλιματική αλλαγή θα μπορέσει, με την πάροδο του χρόνου, να αντιμετωπιστεί πλήρως, δίχως να επηρεάζει την άσκηση εμπορίου. Το γεγονός ότι σημειώνεται έλλειψη των απαιτούμενων γνώσεων και μέσων προφύλαξης από τυχόν μεταβολές του κλίματος, εμποδίζει όλο και περισσότερο την λύση του προβλήματος. Χρήζει, λοιπόν, άμεση δράση για την σωστή αντιμετώπιση των κλιματικών μεταβολών και την ομαλή προσαρμογή των συνθηκών, με σκοπό τη μετάβαση σε μία “πράσινη” παγκόσμια οικονομία. Στην επίτευξη αυτής της οικονομίας, θα μπορούσαν να συμβάλλουν:
- η εγκαθίδρυση πολιτικής, που θα δίνει τον πρώτο λόγο στο περιβάλλον,
- η επένδυση σε θεσμούς που θα μειώσουν το κόστος μεταφοράς και των συναλλαγών,
- η εφαρμογή νέων τεχνικών π.χ. σπόροι ανθεκτικοί σε υψηλές θερμοκρασίες και γενικότερα στην ξηρασία,
- φυτοφάρμακα για τον έλεγχο ζιζανίων και
- η χρήση καινοτόμων τεχνολογιών, που θα στοχεύουν στην αύξηση της ανθεκτικότητας σε ακραίες κλιματικές αλλαγές. (Brenton, P. and Chemutai, V., 2021)
Σύμφωνα με μία μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Brás, T.A., J. Seixas, N. Carvalhais, and J. Jägermeyr, (2021) για τις απώλειες καλλιεργειών που προκλήθηκαν από την κλιματική αλλαγή, εκτιμήθηκε πως η σοβαρότητα των επιπτώσεων της υψηλής θερμοκρασίας και της ξηρασίας στις καλλιέργειες τριπλασιάστηκε τα τελευταία πενήντα χρόνια στην Ευρώπη. Πιο συγκεκριμένα, οι απώλειες στις καλλιέργειες από 2,2% κατά την διάρκεια του 1964-1990 αυξήθηκαν σε 7,3% ανάμεσα στο διάστημα του 1991- 2015. Όλα τα παραπάνω τονίζουν για ακόμα μία φορά την ένταση του προβλήματος που επικρατεί και που πρέπει να αντιμετωπιστεί άμεσα.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου (ΠΟΕ) έχει από την πλευρά του επιχειρήσει να συμβάλλει στην αντιμετώπιση της περιβαλλοντικής κρίσης, μέσω της εμπορικής απελευθέρωσης των περιβαλλοντικών αγαθών, της ενίσχυσης δηλαδή του εμπορίου προϊόντων που είναι φιλικά προς το περιβάλλον.
Εντούτοις, η πρώτη μεγάλη προσπάθεια, που έλαβε χώρα στις αρχές της προηγούμενης δεκαετίας, γνωστή ως Γύρος Διαπραγματεύσεων της Ντόχα (Doha Round/ ή Αναπτυξιακό πρόγραμμα της Doha – Doha Development Agenda), δεν έφερε τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Συγκεκριμένα, το Νοέμβριο του 2001, ο ΠΟΕ προχώρησε στην έναρξη διεθνούς διαπραγμάτευσης. Στο επίκεντρο των συζητήσεων του Γύρου της Doha τέθηκαν τα περιβαλλοντικά προϊόντα (environmental goods) και η πράσινη τεχνολογία (green technology). Στόχοι ήταν η μείωση του κόστους απόκτησης και η διευκόλυνση για όλες τις χώρες όσον αφορά την πρόσβαση και την εξασφάλιση του συγκεκριμένου τύπου εμπορευμάτων, ώστε να τονωθεί το εμπόριο περιβαλλοντικών προϊόντων. Η παραπάνω επιδίωξη θα μπορούσε να επιτευχθεί μέσω της εξάλειψης των δασμολογικών και φορολογικών εμποδίων στο διεθνές εμπόριο και τη δημιουργία ενός ευνοϊκού θεσμικού πλαισίου, για την εμπορία των περιβαλλοντικών προϊόντων.
Τελικά, o Γύρος της Doha κατέληξε σε αδιέξοδο, καθώς δεν επετεύχθη η υπογραφή μιας διεθνούς συμφωνίας για το εμπόριο και το περιβάλλον. Παρά ταύτα, ως απότοκο του Γύρου της Doha, καθώς και των κύκλων διαπραγματεύσεων που ακολούθησαν τα επόμενα έτη (Hong Kong 2005, Paris 2005, Potsdam 2007), αναδείχθηκαν καίριοι παράγοντες που επηρεάζουν ή θέτουν εμπόδια στο ζήτημα της απελευθέρωσης του εμπορίου πράσινων προϊόντων. Εν παραδείγματι, εμπόδια τίθενται εξαιτίας των διεθνών εμπορικών ταξινομήσεων. Κύριο κριτήριο των ταξινομήσεων αυτών, ώστε να κριθεί ένα προϊόν ως φιλικό προς το περιβάλλον, αποτελεί ο τρόπος παραγωγής του και πόσο είναι περιβαλλοντικά επιβλαβής.
Η θέσπιση διεθνών κριτηρίων βιωσιμότητας μέσω της υπογραφής συμφωνιών, είναι υψηλής σημασίας για το “πράσινο” εμπόριο. Σε γενικό πλαίσιο, οι περιορισμοί στο εμπόριο περιβαλλοντικών αγαθών είναι κυρίως μη δασμολογικοί (nontariff barriers) και αφορούν κυρίως ζητήματα αδειοδοτήσεων και άλλων τεχνοκρατικών εμποδίων.
Μια ακόμα κατηγορία προϊόντων, υψηλής σημασίας στην προσπάθεια αρωγής προς την προστασία του περιβάλλοντος μέσω του εμπορίου, είναι τα προϊόντα χαμηλότερης κατανάλωσης άνθρακα, γνωστά ως environmentally preferable products (EPPs). Για να βελτιωθεί η πρόσβαση σε αυτά τα προϊόντα στις διεθνείς αγορές, θα πρέπει να σημειωθεί πρόοδος σε δύο επίπεδα: στην επέκταση του εύρους των περιβαλλοντικών αγαθών και στη μείωση των μη δασμολογικών εμποδίων.
Τα παραπάνω προϊόντα και υπηρεσίες (environmentally preferable products or services), διακρίνονται για τις χαμηλότερες αρνητικές επιδράσεις που επιφέρουν στην ανθρώπινη υγεία και το περιβάλλον, σε σύγκριση με άλλα αγαθά που έχουν παραχθεί για να εξυπηρετήσουν τις ίδιες ανάγκες. Οι κύριοι αγοραστές των EPPs συνήθως είναι χώρες υψηλού εισοδήματος.
Οι δασμοί για τα EPPs είναι κατά μέσο όρο υψηλότεροι, με τον παγκόσμιο μέσο να αγγίζει το 7.3% το 2018. Την ίδια ώρα όμως, παραμένουν χαμηλοί για τις χώρες υψηλού εισοδήματος, γεγονός που διευκολύνει την πρόσβαση και την εξασφάλισή τους. Ενδεικτικά, για το 2018, οι δασμοί για EPPs στην Ιαπωνία έφταναν στο 2.8%, στις Η.Π.Α. το 2.9% και στην Ε.Ε. το 3.4%. (Brenton, P. and Chemutai, V., 2021)
Διάγραμμα 1.1 Αριθμός περιβαλλοντικών αγαθών με δασμούς άνω του 5% το 2018 ανά χώρα. Στοιχεία: Παγκόσμια Τράπεζα.
Όπως φαίνεται και στο διάγραμμα της Παγκόσμιας Τράπεζας, που καταγράφει των αριθμό των περιβαλλοντικών αγαθών (environmental goods) με δασμολογική επιβάρυνση άνω του 5% για το 2018, οι αναπτυσσόμενες οικονομίες και οι χώρες χαμηλού εισοδήματος βρίσκονται ψηλότερα στην κατάταξη. Το γεγονός αυτό υποδεικνύει ότι τα εμπόδια στο εμπόριο περιβαλλοντικών προϊόντων είναι εντονότερα για κράτη όπως η Χιλή, η Βραζιλία, η Βενεζουέλα, η Ινδία, το Πακιστάν και για τις περισσότερες Αφρικανικές οικονομίες, σε σχέση με τις ανεπτυγμένες χώρες. Οι Η.Π.Α., που βρίσκονται στη χαμηλότερη θέση της λίστας, λειτουργούν και ως ενδεικτικό της απόστασης που διακρίνεται από τις Δυτικές οικονομίες και τις χώρες υψηλού εισοδήματος.
Τον Ιούλιο του 2021, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε ένα νέο φιλόδοξο σχέδιο που θα είναι μέρος του Green Deal. Πρόκειται για το GBAM (Garbon Border Adjustment Mechanism). Αυτό το πρόγραμμα θα είναι το πρώτο που θα συνδυάζει την φορολογία σε διεθνές επίπεδο και την πολιτική για το κλίμα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει αναφέρει ότι αυτό το πρόγραμμα θα συμβαδίσει με τους κανόνες του Παγκόσμιου Οργανισμό Εμπορίου (ΠΟΕ) και θα εφαρμόζεται σταδιακά ξεκινώντας από συγκεκριμένους τομείς.
Αρχικά, το πρόγραμμα θα είναι περιορισμένο σε προϊόντα που συμβάλλουν σε μεγάλο βαθμό στις εκπομπές του άνθρακα όπως ο σίδηρος, το ατσάλι, η παραγωγή ηλεκτρισμού, το τσιμέντο κλπ. Αυτό θα συμβάλλει στην μεγαλύτερη πιθανότητα επιτυχίας του προγράμματος, ενώ στη συνέχεια το πρόγραμμα θα επεκταθεί και σε άλλα προϊόντα και τομείς.
Το πρόγραμμα αυτό αν και είναι αρχικά περιορισμένο σε λίγα προϊόντα στοχεύει στην επέκταση των ενταγμένων προϊόντων αν αποδεχτεί επιτυχές αναφορικά με το στόχο της Ευρωπαϊκής Ένωσης να μειώσει κατά 55% τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα μέχρι το 2030. Το GBAM θα έχει μεγάλο αντίκτυπο στην διακίνηση των αγαθών και των υπηρεσιών. Ωστόσο, δημιουργούνται νέες ευκαιρίες καθώς προωθούνται νέες μορφές ενέργειας και παραγωγής όπως η αιολική, η ηλιακή και η υδροηλεκτρική ενέργεια. Μάλιστα χώρες, οι οποίες έχουν ήδη αναπτυγμένους μηχανισμούς για εναλλακτικές μορφές παραγωγής προσβλέπουν σε νέες εμπορικές ευκαιρίες.
Συνοψίζοντας, θα λέγαμε ότι η πρόκληση της κλιματικής αλλαγής στο εμπόριο είναι αρκετά αισθητή. Για αυτόν τον λόγο, κατά καιρούς έχουν σημειωθεί προσπάθειες τόσο από την πλευρά του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου (ΠΟΕ) όσο και από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή για τον μετριασμό της περιβαλλοντικής κρίσης. Η πρόσβαση στην “πράσινη” τεχνολογία και στα περιβαλλοντικά προϊόντα, όπως προϊόντα χαμηλότερης κατανάλωσης άνθρακα, θα διαδραματίσει κρίσιμο ρόλο στην εξάλειψη του προβλήματος της κλιματικής αλλαγής. Όμως, δίχως αμφιβολία συνεχίζουν και υπάρχουν σημαντικά περιθώρια βελτίωσης των τρόπων αντιμετώπισης της περιβαλλοντικής κρίσης, ώστε να συμβάλλουν αποτελεσματικότερα στο μέλλον.
Βιβλιογραφία
Brás, T.A., J. Seixas, N. Carvalhais, and J. Jägermeyr, 2021. Severity of drought and heatwave crop losses tripled over the last five decades in Europe. Environmental Research Letters. 16(6), pp. 065012 [online]. Available at: https://doi.org/10.1088/1748-9326/abf004 Brenton P. and Chemutai V. 2021. The Trade and Climate Change Nexus : The Urgency and Opportunities for Developing Countries. Washington, DC: World Bank. © World Bank.