Image default
Opinion LEADERS Οικονομία Πρώτο Θέμα

Το δημόσιο έλλειμα-Π.ΓΚΟΓΚΑΣ

Oι περισσότερες σύγχρονες οικονομίες, τόσο οι ανεπτυγμένες όπως οι ΗΠΑ, η Σουηδία, η Γερμανία, κλπ, όσο και οι αναπτυσσόμενες όπως η Κίνα, η Βραζιλία και η Ινδία, παρουσιάζουν ελλείμματα στον κρατικό τους προϋπολογισμό. Όπως είναι αυτονόητο και από τα προσωπικά μας οικονομικά, ένας ελλειμματικός προϋπολογισμός δεν μπορεί να εκτελεστεί καθώς τα έσοδα δεν αρκούν για να καλύψουν τις προγραμματισμένες δαπάνες. Στην συνέχεια, θα δούμε πώς οι κυβερνήσεις που καταρτίζουν ελλειμματικούς προϋπολογισμούς καταφέρνουν να τους χρηματοδοτήσουν. Στον Πίνακα 1 παρακάτω παρουσιάζουμε ένα παράδειγμα ελλειμματικού προϋπολογισμού.

Πίνακας 1. Ελλειμματικός Κρατικός Προϋπολογισμός

Ο παραπάνω προϋπολογισμός, όπως μπορούμε να δούμε προβλέπει έσοδα €80 για το έτος 2012 και συνολικές δαπάνες €100. 

Αντιμετώπιση του Ελλείμματος

Ορθολογικός Τρόπος Αντιμετώπισης Ελλειμμάτων

Ο  παραπάνω προϋπολογισμός μπορεί να εκτελεστεί, μόνο, αν γίνει κάτι από τα παρακάτω ή συνδυασμός τους:

  1. Αύξηση των εσόδων. Στο παράδειγμά μας πρέπει να βρεθούν €20 επιπλέον από την αριστερή πλευρά του Πίνακα 1. Αυτό σημαίνει αύξηση σε ένα ή περισσότερα είδη εσόδων:
    1. Αύξηση άμεσων φόρων.
    2. Αύξηση έμμεσων φόρων.
    3. Αύξηση εισφορών.
    4. Αύξηση κερδών από τις ΔΕΚΟ.
    5. Περισσότερες αποκρατικοποιήσεις.
  2. Μείωση δαπανών. Αυτό πρακτικά συνίσταται σε:
    1. Μείωση δαπανών για μισθούς δημοσίων υπαλλήλων.
    2. Μείωση συντάξεων.
    3. Μείωση επιδομάτων.
    4. Μείωση δαπανών για την παιδεία.
    5. Μείωση δαπανών για την υγεία.
    6. Μείωση των αμυντικών δαπανών.

Οι παραπάνω λύσεις για την αντιμετώπιση ενός ελλειμματικού προϋπολογισμού αποτελούν μια ορθολογική και υγιή αντιμετώπιση του προβλήματος προγραμματισμού των μελλοντικών εσόδων και εξόδων του δημοσίου. Είναι και η προφανής λύση για την αντιμετώπιση του ίδιου προβλήματος στα προσωπικά μας οικονομικά. Αν  κάποιο μήνα προβλέπουμε ότι τα έσοδά μας είναι μικρότερα των εξόδων, τότε – καθώς η αύξηση των εσόδων είναι πολύ δυσκολότερη- αυτό που θα επιλέξουμε είναι είτε η μείωση των εξόδων μας μέσω μετάθεσής τους σε μελλοντικούς μήνες, όπου τα οικονομικά μας θα είναι καλύτερα, είτε η ακύρωσή τους. 

Η Επίδραση της Πολιτικής

Όμως οι κυβερνήσεις δεν συνηθίζουν να κάνουν αυτό που προστάζει η κοινή λογική. Αυτό συμβαίνει, γιατί μια κυβέρνηση έχει πάντα ως βασικό στόχο την επανεκλογή της. Προκειμένου, ένα πολιτικό κόμμα να εξασφαλίσει ότι θα επανεκλεγεί την επόμενη τετραετία, θα υποσχεθεί παροχές στους ψηφοφόρους με τη μορφή νέων προσλήψεων στον δημόσιο τομέα, αυξήσεις στους μισθούς των δημοσίων υπαλλήλων και στις συντάξεις, αύξηση δαπανών για την παιδεία και την υγεία, κατασκευή νέων οδικών δικτύων, νέων νοσοκομείων σε κάθε πόλη, πανεπιστημίων, γηπέδων και άλλων αθλητικών εγκαταστάσεων, κλπ. Επίσης, τα υποψήφια κόμματα θα έχουν στο κυβερνητικό τους πρόγραμμα την μείωση των άμεσων και έμμεσων φόρων, την μείωση των τιμολογίων των ΔΕΚΟ, κλπ. Καταλαβαίνουμε,  λοιπόν, ότι υπάρχει πάντα ισχυρό κίνητρο για αύξηση των δαπανών και μείωση των εσόδων κάτι που κάνει έναν ισοσκελισμένο ή πλεονασματικό προϋπολογισμό ελλειμματικό και έναν ήδη ελλειμματικό ακόμη ποιο ελλειμματικό. Τα υποψήφια για να κυβερνήσουν κόμματα αντιμετωπίζουν μια σοβαρή σύγκρουση συμφερόντων ανάμεσα:

  • στην ανάγκη επανεκλογής τους που έχει χρονικό ορίζοντα το πολύ τέσσερα έτη,
  • στην ανάγκη για την άσκηση σωστής οικονομικής πολιτικής  η οποία θα αποβεί ωφέλιμη για την χώρα σε μακροπρόθεσμο χρονικό ορίζοντα.

Η άσκηση μιας οικονομικής πολιτικής χωρίς σπατάλες, με περιορισμό των κρατικών δαπανών σε ύψος ανάλογο με τα δημόσια έσοδα θα ήταν μακροπρόθεσμα η καλύτερη επιλογή για τους πολίτες και τη χώρα και οι πολίτες με τη σειρά τους θα αναγνώριζαν το σημαντικό έργο του κυβερνώντος κόμματος και ενδεχομένως να το επιβραβεύανε με την ψήφο τους. Όμως, για να τελεσφορήσει με επιτυχία μία τέτοια πολιτική χρειάζεται βάθος χρόνου, συνήθως, πέραν των τεσσάρων χρόνων που έχει στη διάθεσή της μία κυβέρνηση, για να διεκδικήσει την ψήφο των πολιτών. Για αυτό τον λόγο οι κυβερνήσεις προτιμούν να διαιωνίζουν  το πρόβλημα  των ελλειμματικών προϋπολογισμών και να  μεταθέτουν την επίλυσή του στο μέλλον. Με την πολιτική αυτή,  το πρόβλημα διογκώνεται και η λύση του γίνεται δυσκολότερη. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η χώρας μας αντιμετωπίζει ένα τόσο σοβαρό πρόβλημα σήμερα.

Για τους παραπάνω λόγους, λοιπόν, μια κυβέρνηση δεν έχει κίνητρο να αντιμετωπίσει έναν ελλειμματικό προϋπολογισμό μέσω μείωσης δαπανών ή μέσω αύξησης των εσόδων αλλά το κάνει με έναν από τους παρακάτω δύο τρόπους:

  • Έκδοση χρήματος
  • Δανεισμό

Η Έκδοση Χρήματος

Η Ελλάδα από την στιγμή που έχει υιοθετήσει ως νόμισμά της το ευρώ το 2002 έχει χάσει, όπως λέμε οι οικονομολόγοι, την ικανότητα άσκησης ανεξάρτητης νομισματικής πολιτικής. Αυτό, με απλά λόγια, σημαίνει ότι η εκτύπωση χρήματος και η ποσότητά του, που κυκλοφορεί στην ελληνική οικονομία, δεν ορίζεται από την Τράπεζα της Ελλάδος (ΤτΕ), αλλά από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ). Από τη στιγμή που υιοθετήθηκε το ευρώ στη χώρα μας, έπαψε η κυβέρνηση να έχει τη δυνατότητα χρηματοδότησης του προϋπολογισμού μέσω της έκδοσης χρήματος.  Στην εποχή της δραχμής όμως, και ιδιαίτερα όταν η Τράπεζα της Ελλάδος δεν ήταν ανεξάρτητη από την εκάστοτε κυβέρνηση, ένας ελλειμματικός προϋπολογισμός μπορούσε να εκτελεστεί μέσω της έκδοσης νέου χρήματος. Η κυβέρνηση να ζητήσει από την Τράπεζα της Ελλάδος να εκδώσει την ποσότητα χρήματος που είναι απαραίτητη για το κλείσιμο της «τρύπας» των εσόδων και κατ’ επέκταση του προϋπολογισμού. Το έλλειμμα των €20 του Πίνακα 1 στην αρχή αυτού του κεφαλαίου θα έκλεινε με ισόποση έκδοση χαρτονομισμάτων και ο προϋπολογισμός θα είχε πλέον τη δομή του Πίνακα 2. Η προσθήκη του εσόδου «Ομόλογα ΤτΕ» αντιπροσωπεύει την έκδοση €20 από την ΤτΕ και είσπραξή τους από την κυβέρνηση. 

Πίνακας 2. Ελλειμματικός Κρατικός Προϋπολογισμός Χρηματοδοτούμενος μέσω Αύξησης της Ποσότητας του Χρήματος

Με τον τρόπο αυτό, ο προϋπολογισμός της κυβέρνησης μπορεί πλέον να εκτελεστεί, καθώς υπάρχουν τα απαραίτητα έσοδα για να καλύψουν την προγραμματισμένες δαπάνες. Η χρηματοδότηση του προϋπολογισμού μέσω έκδοσης χρήματος ήταν κάτι πολύ βολικό για τις κυβερνήσεις επί σειρά ετών. Οι λόγοι ήταν:

  • αποτελούσε μια λύση που δεν ήταν άμεσα αντιληπτή από τους πολίτες
  • τα προβλήματα που προέκυπταν από τον πληθωρισμό δεν ήταν άμεσα, αλλά μεσοπρόθεσμα και δύσκολο να συνδεθούν με τη συγκεκριμένη πολιτική.
  • οι πολίτες δεν είχαν την απαιτούμενη γνώση και ενημέρωση για να αντιληφθούν το πρόβλημα αυτό.
  • Η μέθοδος αυτή χρηματοδότησης είχε το μικρότερο δυνατό πολιτικό κόστος για την κυβέρνηση.

Η πολιτική αυτή έχει σοβαρές συνέπειες για την οικονομία όπως θα δούμε σε επόμενο κεφάλαιο, καθώς δημιουργεί πληθωρισμό

Πλέον, με την υιοθέτηση του ευρώ ως εθνικού μας νομίσματος στα πλαίσια της νομισματικής ένωσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης η έκδοση χρήματος από την ΤτΕ δεν είναι δυνατή, Η ΤτΕ είναι πλέον μέρος του Ευρωπαϊκού Συστήματος Κεντρικών Τραπεζών υπό την επίβλεψη και έλεγχο της ΕΚΤ. Η ΤτΕ έχει χάσει την δυνατότητα άσκησης ανεξάρτητης –από την ΕΚΤ- νομισματικής πολιτικής και η ελληνική κυβέρνηση δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει την έκδοση χρήματος για την αύξησης των εσόδων του κρατικού προϋπολογισμού.

Ο Κρατικός Δανεισμός

Ο δεύτερος τρόπος με τον οποίο οι κυβερνήσεις προσπαθούν να αποφύγουν το πολιτικό κόστος της ανάληψης απαραίτητων μέτρων για την χρηματοδότηση του προϋπολογισμού είναι μέσω του κρατικού δανεισμού. Στην περίπτωση αυτή, η κυβέρνηση η οποία καταρτίζει έναν ελλειμματικό προϋπολογισμό αντλεί έσοδα μέσω έκδοσης ομολόγων. Η κυβέρνηση, λοιπόν, δανείζεται από διεθνείς επενδυτές που είναι κυρίως μεγάλες επενδυτικές τράπεζες του εξωτερικού. Ενεργεί, όπως θα κάναμε και οι ίδιοι στα προσωπικά μας οικονομικά, όταν ξοδεύουμε περισσότερα από όσο είναι το εισόδημά μας: είτε, δηλαδή,  παίρνουμε ένα καταναλωτικό δάνειο από την τράπεζα, είτε χρησιμοποιούμε μια πιστωτική μας κάρτα για να κάνουμε τις αγορές μας, είτε τέλος, δανειζόμαστε χρήματα από κάποιο οικείο μας πρόσωπο. Στην περίπτωση του δημόσιου δανεισμού ο προϋπολογισμός μέσω της έκδοσης ομολόγων γίνεται όπως στον Πίνακα 3.

Πίνακας 3. Ελλειμματικός Κρατικός Προϋπολογισμός Χρηματοδοτούμενος μέσω Δανεισμού

Τα πλεονεκτήματα αυτής της μορφής χρηματοδότησης των κρατικών δαπανών για μια κυβέρνηση είναι:

  • όσο το σύνολο του δημόσιου χρέους είναι χαμηλό τα κόμματα της αντιπολίτευσης δεν επικρίνουν ιδιαίτερα την πολιτική αυτή.
  • πριν το δημόσιο χρέος φτάσει σε κρίσιμο επίπεδο οι πολίτες δεν ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για αυτό. Δεν είναι σωστά ενημερωμένοι για το ύψος του δημόσιου χρέους, τις υποχρεώσεις εξυπηρέτησής του και τους πιθανούς κινδύνους που δημιουργεί για το μέλλον της χώρας.

Ο κρατικός δανεισμός μπορεί να δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα στην οικονομία καθώς:

  • υποθηκεύει το μέλλον των πολιτών καθώς μεταθέτει το κόστος της σημερινής κατανάλωσης στις επόμενες γενιές.
  • όχι μόνο μεταθέτει το πρόβλημα στο μέλλον αλλά το κάνει ακόμη μεγαλύτερο καθώς ο δανεισμός συνεπάγεται και σημαντικές πληρωμές τόκων, τόσο βραχυπρόθεσμα όσο και μακροπρόθεσμα.

Έτσι, ο κρατικός προϋπολογισμός της επόμενης χρονιάς θα επιβαρύνεται με τόκους και, θα γίνει όπως δείχνει ο Πίνακας 4, υποθέτοντας ότι τα υπόλοιπα έσοδα και έξοδα παραμένουν τα ίδια. Όπως είναι φανερό από τους Πίνακες 3 και 4, το πρόβλημα όχι μόνο δεν έχει λυθεί αλλά επιβαρύνονται οι πολίτες: α) με την αποπληρωμή των ομολόγων στη λήξη τους, αλλά και β) επιδεινώνεται ο προϋπολογισμός του 2013 καθώς έχουν προστεθεί στην πλευρά των εξόδων οι απαραίτητες πληρωμές τόκων για τα ομόλογα που έχουν εκδοθεί. Το έλλειμμα από €20 το 2012 έχει αυξηθεί στα €22 το έτος 2013. Πρέπει η κυβέρνηση για το 2013 να εκδώσει και νέα ομόλογα –να δανειστεί, δηλαδή και πάλι- και αυτή την] φορά €22 αντί των €20 του 2012. Δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος δανεισμού, που όχι μόνο δεν μειώνεται αλλά αυξάνεται διαχρονικά, εξαιτίας των τόκων.  

Πίνακας 4. Ελλειμματικός Κρατικός Προϋπολογισμός μετά τον Κρατικό Δανεισμό

Συμπεράσματα

Από την παρούσα ανάλυση για το δημόσιο έλλειμμα μπορούμε να βγάλουμε τα παρακάτω συμπεράσματα:

  • Οι κυβερνήσεις μπορούν, αν το επιθυμούν, να εφαρμόσουν την κατάλληλη οικονομική πολιτική σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα, ώστε να καταφέρουν, αν όχι να εξαλείψουν, τουλάχιστον να περιορίσουν σημαντικά τα ελλείμματα του κρατικού προϋπολογισμού.
  • Παρά τη δυνατότητα αυτή, υπάρχει έντονο το κίνητρο σε ένα κόμμα που κυβερνά για αύξηση των κρατικών δαπανών και μείωση των εσόδων μέσω φοροαπαλλαγών κλπ. 
  • Το κίνητρο αυτό ενισχύεται από τη σύγκρουση του μακροπρόθεσμου στόχου της εξυγίανσης της εθνικής οικονομίας με τον βραχυπρόθεσμο στόχο της επανεκλογής του κυβερνώντος κόμματος στην εξουσία.
  • Η χρηματοδότηση του ελλείμματος μέσω έκδοσης χρήματος αποτελούσε για χρόνια την καλύτερη επιλογή των κυβερνήσεων καθώς δεν ήταν άμεσα αντιληπτή από τους πολίτες-ψηφοφόρους.
  • Η έκδοση χρήματος δημιουργούσε σοβαρά προβλήματα με πολύ υψηλά επίπεδα πληθωρισμού. Επί σειρά ετών, η ελληνική οικονομία αντιμετώπιζε πληθωρισμό της τάξης του 15% έως και 25%.
  • Η βραχυπρόθεσμη κάλυψη του ελλείμματος μέσω έκδοσης ομολόγων, δηλαδή δανεισμού, μπορεί να καλύπτει τις ανάγκες χρηματοδότησης για την τρέχουσα χρονιά, αλλά δημιουργεί άμεσα απαιτήσεις πληρωμής τόκων στους προϋπολογισμούς των επόμενων ετών επιδεινώνοντας το πρόβλημα.
  • Η ύπαρξη ελλειμματικών προϋπολογισμών δεν αποτελεί απαραίτητα αρνητική πολιτική. Υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες η εκπόνηση ελλειμματικών προϋπολογισμών είναι απαραίτητη:
    • Στην περίπτωση αναπτυσσόμενων οικονομιών για τις οποίες είναι απαραίτητη η δημιουργία σημαντικών κρατικών υποδομών όπως δρόμοι, τηλεπικοινωνίες, ενέργεια, λιμάνια κλπ, προκειμένου να επιταχυνθεί η οικονομική ανάπτυξη.
    • Σε περιόδους ύφεσης ή σημαντικών κρίσεων ο δημόσιος τομέας μπορεί να μετριάσει την ένταση και τη διάρκεια των φαινομένων αυτών με επιλεκτική αύξηση των κρατικών δαπανών ή/και μείωση των φόρων.

Τα περισσότερα θέματα στα οικονομικά μπορούν να γίνουν πιο κατανοητά και απλά, όταν κάνουμε παραλληλισμούς και φέρνουμε παραδείγματα από τη διαχείριση των προσωπικών μας οικονομικών. Με παρόμοιο τρόπο, στο θέμα του ελλείμματος μπορούμε να φανταστούμε δύο περιπτώσεις με το ίδιο έλλειμμα στα οικονομικά μας, πχ €5,000 σε έναν χρόνο. Στη μια περίπτωση το έλλειμμα προκύπτει από την χρηματοδότηση των μεταπτυχιακών μας σπουδών και στην άλλη από τον προγραμματισμό ενός ταξιδιού αναψυχής. Το έλλειμμα είναι το ίδιο και μπορεί να χρηματοδοτηθεί μέσω ενός δανείου από μια τράπεζα, έναν συγγενή μας ή έναν φίλο. Στην πρώτη περίπτωση όμως, τα €5,000 αντιπροσωπεύουν μια επένδυση που θα βελτιώσει σημαντικά το μελλοντικό μας εισόδημα, καθώς θα μας δώσει τη δυνατότητα  εξεύρεσης καλύτερης εργασίας. Τα έξοδα για το μεταπτυχιακό θα αποσβεστούν πλήρως και θα δημιουργήσουν επιπλέον εισόδημα για το μέλλον. Στην περίπτωση, όμως που δανειστούμε τα €5,000 για να κάνουμε το ταξίδι αναψυχής, τα χρήματα αυτά κατευθύνονται σε μια καταναλωτική δραστηριότητα η οποία δεν θα αποσβέσει ποτέ το κόστος της και τους τόκους του δανείου. Άρα, στην πρώτη περίπτωση το έλλειμμά μας είναι θεμιτό και δικαιολογεί τον δανεισμό, ενώ στη δεύτερη περίπτωση αποτελεί σπατάλη και θα είναι καλό να αποφευχθεί.

Απόσπασμα από το εξαιρετικό βιβλίο οικονομικά για μη ειδικούς που θα βρείτε στα βιβλιοπωλεία από τις εκδόσεις Κριτική 

Periklis Gogas 

Professor

Economic Analysis and International Economics

Department of Economics

Democritus University of Thrace

Euro Area Business Cycle Network – Fellow

The Rimini Centre for Economic Analysis – Fellow

The Society for Economic Measurement – Member

Institute for Nonlinear Dynamical Inference (INDI) – Charter Fellow

Σχετικα αρθρα

ΗΠΑ: Υποχώρησε ο αριθμός των αιτήσεων για επιδόματα ανεργίας

admin

Alpha Bank: Καθαρά κέρδη 134 εκ. €

admin

ΕΕ: Εξετάζεται συμφωνία για ισραηλινό αέριο μέσω Αιγύπτου

admin

”Βουτιά” $124. δισ. για τις περιουσίες του Έλον Μασκ και του Τζεφ Μπέζος φέτος

admin

Φορολογικές δηλώσεις 2022: Το έντυπο Ε2 και τα «μυστικά» για τα ενοίκια

admin

Πώς θα αποφύγουμε το «χειρόφρενο» στις μετακινήσεις το καλοκαίρι

admin

Power Pass: Ανακοινώθηκε ημερομηνία πληρωμής – Πότε μπαίνουν τα χρήματα

admin

Alpha bank:Οικονομική δραστηριότητα, Πληθωριστικές πιέσεις και Προσδοκίες

admin

Ρωσία: Νέα μείωση επιτοκίων από την κεντρική τράπεζα, για να χαλιναγωγήσει το ρούβλι

admin

Apple: Διατηρείται σταθερή η παραγωγή iPhone καθώς η αγορά γίνεται πιο δύσκολη

admin

Π. Παππάς: «Οι προοπτικές της dry αγοράς είναι ευνοϊκές»

admin

Παγκόσμια οικονομία: Πώς τα σενάρια τρόμου γίνονται… σκληρή πραγματικότητα

admin