Image default
Opinion LEADERS

ESG και λογιστική: Tα μέσα δεν τα αγιάζει ο σκοπός, τα αγιάζει η ιδεολογία

Ένα από τα συνήθη κλισέ παλαιότερων βιβλίων χρηματοοικονομικής θεωρίας ήταν μια φράση όπως «η αποστολή της επιχείρησης είναι να μεγιστοποιήσει τον πλούτο των μετόχων», έχοντας υπόψιν κυρίως τη λειτουργία των ανώνυμων εταιρειών. Ηθικά και πολιτικά αυτό το κλισέ αντλούσε νομιμοποίηση από την πεποίθηση πως αυτό που είναι καλό για το μέτοχο είναι καλό για όλους μας, με δύο επιχειρήματα. Πρώτον, το κέρδος του μετόχου προέρχεται από την αποτελεσματική λειτουργία της επιχείρησης και επομένως είναι κοινωνικά επωφελής αφού προσφέρει καλά προϊόντα σε καλές τιμές («έτσι προκύπτει το κέρδος, άλλωστε…»). Δεύτερον, το κέρδος του μετόχου φορολογείται από το κράτος δίνοντας πόρους στην κυβέρνηση να ασκήσει πολιτική για την κοινωνία και το περιβάλλον, μεταξύ άλλων.

Αυτό το ιδεολογικό πλαίσιο έχει απωλέσει μέρος της ακεραιότητας και της ισχύος του τα τελευταία χρόνια. Πλέον κερδίζει χώρο η πεποίθηση πως, τελικά, μια επιχείρηση δεν είναι βέβαιο πως ωφελεί την κοινωνία πουλώντας ελκυστικά προϊόντα σε χαμηλές τιμές και, επιπρόσθετα, δεν αρκεί η πληρωμή του φόρου για να εξαντληθούν οι υποχρεώσεις της επιχείρησης στο κοινωνικό σύνολο (ή, αλλιώς, αυτά που κάνει η κυβέρνηση με τα χρήματα που εισπράττει από φόρους δεν αρκούν για την προαγωγή της κοινωνικής ευημερίας).

Έτσι, αναδύονται πρακτικές και νόμοι που ρυθμίζουν την ευθύνη και τη δράση της επιχείρησης σχετικά με το περιβάλλον, την κοινωνία και τη διακυβέρνηση (Environment, Society, Governance – ESG είναι η συντομογραφία που διαπερνά τα εταιρικά κείμενα). Στο τρίπτυχο αυτό, η διακυβέρνηση αφορά κυρίως τους μηχανισμούς προστασίας των συμφερόντων των μετόχων των ανώνυμων εταιρειών, αλλά και ευρύτερα των ενδιαφερόμενων μερών (stakeholders, όπως είναι ο δημοφιλής όρος στα αγγλικά). Τα ενδιαφερόμενα μέρη, πέρα από επενδυτές και πιστωτές, είναι οι εργαζόμενοι, οι προμηθευτές, οι πελάτες, το κράτος και οργανισμοί της κοινωνίας των πολιτών. Σε κάποιες θεωρητικές προσεγγίσεις μάλιστα, στα ενδιαφερόμενα μέρη περιλαμβάνεται και το περιβάλλον (παρά το γεγονός πως δεν είναι οντότητα που παίρνει αποφάσεις και δρα, όπως τα άλλα ενδιαφερόμενα μέρη). Το E, το S, και το G του ESG, λοιπόν, ανακατεύονται και αλληλεπιδρούν. 

Θεμελιώδες σκέλος των ESG ρυθμίσεων και πρακτικών είναι η λογιστική. Οι, μεγάλες κυρίως, επιχειρήσεις, δεν καλούνται μόνο να έχουν ESG αρχές και συμπεριφορές, πρέπει να τις μετρούν, να τις καταγράφουν και να τις δημοσιοποιούν. Ενδεικτικά, ο νόμος 4706/2020 για την εταιρική διακυβέρνηση στην Ελλάδα υποχρεώνει τις εταιρείες που είναι εισηγμένες στο χρηματιστήριο να κοινοποιούν πληροφορίες σχετικά με τις δράσεις τους για την κοινωνία το περιβάλλον και τη διακυβέρνηση. Πρόκειται για μια διεθνή τάση στη λογιστική, η οποία ενισχύεται, μεταξύ άλλων, από την Ατζέντα 2030 του ΟΗΕ για τη Βιώσιμη Ανάπτυξη και το σχετικό θεσμικό πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής (π.χ. 2088/2019, 852/2020). Το πεδίο της συστηματικής μέτρησης είναι υπό διαμόρφωση, με πολλά πλαίσια μετρήσεων να ανταγωνίζονται (αλληλοσυμπληρώνονται) για την επικράτηση ενός κοινού πλαισίου αναφοράς (τέτοια πλαίσια είναι, ενδεικτικά, το Sustainability Accounting Standards Board και το Global Reporting Initiative).

Η έμφαση στη λογιστική του ESG -της κοινωνικής και περιβαλλοντικής βιωσιμότητας, ευρύτερα- εδράζεται στο μεγάλο ενδιαφέρον των πολιτών και της πολιτείας για την κοινωνία και το περιβάλλον καθώς και σε ένα γνώριμο κλισέ του μάνατζμεντ που λέει ότι «ό,τι μπορεί να μετρηθεί μπορεί να διοικηθεί».

Ωστόσο, αυτό που καταγράφουν αυτές οι μετρήσεις δεν είναι ο αντίκτυπος των επιχειρήσεων στην κοινωνία, το περιβάλλον και τους επενδυτές. Αντίθετα, καταγράφουν δράσεις που αποσκοπούν στην πραγματοποίηση του αντίκτυπου. Με άλλα λόγια, δεν μετρούν αν επιτυγχάνεται κοινωνική ευημερία, περιβαλλοντική βιωσιμότητα και προστασία των ενδιαφερόμενων μερών, αλλά παραθέτουν κάποιους δείκτες που έχουν σχέση με συναφείς προσπάθειες. 

Ενδεικτικά, στο πεδίο της διακυβέρνησης, κοινοποιούνται πληροφορίες για το φύλο και την ανεξαρτησία των μελών του Διοικητικού Συμβουλίου. Όμως, αυτά δεν είναι αυτοσκοπός, σκοπός είναι η κοινωνική ευημερία (που προϋποθέτει κατάργηση διακρίσεων ως προς το φύλο) και το αίσθημα ασφάλειας των επενδυτών. Ως προς αυτά, δεν έχουμε μετρήσεις. Δεν μπορούμε να μετρήσουμε διακρίσεις ως προς το φύλο ή διαθέσεις ως προς την κεφαλαιαγορά σε όλη τη χώρα και να ισχυριστούμε με ασφάλεια πως (δεν) οφείλονται στο γεγονός ότι αυξήθηκαν οι γυναίκες Διευθύνουσες Σύμβουλοι ή στο γεγονός πως είναι διαφορετικό ο πρόεδρος από τον διευθύνοντα σύμβουλο στις ανώνυμες εταιρείες.

Αντίστοιχα, όταν στο πεδίο της κοινωνίας μια επιχείρηση καταγράφει και μετρά τις υποτροφίες που δίνει σε φοιτητές που αριστεύουν ή τις χρηματοδοτήσεις για στήριξη κοινωνικά αποκλεισμένων πολιτών, αυτό που έχουμε είναι η καταγραφή του μέσου, όχι της επίτευξης του σκοπού. Σκοπός, εδώ είναι η κοινωνική συνοχή και ευημερία, η οποία δεν μετριέται και δεν παρατίθεται σε εταιρικά κείμενα. Η μείωση των ανισοτήτων χρειάζεται χρόνια για να υλοποιηθεί και, τότε, δεν μπορεί να αποδοθεί με βεβαιότητα στην κοινωνική δράση μιας επιχείρησης αντί, π.χ., στην κυβερνητική πολιτική ή στη δράση μιας άλλης επιχείρησης. 

Σε παρόμοιο τόνο, οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις της επιχειρηματικής δραστηριότητας (π.χ., ανθρακικό αποτύπωμα) καταγράφονται και κοινοποιούνται στο πλαίσιο της περιβαλλοντικής λογιστικής. Ωστόσο, ο σκοπός είναι η βιωσιμότητα του περιβάλλοντος συνολικά, και η αποτελεσματικότητα του μέσου (μείωση ανθρακικού αποτυπώματος της επιχείρησης και ενημέρωση ως προς αυτό) θα πρέπει να κριθεί από τη δυναμική της βιωσιμότητας σε βάθος χρόνου. Τότε, η βιωσιμότητα, που είναι συστημική και πολυδιάστατη, θα είναι δύσκολο να αποδοθεί σε μια συγκεκριμένη εταιρική δράση (αν, π.χ., κρατήσουμε την αύξηση της θερμοκρασίας σε χαμηλά επίπεδα το 2050, πώς θα ξέρουμε αν αυτό οφείλεται σε πλωτές ανεμογεννήτριες, οικολογικά καύσιμα σε πλοία ή «πράσινα» δάνεια σε εταιρείες ενέργειας το 2023;).

H κατάσταση μοιάζει με τη φροντίδα ενός ασθενούς για τον οποίο το ζητούμενο είναι η καλή υγεία, ένα από τα πολλά του συμπτώματα είναι ο υψηλός πυρετός και αυτό που εμείς καταγράφουμε ως ένδειξη υγείας είναι η συχνότητα λήψης αντιπυρετικών φαρμάκων. Και δεν μπορούμε να καταγράψουμε πολλά περισσότερα, προς το παρόν.

Το ποτήρι των επιχειρηματικών πρακτικών ESG είναι λοιπόν μισογεμάτο από τεκμηρίωση, γιατί η σχέση ανάμεσα στα μέσα και στην επίτευξη του σκοπού είναι ασαφής. Τι είναι αυτό που γεμίζει το ποτήρι, «αγιάζει» τα μέσα και δίνει ώθηση και μορφή στις πολιτικές βιωσιμότητας των επιχειρήσεων; Η ιδεολογία: η πίστη σε ένα πλέγμα ιδεών που πρεσβεύει ότι μια κοινωνία είναι καλύτερη όταν είναι συμπεριληπτικότερη, ότι η ευημερία όλων εξαρτάται από τη βιωσιμότητα του περιβάλλοντος, ότι αυτοί που παρέχουν πόρους στην επιχείρηση πρέπει να αισθάνονται ασφαλείς, ότι η επιχείρηση είναι πολίτης που έχει ευθύνες, ιδέες και πολιτικές θέσεις όπως όλοι μας. Σε γενικές γραμμές, είναι μια πίστη που συμμερίζομαι.


Ο Ανδρέας Ανδρικόπουλος είναι Αναπληρωτής Καθηγητής του Τμήματος Ναυτιλιακών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς. Τα βιβλία του Κρίση και Ρεαλισμός (2015), Κοινωνική Χρηματοοικονομική (2019) και Χρηματοοικονομική (2022) κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Προπομπός.

Σχετικα αρθρα

Β. Κορκίδης: «Μια στρατηγική συμφωνία μεταξύ δύο ναυτικών χωρών σε πέντε άξονες»

admin

Ελλάδα: Τι μπορεί να μας διδάξει η περίπτωση της Πορτογαλίας;

admin

Β. Κορκίδης:Οι εκκρεμότητες από το 2022 στο 2023

admin

Επτά κομβικές επιτυχίες και 10 πολιτικές προτεραιότητες στην οικονομία – Χρ.Σταϊκούρας

admin

Νίκος Βέττας: Τι μπορεί να φέρει το 2023 στην οικονομία

admin

Β. Κορκίδης: Κίνηση ματ η κάρτα αγοράς στη σκακιέρα πληθωρισμού και ακρίβειας

admin

Το Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο, η επιστήμη και η κοινωνία

admin

Ο επαναπροσδιορισμός του τουριστικού προϊόντος και η συμβολή της Αυτοδιοίκησης-Γρηγόρης Τάσιος

admin

Τι είναι και τι δεν είναι η Ευρωπαϊκή Πολιτική Κοινότητα – Γ. Παγουλάτος

admin

Ενας νέος ακούει τον Τσίπρα στην ΔΕΘ… – Δρ. Βλάδος Χάρης

admin

Ευρωπαϊκό Χρηματιστήριο Ενέργειας: Ανοικτό ή κλειστό; – Α. Ανδρικόπουλος

admin

H απλή αναλογική θα δημιουργήσει νέα δεδομένα-Μ.Καρακλιούμη

admin