Το κομμουνιστικό κόμμα της Ρωσίας υποστήριξε πρόσφατα ότι, στις «πράξεις και τα έργα» του Στάλιν, οι Ρώσοι μπορούν να αναζητήσουν «απαντήσεις στις μοιραίες προκλήσεις της εποχής μας». Αλλά ο Βλαντιμίρ Πούτιν αποκαθιστά τον Στάλιν για περισσότερες από δύο δεκαετίες – και αναβιώνει μερικά από τα χειρότερα στοιχεία της σοβιετικής εποχής στη διαδικασία.
ΝΕΑ ΥΟΡΚΗ – Νωρίτερα αυτόν τον μήνα, στο 19ο Συνέδριο Αναφοράς και Εκλογών, το Κομμουνιστικό Κόμμα της Ρωσικής Ομοσπονδίας (KPRF) ακύρωσε την συγκλονιστική ομιλία του Νικίτα Χρουστσόφ το 1956 προς τους υψηλόβαθμους σοβιετικούς κομμουνιστές – γνωστή ως « μυστική ομιλία » του – στην οποία κατήγγειλε την προσωπολατρεία του Ιωσήφ Στάλιν. Σε μια εποχή που «ο μιλιταρισμός του ΝΑΤΟ αυξάνει την επιθετικότητά του κατά της Ρωσίας», σύμφωνα με την αφήγηση του KPRF, ο Στάλιν – ο οποίος εκτέλεσε σχεδόν ένα εκατομμύριο δικούς του πολίτες και έστειλε αμέτρητους άλλους στα στρατόπεδα εργασίας Γκουλάγκ – θα έπρεπε να θαυμάζεται, ακόμη και να μιμείται, όχι να επικρίνεται.
Αντιθέτως, το ψήφισμα του KPRF κατηγορεί τον Χρουστσόφ ότι υπέβαλε τα «αποτελέσματα 30 ετών ηγεσίας του Στάλιν» σε «χονδρική δυσφήμιση» για χάρη της «φθηνής δημοτικότητας». Στην πραγματικότητα, ισχυρίζεται το KPRF, ο Χρουστσόφ αντιμετώπισε μια «αντικειμενική έλλειψη υλικού που δυσφημούσε το όνομα και το έργο του Στάλιν» και μια «στοχευμένη προσπάθεια» για την αντικατάσταση των πρωτότυπων εγγράφων με «πλαστά» στα κρατικά αρχεία έχει «αποδειχθεί αξιόπιστα».
Αυτές είναι αδιανόητες δηλώσεις. Η σκληρότητα και η ανομία του συστήματος Γκουλάγκ δεν αποτελούν θέματα ιστορικής συζήτησης. Γνωρίζουμε, για παράδειγμα, ότι μόνο στα πρώτα δύο χρόνια της Μεγάλης Εκκαθάρισης του Στάλιν, συνελήφθησαν πάνω από 1,5 εκατομμύριο άνθρωποι και περισσότεροι από 680.000 από αυτούς σκοτώθηκαν. Επιπλέον, όταν τα αρχεία άνοιξαν στα τέλη της δεκαετίας του 1980, κατά τη διάρκεια της γκλάσνοστ του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ , επιβεβαιώθηκε αξιόπιστα ότι περιλάμβαναν πρωτότυπα αρχεία ακόμη πιο τρομερών εγκλημάτων, τα οποία ο Χρουστσόφ είχε σκεφτεί καλύτερα να αποκαλύψει. Αλλά, για να το ακούσει το KPRF, ο Στάλιν ήταν ένας «απαιτητικός και δίκαιος ηγέτης» και ένα πρότυπο «ακεραιότητας», που «έσωσε τον λαό μας από την υποδούλωση και τον θάνατο».
Το παραλογισμό του ψηφίσματος του KPRF επιδεινώνει το γεγονός ότι το κόμμα, το οποίο ιδρύθηκε το 1993, δεν είναι διάδοχος του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης, το οποίο διαλύθηκε το 1991. Δεν έχει καμία εξουσία να ακυρώσει επίσημες ενέργειες που έλαβε ο Χρουστσόφ ή κάποιος άλλος σοβιετικός ηγέτης. Ένα υψηλόβαθμο μέλος του κοινοβουλίου το επεσήμανε αυτό στο KPRF, αν και όχι ως κάποιο είδος υπεράσπισης του Χρουστσόφ. Το κυβερνών κόμμα της Ενωμένης Ρωσίας θέλει απλώς να παραμείνει στην πρώτη γραμμή της εκστρατείας επανασταλινοποίησης που βρίσκεται σε εξέλιξη.
Η διαδικασία καθαρισμού της εικόνας του Στάλιν ξεκίνησε λίγο μετά την άνοδο του Βλαντιμίρ Πούτιν στην εξουσία πριν από 25 χρόνια. Διδακτικό υλικό, όπως το εγχειρίδιο λυκείου «Η Σύγχρονη Ιστορία της Ρωσίας: 1945-2006», δικαιολόγησε το «ισχυρό χέρι» του Στάλιν ως απαραίτητο για να μπορέσει μια «πολιορκημένη» χώρα να επιβιώσει και να αναπτυχθεί. «Ο σχηματισμός ενός άκαμπτου στρατιωτικοποιημένου πολιτικού συστήματος» ήταν ένα μέσο «επίλυσης έκτακτων προβλημάτων σε έκτακτες συνθήκες».
Τα σχολικά βιβλία που εκδόθηκαν το 2023 – ένα χρόνο μετά την ολοκληρωτική εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία – πήγαν πολύ παραπέρα, περιγράφοντας τον Στάλιν ως μια σεβάσμια και θριαμβευτική προσωπικότητα. (Ένας συν-συγγραφέας των βιβλίων, ο Βλαντιμίρ Μεντίνσκι, ήταν επίσης ο επικεφαλής διαπραγματευτής του Πούτιν στις ειρηνευτικές συνομιλίες για την Ουκρανία.) Τουλάχιστον 105 από τα 120 μνημεία του Στάλιν που υπάρχουν σε όλη τη Ρωσία σήμερα ανεγέρθηκαν υπό την ηγεσία του Πούτιν. Η νεότερη προσθήκη, που βρίσκεται μέσα στον σταθμό του μετρό Ταγκάνσκαγια της Μόσχας , είναι ένα λευκό γύψινο αντίγραφο του μαρμάρινου ανάγλυφου που αφαιρέθηκε το 1966 στο πλαίσιο της διαδικασίας αποσταλινοποίησης.
Καθώς το καθεστώς του Πούτιν χρησιμοποιεί σχολικά βιβλία και αγάλματα για να γυαλίσει την εικόνα του Στάλιν στη λαϊκή μνήμη, οι ύπουλες επιπτώσεις της επανασταλινοποίησης γίνονται ολοένα και πιο εμφανείς. Η καταστολή της διαφωνίας σχετικά με τον πόλεμο στην Ουκρανία είναι αξιοσημείωτη, όπως και ένα κύμα θανάτων μεταξύ της ρωσικής ελίτ, με τελευταίο την αυτοκτονία του υπουργού Μεταφορών της Ρωσίας και πρώην κυβερνήτη της περιοχής Κουρσκ, Ρόμαν Σταρόβοιτ.
Ο Σταρόβοιτ μόλις είχε απολυθεί επειδή δεν κατάφερε να αποτρέψει τις εισβολές ουκρανικών στρατευμάτων σε ρωσικό έδαφος πέρυσι. Οι ανώτεροί του είχαν διαπιστώσει ότι, υπό την επίβλεψή του, τα σύνορα δεν ήταν επαρκώς οχυρωμένα και ο Σταρόβοιτ γνώριζε ότι δεν είχε άλλη λύση. Δεν μπορούσε να υπερασπιστεί τον εαυτό του ή ακόμα και να παραιτηθεί σιωπηλά. Υπό τον Πούτιν, όπως και υπό τον Στάλιν, εάν η ανώτατη εξουσία σε κρίνει ένοχο, είσαι ένοχος – και αναμένεται να υποστείς οποιαδήποτε τιμωρία σου επιβληθεί.
Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, η αυτοκτονία γίνεται πράξη ανυπακοής. Και, στην πραγματικότητα, ορισμένοι αξιωματούχοι της εποχής του Στάλιν επέλεξαν αυτό το μονοπάτι. Ο Βησσαρίων Λομινάτζε, κάποτε επικεφαλής του κομμουνιστικού κόμματος της Δημοκρατίας της Γεωργίας, αυτοπυροβολήθηκε στο στήθος το 1935, προκειμένου να αποφύγει τη σύλληψη για παρέκκλιση από τη γραμμή του Κόμματος. Όταν ο παλιός Μπολσεβίκος συνδικαλιστής Μιχαήλ Τόμσκι αυτοπυροβολήθηκε στη ντάτσα του το 1936, άφησε ένα σημείωμα στο οποίο αρνούνταν τη συμμετοχή του σε αντισοβιετική συνωμοσία, αλλά καταδικάστηκε μετά θάνατον (και τελικά αθωώθηκε).
Η αυτοκτονία του Σέργκο Ορτζονικίτζε ήταν ένα διαφορετικό είδος διαμαρτυρίας. Το 1937, στο αποκορύφωμα της Μεγάλης Εκκαθάρισης, ο παλιός Μπολσεβίκος και Σοβιετικός πολιτικός έδωσε τέλος στη ζωή του σε απόγνωση, μετά τον βάναυσο διωγμό του αδελφού του Παπούλια, ο οποίος συνελήφθη με αδιευκρίνιστες κατηγορίες ενώ εργαζόταν ως επικεφαλής του Υπερκαυκάσιου Σιδηροδρόμου.
Τέτοιες αυτοκτονίες υψηλού επιπέδου εξόργισαν τον Στάλιν, ο οποίος τις θεώρησε πράξεις ανεντιμότητας και χειραγώγησης. Όσον αφορά τον ευρέως σεβαστό Ορτζονικίτζε, ο Στάλιν δεν ήθελε καν να παραδεχτεί την αλήθεια για τον θάνατό του. Η επίσημη εκδοχή – την οποία ο Χρουστσόφ διέψευσε στην «μυστική ομιλία» του – ήταν ότι ο Ορτζονικίτζε πέθανε από καρδιακή ανεπάρκεια.
Ο Πούτιν ήταν προφανώς εξίσου εξοργισμένος με την τελευταία πράξη ανυπακοής του Σταρόβοιτ: διέταξε τους βοηθούς του στο Κρεμλίνο να ανακαλέσουν το στεφάνι που είχαν στείλει στην κηδεία, σύμφωνα με το πρωτόκολλο. Παρ’ όλα αυτά, πολλοί κυβερνητικοί αξιωματούχοι παρευρέθηκαν στην τελετή. Αναρωτιέται κανείς αν αυτό ισοδυναμούσε με μια ήσυχη γραφειοκρατική διαμαρτυρία ενάντια στις αδύνατες απαιτήσεις και τις αυθαίρετες τιμωρίες που επιβάλλονται σε όσους έχουν αναλάβει την εκτέλεση των διαταγμάτων του Πούτιν, σε μια εποχή που η παραμικρή μυρωδιά διαφθοράς, ανικανότητας ή σύγχυσης μπορεί να αντιμετωπιστεί ως προδοσία.
Υπήρχε ένα είδος αστικού μύθου κατά την εποχή του Στάλιν: όταν ένα τρένο αναγκάστηκε να σταματήσει επειδή οι γραμμές είχαν καταστραφεί, ο Στάλιν διέταξε να πυροβοληθούν κάποια μέλη της συνοδείας του, ώστε τα σώματά τους να χρησιμοποιηθούν ως ράγες. Όπως δείχνει ο θάνατος του Σταρόβοιτ, οι αξιωματούχοι που περιβάλλουν τον Πούτιν δεν είναι πολύ πιο ασφαλείς.
Nina L. Khrushcheva, Professor of International Affairs at The New School, is the co-author (with Jeffrey Tayler), most recently, of In Putin’s Footsteps: Searching for the Soul of an Empire Across Russia’s Eleven Time Zones (St. Martin’s Press, 2019).