Η Σοβιετική Ένωση ιδρύθηκε το 1922 υποσχόμενη ένα λαμπρό μέλλον για την ανθρωπότητα, αλλά κατέληξε επτά δεκαετίες αργότερα σε μια τόσο μεγάλη αποτυχία που οι δυτικές χώρες αναγκάστηκαν να στείλουν αεροπορικώς επείγουσα ανθρωπιστική βοήθεια. Προσπαθώντας να την αναδημιουργήσει, το καθεστώς του Βλαντιμίρ Πούτιν καταδικάζει τη Ρωσία σε παρόμοια μοίρα.
ΣΤΟΚΧΟΛΜΗ – Πολλοί έμειναν άναυδοι όταν ο Ρώσος υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ προσγειώθηκε στο Άνκορατζ της Αλάσκας για τη σύνοδο κορυφής Τραμπ-Πούτιν φορώντας ένα πουλόβερ με τα γράμματα CCCP – το κυριλλικό ακρωνύμιο για τη Σοβιετική Ένωση. Προφανώς, αυτό δεν ήταν τυχαίο. Αλλά τι ήλπιζε να μεταφέρει ο Λαβρόφ;
Το μήνυμά του, πιθανώς, ήταν ότι η σημερινή Ρωσία είναι τόσο μεγάλη και ισχυρή όσο ήταν κάποτε η ΕΣΣΔ· ότι ο Βλαντιμίρ Πούτιν έχει αποκαταστήσει το καθεστώς της χώρας του ως υπερδύναμης που αξίζει παγκόσμιο σεβασμό. Η νοσταλγία για την εποχή του Ψυχρού Πολέμου – όταν η Σοβιετική Ένωση και οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν οι μόνες δύο υπερδυνάμεις στον κόσμο – έχει κατακλύσει το Κρεμλίνο από τότε που κατέρρευσε η σοβιετική αυτοκρατορία.
Ο ίδιος ο Λαβρόφ είναι ένα δημιούργημα του παρελθόντος. Αν και μιλάει άπταιστα τη γλώσσα της πολυμερούς διπλωματίας (λόγω προηγούμενης τοποθέτησής του στα Ηνωμένα Έθνη στη Νέα Υόρκη), η τάση του για εκφοβισμό έχει σαφείς σοβιετικές ρίζες. Φαίνεται ειλικρινής στην πεποίθησή του ότι τα πράγματα ήταν καλύτερα όταν υπήρχε η ΕΣΣΔ. Τα συχνά ταξίδια του στην Πιονγιάνγκ (Βόρεια Κορέα) τα τελευταία χρόνια δεν μπορεί να ήταν ευχάριστα. Όταν παρουσιάστηκε μια σύνοδος κορυφής με τον πρόεδρο των ΗΠΑ σε αυτό που κάποτε ήταν ρωσικό έδαφος, φρόντισε να πάρει μαζί του το παλιό του πουλόβερ.
Το μήνυμα δεν θα έχει γίνει καλά δεκτό σε χώρες που κάποτε ήταν κλειδωμένες πίσω από το Σιδηρούν Παραπέτασμα. Ο Ρώσος υπουργός Εξωτερικών επιβεβαίωσε τους χειρότερους φόβους των Εσθονών, των Λετονών και των Λιθουανών σχετικά με το πραγματικό τελικό σχέδιο του Πούτιν, ενώ παράλληλα προκάλεσε ανησυχία σε ολόκληρο τον Νότιο Καύκασο και την Κεντρική Ασία. Αυτές οι χώρες θυμούνται τη Σοβιετική Ένωση όχι ως μια λαμπρή αυτοκρατορία, αλλά ως φυλακή.
Στην πραγματικότητα, η δυσαρέσκεια μεταξύ των μη Ρώσων ήταν αυτή που τελικά πυροδότησε την κατάρρευση της ΕΣΣΔ. Καθώς η πολιτική καταστολή υποχώρησε μετά τις προσπάθειες του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ να μεταρρυθμίσει το παρακμάζον σοβιετικό σύστημα τη δεκαετία του 1980, κατέστη αδύνατο να συμβιβαστούν οι φιλοδοξίες αυτών των εθνικοτήτων με το σύστημα που επικεντρώνεται στο Κρεμλίνο. Η Σοβιετική Ένωση έπρεπε να καταρρεύσει για να είναι ελεύθεροι οι λαοί της.
Το ίδιο ίσχυε και για τη Ρωσία. Ο Μπόρις Γέλτσιν ύψωσε τη ρωσική σημαία, όχι τη σοβιετική, επειδή οραματιζόταν ένα μέλλον στο οποίο η χώρα του θα είχε απαλλαγεί από τα βάρη της αυτοκρατορίας. Ήθελε μια Ρωσία που θα κυβερνούνταν από Ρώσους, και αυτός ο στόχος δεν μπορούσε να επιδιωχθεί μέσα σε ένα πολύπλοκο, δαπανηρό σύνολο αυτοκρατορικών δομών. Η Σοβιετική Ένωση ήταν το παρελθόν, ενώ η Ρωσία, η Ουκρανία και όλες οι άλλες σοβιετικές δημοκρατίες που επιδίωκαν την ανεξαρτησία ήταν το μέλλον.
Δεν ήταν ένα παράλογο όραμα. Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, υπήρξε άμεση συμφωνία για τον σεβασμό των παλαιών συνόρων μεταξύ των πρώην δημοκρατιών, ώστε να αποτραπούν νέες συγκρούσεις. Όταν η Ρωσία απάντησε με ακραία βιαιότητα στην προσπάθεια της Τσετσενίας να ανακηρύξει την ανεξαρτησία της, ο υπόλοιπος κόσμος σέβεται τον ισχυρισμό του Κρεμλίνου ότι ο αποσχισθείς θύλακας βρίσκεται εντός των ρωσικών συνόρων.
Μετά από αυτό, δεν υπήρχε κανένας λόγος για τον οποίο η Ρωσία και η Ουκρανία – και όλα τα άλλα πρώην αιχμάλωτα έθνη της Σοβιετικής Ένωσης – δεν θα μπορούσαν να ζήσουν αρμονικά. Φυσικά, θα υπήρχε πάντα κάποιος ανταγωνισμός, ίσως ακόμη και έντονη αντιπαλότητα. Αλλά αυτές οι δυναμικές θα μπορούσαν να ήταν υγιείς. Ως καλοί γείτονες, όλες αυτές οι χώρες θα μπορούσαν να είχαν γίνει καλοί εταίροι – όπως διαπιστώνει κανείς στη Δυτική Ευρώπη.
Αλλά δεν έγινε έτσι. Η αυτοκρατορική νοσταλγία άρχισε να επιστρέφει στο Κρεμλίνο. Απειλούμενο από τις δημοκρατικές εξελίξεις σε πολλά πρώην σοβιετικά κράτη, το καθεστώς του Πούτιν γινόταν ολοένα και πιο αυταρχικό. Με την πάροδο του χρόνου, μια πιο δημοκρατική, φιλελεύθερη Ουκρανία άρχισε να θεωρείται όχι ως εταίρος, αλλά ως κίνδυνος για το σαφώς ανελεύθερο, αντιδημοκρατικό καθεστώς της Ρωσίας. Ο Πούτιν άρχισε να περιγράφει την Ουκρανία ως «αντιρωσία», παρόλο που οι Ουκρανοί δεν εκπροσώπησαν ποτέ καμία τέτοια θέση. Απλώς ήθελαν η Ουκρανία να είναι Ουκρανία.
Δεν αποτελεί έκπληξη το γεγονός ότι το πουλόβερ του Λαβρόφ θα θεωρούνταν απειλή σε οποιαδήποτε χώρα όπου είχαν εγκατασταθεί κάποτε σοβιετικά δορυφορικά καθεστώτα. Αλλά θα πρέπει επίσης να θεωρείται ως απειλή για την ίδια τη Ρωσία. Εάν το Κρεμλίνο συνεχίσει να παρακινείται από την αυτοκρατορική νοσταλγία, η Ρωσία δεν θα μπορέσει ποτέ να είναι Ρωσία. Η καταστροφή και η προσπάθεια κατοχής της Ουκρανίας θα το επιβαρύνουν για γενιές. Το αυτοκρατορικό έργο του Κρεμλίνου, που βρίσκεται σε εξέλιξη, θα μπορούσε να διατηρηθεί εάν η Κίνα θεωρήσει τη Ρωσία ως έναν χρήσιμο δορυφόρο (έχει πράγματι πρώτες ύλες και ενέργεια, καθώς και μια μόνιμη έδρα στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, αλλά όχι πολλά περισσότερα). Αλλά θα έχει χάσει το μέλλον του ως ένα σχετικά ειρηνικό, ευημερούν σύγχρονο έθνος-κράτος – έναν στόχο που ήταν σε θέση να επιτύχει.
Η Σοβιετική Ένωση ήταν μια τεράστια αποτυχία. Εμφανίστηκε το 1922 υποσχόμενη ένα λαμπρό νέο μέλλον για την ανθρωπότητα, αλλά όταν κατέρρευσε επτά δεκαετίες αργότερα, οι δυτικές χώρες αναγκάστηκαν να στείλουν αεροπορικώς επείγουσα ανθρωπιστική βοήθεια. Στην ακμή της ΕΣΣΔ, ο Νικίτα Χρουστσόφ καυχιόταν ότι θα «έθαβε» τη Δύση. Στην πραγματικότητα, έσκαβε τον δικό της τάφο. Όλοι πρέπει να ευχαριστήσουμε τον Λαβρόφ που μας υπενθύμισε αυτή την άθλια κληρονομιά. Η νοσταλγία που διοχέτευσε στην Αλάσκα αποτελεί απειλή για πολλούς, συμπεριλαμβανομένων των απλών Ρώσων.