Χριστούγεννα 2025. Η Ευρώπη στολίζει τις πόλεις της, ανάβει λαμπάκια και ανταλλάσσει ευχές για ειρήνη, την ώρα που λίγα χιλιόμετρα πιο ανατολικά, στα χαρακώματα της Ουκρανίας, ακόμη ένας χειμώνας πολέμου καταβροχθίζει ψυχές. Η ερώτηση αιωρείται ζοφερή: είναι τα τελευταία ειρηνικά Χριστούγεννα της Ευρώπης; Η ρωσική αδιαλλαξία, η σταδιακή αποχώρηση των Ηνωμένων Πολιτειών από τον ρόλο του εγγυητή της ευρωπαϊκής ασφάλειας και η αυξανόμενη πολυπολικότητα γεννούν το φάντασμα ενός τρίτου παγκοσμίου πολέμου, με την ήπειρο να κινδυνεύει να διαμελιστεί σε ανταγωνιστικές σφαίρες επιρροής.
Η άνοδος της ρωσικής αδιαλλαξίας
Η ρωσική επιθετικότητα δεν εκδηλώνεται μόνο με την παράνομη προσάρτηση της Κριμαίας και τον απηνή πόλεμο εναντίον της Ουκρανίας. Σύμφωνα με την πολιτική έρευνα της Centre for European Reform (CER), τα ευρωπαϊκά συστήματα ασφάλειας κλονίζονται εδώ και μια δεκαετία, από την προσάρτηση της Κριμαίας μέχρι τη γενικευμένη ρωσική εισβολή το 2022 – και οι δύο θητείες του Ντόναλντ Τραμπ ενέτειναν τις ευρωπαϊκές ανησυχίες για την αξιοπιστία των εγγυήσεων του ΝΑΤΟ. Οι γειτονικές προς τη Ρωσία χώρες έχουν κάθε λόγο να φοβούνται στρατιωτική αντιπαράθεση καθώς η Μόσχα επιδιώκει να ανασυστήσει σφαίρα επιρροής ακόμη κι έπειτα από την πιθανή λήξη του πολέμουcer.eu.
Η απειλή δεν είναι θεωρητική. Αναλυτές του Russia Matters επισημαίνουν ότι ακόμη και αν η ρωσική οικονομία είναι περίπου το ένα δέκατο της ευρωπαϊκής, σε όρους αγοραστικής δύναμης θα έχει δαπανήσει όσο ολόκληρο το ευρωπαϊκό ΝΑΤΟ το 2025 – και προειδοποιούν ότι η Ρωσία μπορεί να αποτελέσει «άμεση απειλή» για την Ευρώπη ήδη από το 2027. Η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με το δίλημμα να αυξήσει άμεσα την υποστήριξή της στην Ουκρανία και να ανασυστήσει τις δικές της μάχιμες δυνάμεις, αντικαθιστώντας τις δυνατότητες που μέχρι σήμερα παρείχε η Αμερική. Αυτή η ανάγκη αναγνωρίστηκε στη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ τον Ιούνιο του 2025, όπου τα ευρωπαϊκά κράτη δεσμεύθηκαν να αυξήσουν τις αμυντικές δαπάνες από το 2 % στο 3,5 % του ΑΕΠ μέχρι το 2035, με επιπλέον 1,5 % για υποδομέςrussiamatters.org.
Η ρωσική στρατηγική δεν περιορίζεται στην Ουκρανία. Στο πλαίσιο των μακροπρόθεσμων τάσεων που αναλύει ο Valerii Pekar στο New Eastern Europe, η Μόσχα παρουσιάζεται ως «πολιορκητικός κριός» για την κατεδάφιση της παλαιάς διεθνούς τάξης. Ο Pekar τονίζει ότι η νέα αμερικανική διοίκηση επιδιώκει προσέγγιση με τη Ρωσία και βλέπει τη χώρα ως πηγή τεράστιων φυσικών πόρων για επικερδείς συμφωνίες. Ο ίδιος ο Πούτιν, γνωρίζοντας αυτό, αφήνει συνεχώς υπονοούμενα για την προοπτική μεγάλων συμφωνιών. Όπως προειδοποιεί, αν επιτευχθεί ειρήνη με όρους ευνοϊκούς προς τη Ρωσία, οι ΗΠΑ μπορεί να επιχειρήσουν παρόμοιες ενέργειες αλλού, χρησιμοποιώντας τη Ρωσία ως προηγούμενο.
Οι φιλοδοξίες της Μόσχας δεν περιορίζονται στην Ουκρανία. Η πολιτική ανάλυση του Royal United Services Institute (RUSI) υπογραμμίζει ότι η «πρόταση ειρήνης» των ΗΠΑ προς την Ουκρανία – ένα τελεσίγραφο 28 σημείων προς το Κίεβο – στην ουσία νομιμοποιεί την αδικαιολόγητη ρωσική επιθετικότητα και επιβραβεύει τον επιτιθέμενο. Οι συγγραφείς προειδοποιούν ότι μια τέτοια εξέλιξη θα ωθήσει τον κόσμο στην κατάρρευση του φιλελεύθερου, κανόνων-βασιζόμενου διεθνούς συστήματος. Επίσης, επισημαίνουν ότι η Δύση, επί χρόνια, απέφυγε να επιβάλει σοβαρές κυρώσεις στη Ρωσία, συνέχισε τις εμπορικές και ενεργειακές σχέσεις και απέτυχε να αποδώσει δικαιοσύνη για τα ρωσικά εγκλήματα πολέμου – μια στάση που ενθάρρυνε αυταρχικά καθεστώταrusi.org.
Η αμερικανική μεταστροφή και το τέλος της Pax Americana
Η Pax Americana – η ειρήνη που στηρίχθηκε στην αμερικανική ισχύ από το 1945 – δείχνει να υποχωρεί. Η εθνική στρατηγική ασφαλείας των ΗΠΑ 2025 εστιάζει λιγότερο στη σύγκρουση υπερδυνάμεων και παρουσιάζει τις ΗΠΑ ως «ουδέτερο διαμεσολαβητή» στις σχέσεις Ρωσίας‑Ευρώπης, χωρίς να καταδικάζει τη ρωσική εισβολή. Όπως επισήμανε ο καθηγητής Nicholas Burns σε άρθρο του David Sanger στους New York Times, η στρατηγική αυτή περιέχει περισσότερη κριτική προς τους ευρωπαίους συμμάχους παρά προς αντιπάλους όπως η Ρωσία και η Κίνα. Παράλληλα, ο πρώην διαπραγματευτής του New START, Rose Gottemoeller, εξηγεί ότι η ανανέωση της συνθήκης δεν θα απαιτούσε διαπραγμάτευση και θα παγίωνε τα όρια των στρατηγικών πυρηνικών όπλων, επιτρέποντας στις ΗΠΑ να αντιμετωπίσουν τη ραγδαία ανάπτυξη του κινεζικού οπλοστασίουrussiamatters.org – μια ένδειξη ότι η Ουάσιγκτον βλέπει πλέον την Κίνα ως κύριο αντίπαλο και δευτερεύοντα τη Ρωσία.
Η προσέγγιση της Ουάσιγκτον με τη Μόσχα δεν είναι τυχαία. Όπως σημειώνει ο Valerii Pekar, κάθε αμερικανική διοίκηση από τον George W. Bush και μετά προσπάθησε να επανεκκινήσει τις σχέσεις με τη Ρωσία, με αποτέλεσμα οι σχέσεις να γίνονται χειρότερες. Κάθε νέος πρόεδρος πιστεύει ότι θα επιτύχει επειδή είναι ο «καλύτερος διαπραγματευτής». Η διοίκηση Τραμπ επιθυμεί να επαναλάβει την επιτυχία του Ρίτσαρντ Νίξον να αποκόψει την Κίνα από την ΕΣΣΔ, όμως η Κίνα είναι πλέον βαθιά ενσωματωμένη στις ρωσικές υποθέσεις και ουσιαστικά ελέγχει τη Μόσχα, άρα η επιθυμία είναι μάταιη. Επιπλέον, η μεταβατική προσέγγιση της αμερικανικής κυβέρνησης στην εξωτερική πολιτική έλκεται από τους τεράστιους πόρους της Ρωσίας και την ευκαιρία για επικερδείς συμφωνίες, κάτι που ο Πούτιν αξιοποιεί δελεάζοντας με πιθανά «μεγάλα ντιλ».
Η εμβληματική 28‑σημειακή πρόταση ειρήνης του Τραμπ ήταν ρεαλιστική για την Ουάσικτον αλλά «άσχημη» για το Κίεβο, σύμφωνα με σχολιαστή του Cato Institute. Προσέφερε την αναγνώριση των ρωσικών εδαφικών κερδών με αντάλλαγμα την παύση των εχθροπραξιών. Η αντίδραση της επίσημης Ευρώπης χαρακτηρίστηκε «υστερική», αφού οι ευρωπαίοι ηγέτες ξεκίνησαν εκστρατείες για να διατηρήσουν τη ροή αμερικανικών δολαρίων και όπλων προς την Ουκρανία, χωρίς όμως να προτείνουν βιώσιμο πρόγραμμα υποστήριξης ή επιτάχυνση της ευρωπαϊκής άμυνας. Οι παραδοσιακά ισχυρές ευρωπαϊκές ηγεσίες μειώθηκαν σε «κλαψιάρικη ευσέβεια» και ο σχολιαστής καταλήγει ότι η διοίκηση Τραμπ θα έπρεπε να αφήσει την υπόθεση στην ίδια την Ευρώπη, ώστε να αναλάβει το πλήρες κόστος της άμυνάς τηςcato.org.
Ευρωπαϊκή εξάρτηση και η αποδόμηση της ασφάλειας
Η εξάρτηση της Ευρώπης από την αμερικανική ομπρέλα αποδεικνύεται πλέον προβληματική. Η έρευνα της IGA (Institute for Global Affairs) δείχνει ότι η ρωσική επιθετικότητα αυξάνει την ανάγκη της Δυτικής Ευρώπης να αμυνθεί μόνη της, με πλειοψηφίες σε Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία και Γερμανία να στηρίζουν την ιδέα ενός «ευρωπαϊκού στρατού». Την ίδια στιγμή, μόλις το 28 % των Δυτικοευρωπαίων θεωρεί τις ΗΠΑ αξιόπιστο εγγυητή της ευρωπαϊκής ασφάλειας για την επόμενη δεκαετία – ποσοστό μειωμένο κατά 25 μονάδες σε έναν χρόνο. Ενώ οι περισσότεροι Αμερικανοί πιστεύουν ότι θα έστελναν στρατεύματα για την υπεράσπιση συμμάχου του ΝΑΤΟ, λιγότεροι από τους μισούς Βρετανούς και Γερμανούς το πιστεύουν· η Γερμανία είναι η πιο δύσπιστηinstituteforglobalaffairs.org.
Ο Ian Bond της CER σημειώνει ότι είναι «δύσκολο να φανταστεί κανείς την Ευρώπη να χτίζει ασφάλεια με τη Ρωσία για το ορατό μέλλον· πρέπει να συνηθίσει να χτίζει ασφάλεια εναντίον της» και παράλληλα να αντιμετωπίσει την προοπτική ότι θα το κάνει «χωρίς τις ΗΠΑ – έναν ολοένα και λιγότερο αξιόπιστο εταίρο». Η αμερικανική υποστήριξη πιθανότατα θα μειωθεί, ενώ άτομα της κυβέρνησης Τραμπ ενισχύουν τα ακροδεξιά, φιλορωσικά κόμματα στην Ευρώπη, απειλώντας τη συνοχή της Ένωσηςcer.eu. Η έρευνα προειδοποιεί ότι η Ευρώπη πρέπει όχι μόνο να ενισχύσει τις αμυντικές της ικανότητες αλλά και να αυξήσει την ανθεκτικότητα των κοινωνιών της, ώστε να μπορεί να αντιμετωπίσει μια μακροχρόνια αντιπαράθεση με τη Ρωσίαcer.eu.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Γερμανία φαίνεται αποφασισμένη να αναπληρώσει το κενό της αμερικανικής «αναξιοπιστίας». Ο Stefan Wolff επισημαίνει ότι μετά την πρωτοφανή δήλωση του Ντόναλντ Τραμπ ότι προστατεύει τον Πούτιν – μια δήλωση που αποτελεί «απροκάλυπτη ομολογία» από πρόεδρο υπό κατηγορία πολέμου – η Γερμανία ανακοίνωσε ότι θα βοηθήσει την Ουκρανία να αναπτύξει πυραύλους μεγάλου βεληνεκούς και φιλοδοξεί να μετατρέψει τη Bundeswehr στην «ισχυρότερη συμβατική στρατιωτική δύναμη στην Ευρώπη». Οι γερμανικές αρχές δημοσιεύουν σχέδια ευρείας αναβάθμισης των αμυντικών δυνατοτήτων και αποστέλλουν νέα ταξιαρχία στη Λιθουανία, σηματοδοτώντας δέσμευση προς τους συμμάχους του ΝΑΤΟ και μηνύοντας ότι είναι έτοιμες να «βάλουν τα λεφτά τους εκεί όπου είναι το στόμα τους». Η Ευρώπη συνολικά αρχίζει να μαθαίνει να στέκεται στα πόδια της, αλλά οι προκλήσεις είναι τριπλές: αύξηση δαπανών, προσαρμογή στη διάλυση της διατλαντικής συμμαχίας από τον Τραμπ και αντιμετώπιση ενός λαϊκιστικού κύματος που ευθυγραμμίζει τον «America First» με τον Πούτινeaworldview.com.
Σφαίρες επιρροής και ο κίνδυνος διάλυσης
Οι γεωπολιτικές γραμμές διαχωρισμού επανέρχονται. Η αναζωπύρωση των «σφαιρών επιρροής» τροφοδοτείται από μια τριπλή συναλλαγή: Ρωσία, Κίνα και ΗΠΑ βρίσκουν κοινό συμφέρον στην αποδυνάμωση της Ευρώπης. Ο Pekar απαριθμεί ότι τα συμφέροντα των ΗΠΑ, της Ρωσίας και της Κίνας συμπίπτουν σε ένα σημείο: τη διαίρεση της Ευρώπης και τον αποχωρισμό της από την Αμερική, διότι καμία από τις τρεις δυνάμεις δεν επιθυμεί να βλέπει την Ευρώπη ως κέντρο ισχύος. Αυτή η αποδόμηση απειλεί να μετατρέψει την ήπειρο σε πεδίο ανταγωνισμού και αναθέσεως, όπως συνέβη στην Ουκρανία.
Αντίστοιχα, ο Arthur Kroen υποστηρίζει ότι η ευρωπαϊκή επιδίωξη να οικοδομήσει έναν κανόνων-βασιζόμενο κόσμο αποδείχθηκε κούφια όταν αποσύρθηκε η αμερικανική ισχύς. Η αμερικανική υποχώρηση έχει οδηγήσει σε διάβρωση του διεθνούς δικαίου και των μεταπολεμικών πολυμερών θεσμών· ακόμη και ενώ επιθέσεις εναντίον του ευρωπαϊκού τρόπου ζωής λαμβάνουν χώρα εντός της ηπείρου, η Ευρώπη εμφανίζεται ανίσχυρη. Ο Kroen επισημαίνει ότι η ευρωπαϊκή «παγκοσμιοφιλική νοσταλγία» είναι πλέον ασύμβατη με τις τρέχουσες γεωπολιτικές πραγματικότητες, διότι οι ιδέες περί «κοινών αξιών» ως βάση άνευ όρων συμμαχιών έχουν χάσει τη σημασία τουςneweasterneurope.eu.
Το άρθρο προειδοποιεί ότι η ευρωπαϊκή ζωή έχει γίνει επικίνδυνα ευάλωτη σε πολεμικά σημεία, θαλάσσια στενά και ξένες σφαίρες επιρροής γύρω της. Μόνη της η Ρωσία θα μπορούσε να οδηγήσει την Ευρώπη στο χείλος της καταστροφής, χρησιμοποιώντας την επιρροή της στην ευρωπαϊκή περιφέρεια για να επιδεινώσει τα μεταναστευτικά, ενεργειακά και οικονομικά προβλήματα της ηπείρου. Η ήπειρος έχει επί δεκαετίες απολαμβάνει τα «μερίσματα της ειρήνης» και την εξάρτηση από τις ΗΠΑ, γεγονός που την έχει αφήσει εκτεθειμένηn. Η Ευρώπη παραμένει ανίκανη να προστατεύσει τις ζωτικές θαλάσσιες οδούς στον Ερυθρό Θάλασσα – ένα μπλοκάρισμα θα έπληττε διπλά την ευρωπαϊκή οικονομία σε σχέση με τον υπόλοιπο κόσμο. Όταν οι Χούθι, με την υποστήριξη Ιράν και Ρωσίας, απείλησαν με αποκλεισμό, μόνο οι αμερικανικές αεροπορικές επιδρομές απέτρεψαν την καταστροφή. Η ενεργειακή διαφοροποίηση της Ευρώπης από τη Ρωσία κρέμεται από μια κλωστή, καθώς η Μόσχα διατηρεί καθεστώτα-μαριονέτες στον Καύκασο και εξαπολύει δολιοφθορές, όπως η σκόπιμη μόλυνση πετρελαίου της Κασπίας που σχεδόν προκάλεσε μεγάλη ζημιά σε διυλιστήριο της Ρουμανίαςneweasterneurope.eu.
Ο Kroen τονίζει ότι ο αγώνας κατά της παράνομης μετανάστευσης θα παραμείνει τιτάνιος όσο η Ευρώπη δεν επεκτείνει την επιρροή της στη γειτονιά της. Η Λευκορωσία, με τη βοήθεια της Μόσχας, έστειλε πάνω από 30.000 πρόσφυγες στα πολωνικά σύνορα το 2024neweasterneurope.eu, αποδεικνύοντας πώς η Ρωσία μπορεί να εργαλειοποιεί τις μεταναστευτικές κρίσεις. Σε μια εποχή αυξανόμενου δημόσιου χρέους, υποτονικής οικονομίας και σκληρής εισβολής στο ευρωπαϊκό έδαφος, η ήπειρος αντιμετωπίζει σκληρές επιλογές. Για να προστατεύσει τα ζωτικά της συμφέροντα, η ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική πρέπει να ακολουθήσει αδυσώπητο ρεαλισμό, όχι ηθικολογική καθαρότηταneweasterneurope.eu.
Προς έναν νέο ευρωπαϊκό ρεαλισμό
Τα δεδομένα οδηγούν σε μια αμείλικτη διαπίστωση: η Ευρώπη πρέπει να αναλάβει την ίδια την άμυνά της. Η συλλογική άμυνα δεν μπορεί να εναποτίθεται σε μια υπερδύναμη που αποσύρεται ή που αντιμετωπίζει τη δημοκρατία ως διαπραγματεύσιμη παράμετρο. Η εσωτερική ενδυνάμωση δεν σημαίνει μόνο περισσότερες δαπάνες· σημαίνει επίσης αντοχή απέναντι στην αποσταθεροποίηση, διατήρηση της κοινωνικής συνοχής και αντιμετώπιση του λαϊκισμού.
Ο Ian Bond εξηγεί ότι η Ευρώπη πρέπει να ενισχύσει την αμυντική της ικανότητα και την ανθεκτικότητα των κοινωνιών της, αναγνωρίζοντας ότι ο Πούτιν βλέπει τη Ρωσία ως «πολιορκημένο φρούριο» και κάθε γείτονα που υποτάσσεται μετατρέπεται στον επόμενο εχθρόcer.eu. Παράλληλα, η CER υπενθυμίζει ότι η Ρωσία στο παρελθόν επιχείρησε επανειλημμένα να επιβάλει σφαίρα επιρροής στην Ανατολική Ευρώπη, ακόμη και μέσω των σχεδίων συμφωνιών του 2008 και 2021 που θα άφηναν μεγάλο μέρος της Κεντρικής Ευρώπης ανυπεράσπιστο και θα απομάκρυναν τις αμερικανικές πυρηνικές δυνάμεις από την Ευρώπηcer.eu.
Ο ευρωπαϊκός ρεαλισμός απαιτεί συγκεκριμένα βήματα:
- Αύξηση της αμυντικής επένδυσης και σχηματισμός ευρωπαϊκών δυνατοτήτων. Η δέσμευση για αύξηση των αμυντικών δαπανών στο 3,5 % του ΑΕΠ και η δημιουργία κοινών σχηματισμών, όπως προτείνεται στο πλαίσιο του «ευρωπαϊκού στρατού», ανταποκρίνεται στην προειδοποίηση ότι χωρίς την Αμερική η Ευρώπη πρέπει να υπερασπιστεί μόνη της τα εξωτερικά της σύνοραrussiamatters.orginstituteforglobalaffairs.org.
- Επανασύσταση της βιομηχανικής και τεχνολογικής βάσης. Η Ρωσία αξιοποιεί τα ροές από Ιράν και Βόρεια Κορέα για τον ανεφοδιασμό της, ενώ η Ευρώπη εξαρτάται από αμερικανικά οπλικά συστήματα. Η δημιουργία νέων εργοστασίων πυρομαχικών, η επένδυση σε μη επανδρωμένα συστήματα και ηλεκτρονικό πόλεμο είναι επιβεβλημέναeaworldview.com.
- Στρατηγική αυτονομία στην ενέργεια και τις μεταφορές. Ο Kroen επισημαίνει ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να προστατεύσει τις εμπορικές της οδούς ούτε να διαφοροποιήσει επαρκώς τις πηγές ενέργειας απέναντι σε ρωσική δολιοφθοράneweasterneurope.eu. Χρειάζεται επενδύσεις σε ευρωπαϊκούς αγωγούς, στον σχεδιασμό κρίσιμων υποδομών και στην ναυτική ισχύ για τη θωράκιση των θαλάσσιων στενών.
- Πολιτική συνοχή και αντιμετώπιση εσωτερικών απειλών. Η IGA δείχνει ότι ο λαϊκισμός και η άνοδος ακροδεξιών κινημάτων υπονομεύουν την ενότητα. Οι ΗΠΑ, μέσω προσώπων που συνδέονται με την διοίκηση Τραμπ, ενθαρρύνουν φιλορωσικά κόμματα στην Ευρώπηcer.eu. Η ενίσχυση της δημοκρατικής παιδείας, η διαφάνεια και η αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης είναι ζωτικής σημασίας.
- Προσανατολισμός στην άμεση γειτονιά. Η Ευρώπη πρέπει να επενδύσει στη σταθερότητα των βαλκανικών χωρών, της Μαύρης Θάλασσας και του Καυκάσου, ώστε να αποτρέψει τη ρωσική ή κινεζική επιρροή. Ο Kroen υποστηρίζει ότι τα κονδύλια θα πρέπει να κατευθυνθούν σε οργανισμούς που υπονομεύουν τα φιλορωσικά καθεστώτα, αντί σε ανώδυνες παγκόσμιες πρωτοβουλίεςneweasterneurope.eu.
Συμπέρασμα – Μια προειδοποίηση γεμάτη ελπίδα
Το χριστουγεννιάτικο φως του 2025 ρίχνει τις σκιές του σε μια ήπειρο που βρίσκεται σε σταυροδρόμι. Η αναδυόμενη πολυπολικότητα, ο ρωσικός ρεβανσισμός και η απομάκρυνση της Αμερικής από τον ρόλο του προστάτη της Ευρώπης σηματοδοτούν ότι τα επόμενα χρόνια ενδέχεται να μην είναι ειρηνικά. Όμως δεν είναι αναπόφευκτο ότι αυτά είναι τα τελευταία ειρηνικά Χριστούγεννα. Οι αναλύσεις που παραθέσαμε δείχνουν ότι η Ευρώπη έχει την οικονομική, τεχνολογική και πνευματική ισχύ για να αναλάβει την τύχη της. Η πραγματική πρόκληση είναι η πολιτική βούληση: να εγκαταλείψει τις αυταπάτες, να ενωθεί γύρω από ένα κοινό όραμα και να υπερασπιστεί τις αξίες της χωρίς να στηρίζεται σε μια φθίνουσα Pax Americana.
Το μέλλον δεν θα κριθεί μόνο στα πεδία μαχών της Ουκρανίας αλλά και στις αίθουσες των ευρωπαϊκών κοινοβουλίων, στα εργοστάσια, στα σχολεία και στα λιμάνια της. Η ειρήνη δεν είναι δεδομένη· είναι επιλογή και αποτέλεσμα προετοιμασίας. Αν η ήπειρος αρνηθεί να παραμείνει ένα «καλά ταϊσμένο αγρίμι» – όπως ειρωνικά είπε ο αναλυτής Edward Luce ότι είναι η Ευρώπη απέναντι στον «αρπακτικό» Πούτιν – και αν προσαρμοστεί στον νέο ρεαλισμό, τότε τα Χριστούγεννα των επόμενων χρόνων μπορούν να είναι και πάλι γιορτές ειρήνης και ελπίδας.
Ι.Α.Φ