Κάποτε συνώνυμη με μια σκληρή εργασιακή κουλτούρα, η Ιαπωνία προσπάθησε το 2019, να περιορίσει τις υπερβολικές υπερωρίες με νομοθεσία που περιόριζε τις μηνιαίες και ετήσιες ώρες εργασίας. Μέχρι που ανέλαβε την εξουσία η Σανάε Τακαΐτσι.
Η συντηρητική νέα πρωθυπουργός ανέβηκε στην εξουσία τον Οκτώβριο του 2025, υποσχόμενη να αναζωογονήσει τη λιμνάζουσα οικονομία της χώρας, σχεδιάζοντας μεταξύ άλλων αύξηση του αριθμού των υπερωριών, κίνηση που παρουσιάζεται ως στρατηγική για την τόνωση της ανάπτυξης ενώ θα απαλύνει τις ελλείψεις εργατικού δυναμικού σε έναν πληθυσμό που συρρικνώνεται.
Η ίδια στην πρώτη της ομιλία δεσμεύτηκε δεσμεύτηκε να «δουλέψει, να δουλέψει, να δουλέψει, και να δουλέψει», και σε μία περίπτωση προγραμμάτισε συνάντηση με στενούς συνεργάτες στις 3 τα ξημερώματα.
Θάνατος λόγω εργασιακής εξουθένωσης
Οι λεπτομέρειες των αλλαγών στα ωράρια εργασίας, δεν έχουν ακόμη αποφασιστεί, αλλά η κίνηση αυτή έχει χτυπήσει ευαίσθητες χορδές σε ορισμένους σε μια χώρα που στοιχειώνεται από την κληρονομιά του karoshi, ή αλλιώς του θανάτου λόγω εργασιακής εξουθένωσης.
Οι οικογένειες των θυμάτων και οι εκπρόσωποι των εργαζομένων προειδοποιούν ότι τα σχέδια της Τακαΐτσι – απορρίπτουν εμφανώς την έννοια της ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής και απειλούν να ανατρέψουν την πρόοδο που κερδήθηκε με κόπο.
Πτωχεύσεις λόγω έλλειψης προσωπικού
Για πολλές εταιρείες ωστόσο, η αναθεώρηση του αριθμού των υπερωριών, δημιουργεί προσδοκίες για την άμβλυνση της έλλειψης εργατικού δυναμικού που απειλεί όλο και περισσότερο την επιβίωσή τους. Αριθμός – ρεκόρ 397 εταιρειών, κατέθεσαν αίτηση πτώχευσης πέρυσι λόγω έλλειψης εργαζομένων, σύμφωνα με την Tokyo Shoko Research, έναν οργανισμό παροχής πληροφοριών πιστοληπτικής ικανότητας και έρευνας αγοράς.
Την ίδια στιγμή ο πληθωρισμός επιδεινώνει το πρόβλημα, καθώς η αύξηση των μισθών και του κόστους των υλικών έχει ως αποτέλεσμα οι επιχειρήσεις να είναι απρόθυμες να αυξήσουν το προσωπικό τους.
Οι υπερωρίες στηρίζουν τα εισοδήματα
Οι εργοδότες δεν είναι οι μόνοι που υποστηρίζουν την αλλαγή. Κατά μέσο όρο, οι Ιάπωνες εργαζόμενοι στηρίζονται στην καταβολή υπερωριών που αποτελεί περίπου το 6% του ετήσιου εισοδήματός τους, σύμφωνα με υπολογισμούς που βασίζονται σε στοιχεία του Υπουργείου Εργασίας.
Για ορισμένους, τα αυστηρότερα ανώτατα όρια σήμαιναν συρρίκνωση των αποδοχών – ένας παράγοντας που, σύμφωνα με αναλυτές, μπορεί να εξηγήσει γιατί η ώθηση της Τακαΐτσι έτυχε θετικής υποδοχής.
Η «ατάκα της χρονιάς»
Η ατάκα «δουλειά, δουλειά, δουλειά, δουλειά και δουλειά» αναδείχθηκε από μια επιτροπή προσωπικοτήτων του χώρου της ψυχαγωγίας και των μέσων ενημέρωσης ως η κορυφαία λέξη για το 2025. Εν τω μεταξύ, πρόσφατη δημοσκόπηση των τοπικών μέσων ενημέρωσης έδειξε ότι πάνω από το 60% των ερωτηθέντων υποστηρίζουν την πρωτοβουλία της, με το ποσοστό αυτό να φτάνει το 80% μεταξύ των ατόμων ηλικίας 18 έως 29 ετών.
«Είναι αλήθεια ότι ορισμένοι εργαζόμενοι θέλουν περισσότερες ώρες εργασίας επειδή τα ανώτατα όρια υπερωριών έχουν μειώσει τις αποδοχές τους», λέει η Wakana Shuto, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Rikkyo στο Τόκιο, αναφερόμενη στους οδηγούς φορτηγών μεγάλων αποστάσεων που τελικά εντάχθηκαν στα ανώτατα όρια υπερωριών το 2024. «Η διάρθρωση των μισθών στην Ιαπωνία περιλαμβάνει υπερωρίες και οι άνθρωποι φυσικά βασίζονται σε αυτές για να ζήσουν», λέει.
Κάποιοι εργαζόμενοι λένε ότι θα καλωσόριζαν την ευκαιρία να κερδίσουν περισσότερα, καθώς το κόστος διατροφής και στέγασης αυξάνεται κατακόρυφα.
Ανάμεσα στο «996» και το «lying flat»
Η Ιαπωνία δεν είναι η μόνη χώρα που παλεύει με τις εξελίξεις στον χώρο εργασίας. Στις ΗΠΑ και την Ευρώπη, η μετά την πανδημία εποχή έχει επιταχύνει τη στροφή προς μεγαλύτερη ευελιξία, με ορισμένες χώρες να δοκιμάζουν τετραήμερες εβδομάδες εργασίας.
Η Κίνα είναι διχασμένη ανάμεσα σε δύο άκρα: το εξαντλητικό πρόγραμμα «996» του τεχνολογικού τομέα, που προβλέπει εργασία από τις 9 π.μ. έως τις 9 μ.μ. έξι ημέρες την εβδομάδα, και μια νεότερη γενιά που αγκαλιάζει την τακτική του «lying flat» – κάνοντας το ελάχιστο δυνατό.
Για το Τόκιο, το δίλημμα είναι αν πρέπει να επιδιώξει μεγαλύτερη ευημερία για το συρρικνούμενο εργατικό δυναμικό του ή να αναβιώσει στοιχεία της κουλτούρας της εντατικοποίησης που τροφοδότησε τη μεταπολεμική ανάπτυξη.
Ανοίγουν παλιές πληγές
Για τις οικογένειες των θυμάτων του karoshi, η συζήτηση άνοιξε ξανά παλιές πληγές.
Η Έμικο Τερανίσι, της οποίας ο σύζυγος αυτοκτόνησε εξαιτίας του ότι του επιτρεπόταν να παίρνει μόνο δύο ημέρες άδεια το μήνα, όταν δούλευε σε ένα εστιατόριο νούντλς στο Κιότο, λέει ότι τρομοκρατήθηκε από την εναρκτήρια ομιλία της Τακαΐτσι. Οι επικριτές λένε ότι η πρωθυπουργός δίνει ένα ανησυχητικό παράδειγμα- πρόσφατα
«Είναι εξωφρενικό», λέει η Τερανίσι. «Το πιο ισχυρό πρόσωπο στην Ιαπωνία να κάνει μια τέτοια δήλωση. Έχει τεράστιο αντίκτυπο στην κοινωνία – και στο μέλλον της χώρας επίσης».
Από τον θάνατο του συζύγου της πριν από περίπου 30 χρόνια, κάνει εκστρατεία για την ευαισθητοποίηση σχετικά με τους κινδύνους των υπερβολικών υπερωριών και λέει ότι το πρόβλημα απέχει πολύ από το να λυθεί.
1.304 περιπτώσεις karoshi το 2024
Ο αριθμός των περιπτώσεων karoshi έφτασε τις 1.304 το 2024, σύμφωνα με το Υπουργείο Εργασίας, το υψηλότερο από τότε που άρχισε να παρακολουθεί τα στοιχεία πριν από δύο και πλέον δεκαετίες.
Ορισμένοι εμπειρογνώμονες αμφισβητούν κατά πόσον οι περισσότερες ώρες εργασίας θα μπορούσαν να ενισχύσουν την ανάπτυξη της Ιαπωνίας. Το εργατικό δυναμικό γερνάει και το μεγαλύτερο μέρος του αποτελείται από γυναίκες, με πολλές από αυτές να προτιμούν μικρότερα ωράρια.
Η ωριαία κατά κεφαλή παραγωγή ανέρχεται σε 60,10 δολάρια, πολύ χαμηλότερα από τις ΗΠΑ (116,50 δολάρια) και τη Γερμανία (98,90 δολάρια), σύμφωνα με έκθεση του Ιαπωνικού Κέντρου Παραγωγικότητας που δημοσιεύθηκε τον περασμένο μήνα.
–