Υπάρχει ένας σιωπηλός μηχανισμός αυτοκαταστροφής στην ευρωπαϊκή πολιτική: η περηφάνεια μιας φιλελεύθερης ελίτ που έχει πειστεί ότι εκπροσωπεί το «ηθικά σωστό» και άρα δεν χρειάζεται να κερδίζει ξανά και ξανά την κοινωνική νομιμοποίηση. Όταν η πολιτική γίνεται ταυτότητα και όχι εργαλείο, όταν η «ορθότητα» υποκαθιστά το αποτέλεσμα, η Ευρώπη αρχίζει να μοιάζει με πλοίο που κρατά τέλεια το πρωτόκολλο ασφαλείας… την ώρα που παίρνει νερά.
Η αυταρέσκεια ως υποκατάστατο στρατηγικής
Η ευρωπαϊκή ελίτ αγαπά τις μεγάλες λέξεις: αξίες, κανόνες, πολυμέρεια, πράσινη μετάβαση, δικαιώματα. Όλα χρήσιμα. Το πρόβλημα ξεκινά όταν αυτά γίνονται άλλοθι για να μην απαντάς στα δύσκολα «πώς»: πώς θα παραχθεί πλούτος, πώς θα κρατηθεί η βιομηχανία, πώς θα πληρωθεί η άμυνα, πώς θα ενσωματωθεί η μετανάστευση, πώς θα αντέξει η μεσαία τάξη.
Η συζήτηση για την ανταγωνιστικότητα το αποκαλύπτει ωμά: η Ευρώπη παραδέχεται πλέον επίσημα ότι πιέζεται από χαμηλότερη παραγωγικότητα, δημογραφικά, υψηλότερο ενεργειακό κόστος και σκληρότερο διεθνή ανταγωνισμό, ενώ απαιτούνται πρωτοφανείς επενδύσεις για πράσινη και ψηφιακή μετάβαση. Όταν όμως το πολιτικό προσωπικό λειτουργεί σαν να αρκεί η «καλή πρόθεση», η πραγματικότητα γράφει το δικό της πρόγραμμα.
Η οικονομία της ρύθμισης και το σοκ του κόστους
Η Ευρώπη έμαθε να κυβερνά με κανονισμούς. Έφτιαξε ένα παγκόσμιο “brand” ρυθμιστικής ισχύος. Μόνο που οι κανονισμοί δεν είναι παραγωγική πολιτική. Κι όταν ο υπόλοιπος κόσμος κάνει επιθετική βιομηχανική στρατηγική, επιδοτήσεις, ενεργειακή αυτάρκεια, επενδυτικά σοκ, η Ευρώπη απαντά με επιτροπές, οδηγίες, συμμορφώσεις και πρόστιμα.
Το ενεργειακό κόστος είναι ο πιο σκληρός καθρέφτης. Ακόμα κι όταν οι τιμές υποχωρούν, η επίπτωση των υψηλών τιμών ενέργειας στην ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας παραμένει «μείζων πρόκληση», όπως αποτυπώνεται σε ευρωπαϊκά έγγραφα. Αυτό δεν είναι ιδεολογική συζήτηση. Είναι η διαφορά ανάμεσα στο να κρατήσεις εργοστάσια αλουμινίου, χημικών, λιπασμάτων, χαρτιού, και στο να τα δεις να μετακομίζουν.
Κι εδώ μπαίνει η περηφάνεια: αντί να πει καθαρά «χρειαζόμαστε φθηνή και σταθερή ενέργεια», συχνά μιλά σαν να είναι ντροπή να το ζητήσεις, σαν να είναι “αντι-προοδευτικό”. Αποτέλεσμα; πολιτική καθυστέρηση, μισές λύσεις, και κοινωνική οργή όταν έρχεται ο λογαριασμός.
Η πράσινη μετάβαση ως ταυτότητα, όχι ως βιομηχανική πολιτική
Η πράσινη μετάβαση είναι αναγκαία. Αλλά άλλο πράσινη μετάβαση, άλλο πράσινη μετάβαση χωρίς βιομηχανική βάση. Όταν η Ευρώπη κάνει τη μετάβαση «σημαία ηθικής ανωτερότητας», κινδυνεύει να τη μετατρέψει σε εισαγόμενη τεχνολογία και σε χαμένες θέσεις εργασίας. Δεν είναι τυχαίο ότι τώρα συζητά “made in Europe” κανόνες για δημόσιες προμήθειες σε πράσινες τεχνολογίες, ώστε να μειωθεί η εξάρτηση από εισαγωγές και να στηριχθεί η ευρωπαϊκή παραγωγή.
Μόνο που αυτό έρχεται αργά, αφού πρώτα η Ευρώπη έμαθε να αντιμετωπίζει τον σκεπτικισμό των πολιτών ως «καθυστέρηση» ή «λαϊκισμό». Αντί για μια ωμή συζήτηση κόστους–οφέλους, επιλέχθηκε το κήρυγμα. Και το κήρυγμα, στην πολιτική, φτιάχνει αντίδραση.
Άμυνα, ασφάλεια και το τέλος της αφέλειας
Η ασφάλεια είναι το πεδίο όπου η ευρωπαϊκή αυταρέσκεια πληρώνεται σε σκληρό νόμισμα. Για δεκαετίες η Ευρώπη έλεγε «εμείς είμαστε το πρότζεκτ ειρήνης» και άφηνε την ισχύ αλλού. Τώρα τρέχει να καλύψει κενά με ρυθμούς που δεν ταιριάζουν σε γεωπολιτική καταιγίδα.
Ναι, οι ευρωπαϊκές αμυντικές δαπάνες ανεβαίνουν: το 2024 έφτασαν €343 δισ. και για το 2025 εκτιμώνται περίπου €381 δισ., με ποσοστά κοντά στο 2% του ΑΕΠ και άνοδο για 10η συνεχή χρονιά. Όμως η αύξηση δεν λύνει το δομικό πρόβλημα: κατακερματισμένη παραγωγή, αργές αποφάσεις, πολιτική απροθυμία να μιλήσεις ανοιχτά για το τι σημαίνει αποτροπή, σύνορα, υβριδικές απειλές.
Κι εδώ η περηφάνεια λειτουργεί σαν τσιμέντο: «εμείς δεν είμαστε σαν τους άλλους». Ωραία. Οι άλλοι όμως είναι εκεί έξω, και δεν τους νοιάζει η αυτοεικόνα μας.
Μετανάστευση και κοινωνική συνοχή: η πολιτική της σιωπής
Η Ευρώπη γερνά, χρειάζεται εργατικά χέρια και έχει ανθρωπιστικές υποχρεώσεις. Αλλά το μεταναστευτικό δεν είναι μόνο ανθρωπισμός· είναι και διοικητική ικανότητα, ασφάλεια, ένταξη, κοινωνική ειρήνη. Η φιλελεύθερη ελίτ συχνά αντιμετώπισε τις ανησυχίες των πολιτών με ηθική επίπληξη: «μην τολμήσεις να φοβάσαι». Έτσι, το θέμα πέρασε σε εκείνους που το εμπορεύονται πολιτικά, χωρίς σχέδιο και χωρίς όρια.
Όταν μια κοινωνία νιώθει ότι της κάνουν μάθημα αντί να της δίνουν λύσεις, δεν γίνεται πιο “προοδευτική”. Γίνεται πιο θυμωμένη.
Δημοκρατικό έλλειμμα και η τιμωρητική ψήφος
Το πιο επικίνδυνο σημείο δεν είναι η οικονομία ή η άμυνα. Είναι η διάρρηξη εμπιστοσύνης. Όταν μεγάλα κομμάτια της κοινωνίας πιστεύουν ότι οι αποφάσεις παίρνονται «σε κλειστά δωμάτια», ότι οι τεχνοκράτες έχουν μόνιμο δίκιο και οι πολίτες μόνιμα άδικο, τότε η ψήφος γίνεται τιμωρία. Δεν ψηφίζεις «για κάτι». Ψηφίζεις «να τους δεις να χάνουν».
Και μέσα σε αυτό το κλίμα, η Ευρώπη καλείται να επενδύσει τεράστια ποσά, να μετασχηματίσει ενεργειακά την οικονομία της, να ψηφιοποιήσει, να κρατήσει βιομηχανία και να χρηματοδοτήσει άμυνα. Οι ίδιοι οι θεσμοί παραδέχονται ότι οι προοπτικές είναι υποτονικές και ότι η αβεβαιότητα και οι εμπορικές εντάσεις φρενάρουν επενδύσεις. Αν αυτό το πακέτο ζητηθεί από κοινωνίες που δεν εμπιστεύονται, το αποτέλεσμα μπορεί να είναι καθαρή αποσταθεροποίηση.
Πώς δεν θα βουλιάξει
Αν η Ευρώπη βουλιάξει, δεν θα φταίνε «οι αξίες». Θα φταίει ότι τις χρησιμοποίησε σαν ασπίδα για να μην κάνει ρεαλιστική πολιτική. Η διόρθωση είναι σκληρή αλλά απλή:
Να σταματήσει το κήρυγμα και να επιστρέψει στο αποτέλεσμα. Να μιλήσει καθαρά για κόστος, προτεραιότητες και συμβιβασμούς. Να κάνει πράσινη μετάβαση με ευρωπαϊκή παραγωγή, όχι με εισαγόμενη εξάρτηση. Να βάλει ενεργειακή ανταγωνιστικότητα ως εθνική και ευρωπαϊκή ασφάλεια, όχι ως «ντροπή». Να αντιμετωπίσει το μεταναστευτικό με κανόνες, σύνορα και ένταξη ταυτόχρονα, όχι με συνθήματα. Να χτίσει άμυνα με βιομηχανική βάση και κοινές προμήθειες, όχι με ευχές.
Και πάνω απ’ όλα: να σταματήσει να θεωρεί τους πολίτες “ανώριμους”. Η περηφάνεια της ελίτ είναι ο πιο ύπουλος εχθρός, γιατί έρχεται ντυμένη με βεβαιότητα. Κι η βεβαιότητα, στην Ευρώπη του 2026, είναι πολυτέλεια που δεν έχουμε.
I.A.Φ