Η Νοτιοανατολική Ευρώπη δεν είναι «εύκολη» περιοχή για να τη βάλεις σε κουτάκι. Το ίδιο το IENE παραδέχεται ότι το πρώτο πραγματικό εμπόδιο, πριν καν ξεκινήσει η ανάλυση για καύσιμα, δίκτυα και επενδύσεις, είναι να χαράξεις σύνορα: πού τελειώνει η ΝΑ Ευρώπη και πού αρχίζουν άλλες γεωπολιτικές ζώνες που την καθορίζουν ενεργειακά; Η περιοχή δεν είναι ένα ενιαίο πολιτικό υποσύστημα, ούτε μια ομοιογενής οικονομία. Είναι ένα μωσαϊκό χωρών με διαφορετικές ταχύτητες, διαφορετικά καθεστώτα αγοράς και διαφορετικές εξαρτήσεις, που όμως μοιράζονται το ίδιο πρόβλημα: η ενέργεια έχει γίνει ξανά ζήτημα ασφάλειας και κοινωνικής αντοχής, όχι μόνο «πράσινης μετάβασης».
Στο SEE Energy Outlook 2025/2026, το IENE ορίζει ως «πυρήνα» 16 χώρες (από Ελλάδα και Κύπρο μέχρι Τουρκία και Ισραήλ, από τα Δυτικά Βαλκάνια μέχρι Ουγγαρία και Μολδαβία). Κι από δίπλα κρατά στο κάδρο μια σειρά «περιφερειακών» κρατών που επηρεάζουν άμεσα τις ροές ενέργειας και τις τιμές: από την Αυστρία και την Ιταλία, μέχρι το Αζερμπαϊτζάν, την Ουκρανία, την Αίγυπτο, τον Λίβανο, την Ιορδανία και τη Συρία. Το μήνυμα είναι καθαρό: η ΝΑ Ευρώπη δεν μπορεί να αναλυθεί σαν να ήταν απομονωμένη. Είναι διασυνδεδεμένη με παραγωγούς πετρελαίου και φυσικού αερίου, με διαδρομές LNG, με πολιτικές κρίσεις και με πολεμικά μέτωπα που αλλάζουν σε μία νύχτα τον λογαριασμό ρεύματος.
Το «παγωμένο» μείγμα κατανάλωσης και η αλήθεια πίσω από τα ποσοστά
Η μεγάλη εικόνα που βγάζει το Outlook είναι ενοχλητική για όσους πουλάνε εύκολες αφηγήσεις. Παρά τη μεγάλη άνοδο των ΑΠΕ και τη σημαντική θέση του φυσικού αερίου, η περιοχή παραμένει δεμένη με τα στερεά καύσιμα και με μεγάλες ανάγκες εισαγωγών πετρελαίου. Και αυτό δεν είναι θεωρία: οι δείκτες κατανάλωσης δείχνουν ότι η αλλαγή του ενεργειακού μίγματος την τελευταία δεκαετία ήταν, στην πράξη, αργή.
Σύμφωνα με τα διαγράμματα του Outlook για την ακαθάριστη εσωτερική κατανάλωση ενέργειας (με την Τουρκία μέσα), το 2013 η συνολική κατανάλωση ήταν 251,6 Mtoe. Το 2023 φτάνει στα 302,6 Mtoe. Δηλαδή, η «πίτα» μεγαλώνει. Και όταν μεγαλώνει η πίτα, οι μεταβάσεις γίνονται πιο δύσκολες, γιατί πρέπει να αντικαταστήσεις περισσότερη ενέργεια, όχι λιγότερη.
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η σύνθεση:
- Στερεά καύσιμα: 25% το 2013 → 21% το 2023
- Φυσικό αέριο: 26% → 23%
- Πετρέλαιο και προϊόντα: 30% → 34%
- ΑΠΕ και βιοκαύσιμα: 13% → 18%
- Πυρηνικά: 5% → 4%
- Ηλεκτρισμός ως τελική κατηγορία στο διάγραμμα: 1% → 0%
Το κρίσιμο εδώ δεν είναι ότι οι ΑΠΕ ανεβαίνουν (ανεβαίνουν). Είναι ότι το πετρέλαιο παραμένει ο μεγάλος βασιλιάς και μάλιστα ενισχύεται ως μερίδιο. Και τα στερεά καύσιμα, παρότι υποχωρούν, δεν υποχωρούν όσο «θα έπρεπε» για να τρέξει η αποανθρακοποίηση με τους ρυθμούς που ζητά η ΕΕ. Αυτό είναι ο πυρήνας της πολιτικής τριβής που περιγράφεται: οι κυβερνήσεις καλούνται να επιταχύνουν μια μετάβαση ενώ ταυτόχρονα η οικονομία, οι τιμές και οι κοινωνίες πιέζονται.
Η αγορά δεν είναι ενιαία και αυτό κοστίζει ακριβά
Το Outlook επιμένει σε ένα σημείο που συχνά χάνεται πίσω από μεγάλα λόγια περί «ενεργειακής ένωσης»: η απελευθέρωση και η ολοκλήρωση των αγορών στη ΝΑ Ευρώπη παραμένουν ατελείς. Και αυτό λειτουργεί ως φρένο τόσο στην οικονομική «αποκατάσταση» της περιοχής όσο και στην πορεία ένταξης ή εμβάθυνσης με ευρωατλαντικούς θεσμούς, ειδικά για τα Δυτικά Βαλκάνια.
Δεν είναι απλώς θέμα ανάπτυξης. Είναι θέμα θεσμών, κανόνων, διασυνδέσεων, πρόσβασης σε κεφάλαια και λειτουργίας ανταγωνισμού. Όταν τα σύνορα των αγορών δεν είναι πραγματικά ανοιχτά, όταν οι διασυνδέσεις είναι λίγες ή αδύναμες, όταν τα δίκτυα είναι γερασμένα, τότε οι τιμές γίνονται πιο ασταθείς, οι κρίσεις χτυπάνε πιο δυνατά και οι επενδύσεις φοβούνται.
Στο ίδιο πλαίσιο, ο χάρτης πολιτικής δέσμευσης στην περιοχή είναι ανομοιόμορφος: επτά χώρες είναι κράτη-μέλη της ΕΕ και δεσμεύονται πλήρως από οδηγίες και στόχους, επτά χώρες των Δυτικών Βαλκανίων είναι συμβαλλόμενα μέρη της Energy Community και προσαρμόζουν τη νομοθεσία τους στο ενεργειακό κεκτημένο, ενώ Τουρκία και Ισραήλ κινούνται προς ευθυγράμμιση μέσω της σχέσης τους με την ΕΕ. Με άλλα λόγια: όλοι τρέχουν προς την ίδια κατεύθυνση, αλλά με διαφορετικά παπούτσια και διαφορετικό βάρος στην πλάτη.
Η ενεργειακή ασφάλεια επιστρέφει με φόρα – και δεν είναι θεωρητική
Η «εποχή της φθηνής βεβαιότητας» έχει τελειώσει. Το Outlook μιλά ξεκάθαρα για αυξανόμενες ανησυχίες ενεργειακής ασφάλειας μέσα σε ένα περιβάλλον γεωπολιτικής αναταραχής και δύο παράλληλων πολεμικών μετώπων (Ουκρανία και Ισραήλ/Μέση Ανατολή). Η ασφάλεια δεν είναι ένα σύνθημα. Είναι συνδυασμός δομικών αδυναμιών και εξωτερικών σοκ.
Οι βασικές τρωτότητες που καταγράφονται είναι γνώριμες αλλά πλέον πιο επικίνδυνες:
- βαριά εξάρτηση από εισαγόμενα πετρέλαια και αέριο,
- υποανάπτυκτες υποδομές,
- περιορισμένες διασυνδέσεις,
- μικρές, κατακερματισμένες εθνικές αγορές που δεν «απορροφούν» εύκολα τους κραδασμούς.
Το πετρέλαιο παραμένει εκτεθειμένο στις παγκόσμιες διακυμάνσεις, ενώ το αέριο συχνά εξαρτάται από λίγες εξωτερικές πηγές, άρα η περιοχή είναι ευάλωτη σε γεωπολιτικά ρίσκα και ξαφνικά σοκ τιμών. Στον ηλεκτρισμό, η εικόνα επιβαρύνεται από γηρασμένες υποδομές, διαφορετικά μίγματα παραγωγής και ελλιπή ενοποίηση αγορών, που οδηγεί σε περιοδικές αποκλίσεις τιμών και σε ανησυχίες αξιοπιστίας.
Γι’ αυτό επιστρέφει δυνατά το τρίλημμα: ασφάλεια εφοδιασμού, περιβαλλοντική προστασία, οικονομική προσιτότητα. Αν προσποιείσαι ότι μπορείς να πετύχεις και τα τρία, ταυτόχρονα, χωρίς κόστος, απλώς λες παραμύθια.
Πράσινη μετάβαση με ακριβό ρεύμα δεν πουλιέται εύκολα
Το Outlook καταγράφει κάτι που στην περιοχή ακούγεται όλο και πιο δυνατά: σε αρκετές χώρες υπάρχει αυξανόμενη ανησυχία ότι η επιθετική πράσινη πολιτική της ΕΕ λειτουργεί ως εμπόδιο στην οικονομική ανάπτυξη, επειδή σπρώχνει προς τα πάνω το κόστος ηλεκτρισμού και αερίου, χτυπώντας καταναλωτές που ήδη πιέζονται. Εδώ υπάρχει μια ωμή πολιτική πραγματικότητα: αν η μετάβαση εκληφθεί ως μηχανισμός ακριβότερης ζωής, θα γεννήσει αντίδραση, όχι συναίνεση.
Και η ΝΑ Ευρώπη δεν είναι Βόρεια Ευρώπη. Έχει υψηλότερες ανισότητες, διαφορετικές αντοχές, διαφορετική ποιότητα κατοικίας και υποδομών. Η ενεργειακή πολιτική, λοιπόν, δεν είναι μόνο τεχνικό θέμα. Είναι κοινωνικό συμβόλαιο.
Ηλεκτρισμός: μεταρρύθμιση με «τρύπες» και στρεβλώσεις που δεν κρύβονται
Στο κεφάλαιο για την ηλεκτρική ενέργεια, το Outlook περιγράφει έναν κλάδο σε μετάβαση, με αλλαγές στη δομή ιδιοκτησίας και στο ρυθμιστικό πλαίσιο, όπου η εισαγωγή ανταγωνισμού προχωρά αλλά όχι πάντα καθαρά. Αναγνωρίζει νέες ευκαιρίες σε παραγωγή και λιανική, όμως ταυτόχρονα επισημαίνει χρόνιες παθογένειες που στην πράξη τιμολογούνται στον λογαριασμό:
- αδυναμίες του μοντέλου αγοράς σε σχέση με τις ευρωπαϊκές οδηγίες,
- κυριαρχία «incumbent» παικτών σε πολλές χώρες,
- ευπάθεια σε διακοπές/ελλείψεις,
- χαμηλή διαφοροποίηση πηγών,
- χαμηλή κινητικότητα καταναλωτών (λίγες αλλαγές προμηθευτή λόγω αδράνειας, άγνοιας ή δυσπιστίας).
Και υπάρχει και η πιο σκληρή πλευρά, που δεν είναι «sexy» αλλά καίει: υψηλές απώλειες δικτύων, κακή εισπραξιμότητα, παράνομες καταναλώσεις, τιμολόγια που δεν αντανακλούν κόστος. Όταν αυτά συνυπάρχουν, ο κλάδος δυσκολεύεται να σταθεί οικονομικά χωρίς μόνιμες ενέσεις ή στρεβλώσεις. Άρα η μετάβαση δεν είναι μόνο θέμα νέων MW ΑΠΕ, είναι και θέμα να σταματήσεις τις διαρροές ενός συστήματος.
Πυρηνικά, SMRs και ρεαλισμός χωρίς ταμπού
Σε ένα περιβάλλον όπου η ασφάλεια και η αποανθρακοποίηση συγκρούονται, τα πυρηνικά επανέρχονται ως πιθανή λύση. Το Outlook σημειώνει ότι στη ΝΑ Ευρώπη η πυρηνική ενέργεια συζητείται όλο και περισσότερο, αλλά τα εμπόδια (τεχνικά και μη) είναι μεγάλα. Εδώ μπαίνουν στο τραπέζι οι SMRs (Small Modular Reactors): μικρότερο μέγεθος, πιο «αρθρωτή» κατασκευή, χαμηλότερες κεφαλαιακές απαιτήσεις, μεγαλύτερη προσαρμοστικότητα σε συστήματα σαν της ΝΑ Ευρώπης, πιθανή ταχύτερη ανάπτυξη και καλύτερη συμβατότητα με ΑΠΕ.
Δεν είναι λύση-μαγικό ραβδί. Είναι όμως ένδειξη ότι η περιοχή αναζητά εργαλεία που δεν χωράνε πια σε ιδεολογικά κουτάκια.
ΑΠΕ: το δυναμικό είναι τεράστιο, αλλά θέλει σχέδιο, δίκτυα και αποθήκευση
Το Outlook αναγνωρίζει ότι η ΝΑ Ευρώπη έχει τεράστιο δυναμικό σε ΑΠΕ: ηλιακά, αιολικά, υδροηλεκτρικά, βιομάζα, γεωθερμία. Αναφέρει μάλιστα ότι Ελλάδα, Ισραήλ, Τουρκία και Κύπρος είναι πολύ προχωρημένες διεθνώς στη χρήση ηλιακών θερμοσιφώνων με εκατομμύρια εγκαταστάσεις, ενώ στην ηλεκτροπαραγωγή από ήλιο η πρόοδος είναι πιο αργή, αν και τα φωτοβολταϊκά μπαίνουν σταθερά στις αγορές, με Ελλάδα, Κύπρο, Βουλγαρία, Ρουμανία και Τουρκία στην εμπροσθοφυλακή. Στον άνεμο, δραστηριότητα δείχνουν ιδιαίτερα Ελλάδα, Τουρκία, Ρουμανία και Βουλγαρία. Και στα υδροηλεκτρικά, υπάρχει κοινός παρονομαστής ενδιαφέροντος, με χώρες των Δυτικών Βαλκανίων (και ειδικά την Αλβανία) να έχουν ήδη ισχυρή εξάρτηση από υδροηλεκτρική παραγωγή.
Αυτό όμως φέρνει το πραγματικό στοίχημα: δίκτυα, διασυνδέσεις, ευελιξία, αποθήκευση. Αλλιώς, οι ΑΠΕ παράγουν πολιτικούς τίτλους, όχι σταθερή ενεργειακή ασφάλεια.
Θερμότητα, αποδοτικότητα και ενεργειακή φτώχεια: το κοινωνικό μέτωπο της μετάβασης
Το Outlook ανοίγει καθαρά τον κοινωνικό φάκελο: ενεργειακή φτώχεια. Σε μεγάλο κομμάτι της ΝΑ Ευρώπης, πολλά νοικοκυριά δεν μπορούν να αντέξουν επαρκή θέρμανση, ψύξη και ηλεκτρισμό, λόγω χαμηλών εισοδημάτων, κακής ενεργειακής κατάστασης κατοικιών και υψηλού κόστους ενέργειας. Αυτό είναι πολιτικό ναρκοπέδιο.
Γι’ αυτό δίνει βάρος σε:
- συμπαραγωγή (CHP), που μπορεί να αυξήσει αποδοτικότητα ειδικά σε πόλεις με δίκτυα τηλεθέρμανσης ή σε βιομηχανίες,
- τηλεθέρμανση και τηλεψύξη, που σε πολλές πόλεις υπάρχει αλλά είναι παλιά, αναποτελεσματική και συχνά εξαρτημένη από άνθρακα ή αέριο,
- πολιτικές ενεργειακής αποδοτικότητας σε βιομηχανία, νοικοκυριά και μεταφορές.
Με απλά λόγια: χωρίς «φτηνές kWh μέσω εξοικονόμησης», η μετάβαση γίνεται ακριβή και άδικη.
Υδρογόνο, CCUS, ηλεκτρικά οχήματα, κυβερνοασφάλεια και AI: το νέο μέτωπο είναι διπλό
Στην αποανθρακοποίηση, το Outlook βλέπει υδρογόνο και CCUS ως στρατηγικές λύσεις: το πράσινο υδρογόνο ειδικά για βαριά βιομηχανία και μεταφορές, το CCUS ως μεταβατικό εργαλείο για να μειώσεις εκπομπές σε υφιστάμενες μονάδες και εγκαταστάσεις. Αλλά βάζει και τους περιορισμούς: υψηλές επενδύσεις, ανεπαρκή πλαίσια πολιτικής, ανάγκη διασυνοριακής συνεργασίας για υποδομές και αγορές.
Παράλληλα, στα «ειδικά θέματα» αναδεικνύει το δίπολο ευκαιρία-ευπάθεια:
Τα ηλεκτρικά οχήματα μπαίνουν αργά λόγω ελλείψεων σε φόρτιση και κόστους. Η κυβερνοασφάλεια γίνεται κρίσιμη καθώς ψηφιοποιούνται τα συστήματα και απλώνονται smart grids και IoT. Και η τεχνητή νοημοσύνη υπόσχεται βελτιστοποίηση δικτύων και πρόβλεψη ζήτησης, αλλά ταυτόχρονα ανοίγει νέα πεδία κινδύνου και εξάρτησης.
Ένα επενδυτικό κύμα πάνω από 700 δισ. ευρώ μέχρι το 2035
Στο τέλος, το Outlook βγάζει μια μεγάλη «είδηση» με οικονομικό βάρος: το συνολικό επενδυτικό δυναμικό για ενεργειακές υποδομές και ανάπτυξη αγοράς στη ΝΑ Ευρώπη, έως το 2035, ξεπερνά τα 700 δισ. ευρώ. Και είναι σημαντικά υψηλότερο από την αντίστοιχη εκτίμηση για την περίοδο 2021-2030.
Δεν είναι απλώς αριθμός. Είναι ένδειξη ότι η περιοχή θα γίνει πεδίο σύγκρουσης και ευκαιρίας μαζί: ποιος θα χρηματοδοτήσει, ποιος θα χτίσει, ποιος θα ελέγξει ροές και δίκτυα, ποιος θα «κλειδώσει» αγορές για δεκαετίες.
Τι σημαίνει για την Ελλάδα
Για την Ελλάδα, το μήνυμα είναι διπλό και καθόλου ρομαντικό.
Πρώτον, η χώρα βρίσκεται σε θέση-κόμβο. Αυτό μπορεί να αποδώσει γεωοικονομικά, αλλά σε κάνει και «δέκτη» των σοκ. Αν η περιοχή δεν ολοκληρώσει αγορές και διασυνδέσεις, η Ελλάδα θα συνεχίσει να πληρώνει ασφάλιστρα κινδύνου σε τιμές, ειδικά όταν υπάρχουν κρίσεις σε αέριο, πετρέλαιο ή ρεύμα.
Δεύτερον, η μετάβαση δεν είναι μόνο θέμα νέων πάρκων ΑΠΕ. Είναι θέμα δικτύων, αποθήκευσης, εξηλεκτρισμού, αποδοτικότητας, και αντιμετώπισης της ενεργειακής φτώχειας με μέτρα που δεν είναι επικοινωνιακά. Αν δεν πέσει η πραγματική κατανάλωση μέσω εξοικονόμησης και αν δεν θωρακιστεί το σύστημα απέναντι σε διακυμάνσεις και κυβερνο-απειλές, η «πράσινη» πορεία θα μοιάζει με ακριβό σπορ για λίγους.
Το SEE Energy Outlook 2025/2026, με λίγα λόγια, περιγράφει μια περιοχή που έχει μπροστά της όχι μία μετάβαση, αλλά τρεις ταυτόχρονα: ενεργειακή (μείγμα), θεσμική (αγορές/κανόνες) και γεωπολιτική (ασφάλεια/εξάρτηση). Και όταν τρέχεις τρεις μεταβάσεις μαζί, το λάθος πληρώνεται διπλά.