Η συζήτηση για το δημογραφικό στην Ελλάδα και στην Ευρώπη συχνά καταλήγει σε μια «εύκολη» πρόταση: περισσότερη μετανάστευση, άρα περισσότερα χέρια, άρα λύση. Τα τρία γραφήματα που εξετάζουμε όμως βάζουν ένα σκληρό φρένο σε αυτό το σχήμα – ειδικά όταν η κουβέντα γίνεται για παράτυπες ροές. Η Ιαπωνία έχει πρόβλημα γονιμότητας από τη δεκαετία του ’70, κράτησε για δεκαετίες αυστηρό πλαίσιο εισόδου και παρ’ όλα αυτά δεν κατέρρευσε οικονομικά, ούτε «έμεινε πίσω» από χώρες που άνοιξαν πιο πολύ. Το συμπέρασμα δεν είναι ότι «η μετανάστευση δεν βοηθά ποτέ». Είναι ότι η παράτυπη μετανάστευση δεν είναι δημογραφική πολιτική, δεν είναι οικονομική στρατηγική και δεν είναι λύση στη διαχείριση του μεταναστευτικού.
Το δημογραφικό ξεκινά πολύ πριν τις σημερινές κρίσεις
Στο γράφημα της συνολικής γονιμότητας (γεννήσεις ανά γυναίκα) φαίνεται καθαρά ότι η Ιαπωνία μπαίνει σε τροχιά υπογεννητικότητας από τα ’70s. Η καμπύλη υποχωρεί από επίπεδα κοντά στο 2 προς το 1,3–1,4 και μένει εκεί για δεκαετίες, κάτω από το επίπεδο αναπλήρωσης γενεών. Το κρίσιμο σημείο είναι άλλο: η ιαπωνική γραμμή κινείται σταθερά χαμηλότερα από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ, αλλά η τάση είναι κοινή. Δηλαδή, η δημογραφική πίεση δεν είναι «τοπικό ατύχημα»· είναι διαρθρωτικό χαρακτηριστικό των ανεπτυγμένων οικονομιών, που δεν αντιστρέφεται με ένα μέτρο και σίγουρα όχι με μια πρόχειρη «ένεση πληθυσμού».
Οικονομική επίδοση: οι αριθμοί δεν δείχνουν υστέρηση «λόγω κλειστών συνόρων»
Στα δύο οικονομικά γραφήματα (ΑΕΠ σε τρέχοντα δολάρια και ΑΕΠ ανά κάτοικο σε τρέχοντα δολάρια) η Ιαπωνία παραμένει επί δεκαετίες μέσα στον πυρήνα των μεγάλων οικονομιών.
Στο συνολικό ΑΕΠ, η Ιαπωνία εμφανίζεται για μεγάλο διάστημα ψηλότερα από Γερμανία, Ηνωμένο Βασίλειο και Γαλλία, με κορυφές που αγγίζουν τα 5–6 τρισ. δολάρια και στη συνέχεια κάμψη/διακυμάνσεις. Αυτό έχει σημασία, αλλά θέλει και «μετάφραση»: τα “current US$” επηρεάζονται έντονα από ισοτιμίες και πληθωρισμό. Παρ’ όλα αυτά, η μεγάλη εικόνα μένει: η χώρα δεν «βούλιαξε» σε μέγεθος επειδή γέρασε.
Το πιο αποκαλυπτικό είναι το ΑΕΠ ανά κάτοικο. Η Ιαπωνία συγκλίνει επί δεκαετίες με τους ευρωπαϊκούς πυλώνες: κινείται σε ζώνες γύρω από 35–45 χιλ. δολάρια, κοντά σε Γαλλία και Ηνωμένο Βασίλειο, πίσω από τη Γερμανία σε ορισμένες περιόδους αλλά όχι εκτός ανταγωνισμού. Η Ελλάδα, αντίθετα, έχει μια καθαρή κορύφωση πριν την κρίση και μετά έντονη υποχώρηση προς επίπεδα γύρω από 18–22 χιλ. δολάρια. Αυτό το χάσμα δεν εξηγείται από το αν «άνοιξαν» ή όχι τα σύνορα. Εξηγείται από παραγωγικότητα, επενδύσεις, θεσμούς, τεχνολογική αναβάθμιση, δομή οικονομίας και αντοχές σε κρίσεις.
Γιατί το επιχείρημα «φέρνουμε κόσμο άρα λύνουμε το δημογραφικό» είναι παραπλανητικό
Το δημογραφικό δεν είναι απλώς αριθμητικό πρόβλημα. Είναι ισορροπία ηλικιών, συμμετοχή στην εργασία, δεξιότητες, εισφορές-παροχές, παραγωγικότητα. Η μετανάστευση μπορεί να επηρεάσει πρόσκαιρα την πυραμίδα ηλικιών, αλλά δεν ακυρώνει τη βασική τάση: οι κοινωνίες με υψηλό κόστος ζωής και ακριβή στέγαση παράγουν λιγότερες γεννήσεις, είτε πρόκειται για γηγενείς είτε για μετανάστες δεύτερης γενιάς. Ιστορικά, η γονιμότητα των μεταναστευτικών πληθυσμών τείνει να συγκλίνει προς τα επίπεδα της χώρας υποδοχής μέσα σε μία-δύο γενιές. Άρα, ως «μόνιμη λύση», το σχήμα θέλει διαρκώς νέες ροές για να κρατά τεχνητά τον πληθυσμό, με ό,τι αυτό συνεπάγεται κοινωνικά και πολιτικά.
Και εδώ μπαίνει η μεγάλη διάκριση που συχνά «θάβεται»: άλλο η στοχευμένη, νόμιμη μετανάστευση με κριτήρια, ένταξη και έλεγχο, και άλλο η παράτυπη μετανάστευση.
Η παράτυπη μετανάστευση δεν είναι λύση για την οικονομία
Αν ο στόχος είναι οικονομική ενίσχυση, η παράτυπη μετανάστευση χτυπά ακριβώς στα σημεία που μια χώρα χρειάζεται να δυναμώσει:
Πρώτον, τροφοδοτεί την παραοικονομία. Όταν η εργασία γίνεται χωρίς χαρτιά, χωρίς πλήρη ασφάλιση, χωρίς σταθερή φορολογική βάση, το κράτος δεν κερδίζει εισφορές και έσοδα στον βαθμό που «υπόσχεται» η θεωρία. Κερδίζουν οι κλάδοι που ρίχνουν το κόστος, όχι η συνολική παραγωγικότητα.
Δεύτερον, συμπιέζει μισθούς και ενισχύει τον αθέμιτο ανταγωνισμό στα χαμηλής ειδίκευσης επαγγέλματα, ειδικά όταν οι έλεγχοι είναι χαλαροί. Αυτό δεν είναι «αναπτυξιακό μοντέλο». Είναι μηχανισμός φτηνής εργασίας που εγκλωβίζει την οικονομία σε χαμηλή προστιθέμενη αξία.
Τρίτον, δεν λύνει το πρόβλημα δεξιοτήτων. Η πραγματική ανάγκη των ανεπτυγμένων οικονομιών είναι σε εξειδίκευση, τεχνολογία, υγεία, φροντίδα ηλικιωμένων με πιστοποιήσεις, μηχανικούς, τεχνίτες υψηλής κατάρτισης. Αυτά δεν τα παράγεις με ανεξέλεγκτες ροές, τα παράγεις με σχεδιασμό.
Η Ιαπωνία, μέσα σε δημογραφική πίεση, επένδυσε σε αυτοματοποίηση, οργάνωση παραγωγής, τεχνολογία και αύξηση συμμετοχής στην εργασία (ιδίως γυναικών και μεγαλύτερων ηλικιών). Αυτός είναι ο δρόμος που «γράφει» στο ΑΕΠ ανά κάτοικο: παραγωγικότητα, όχι απλώς πληθυσμός.
Η παράτυπη μετανάστευση δεν λύνει το μεταναστευτικό – το κάνει πιο δύσκολο
Το μεταναστευτικό ως διαχείριση συνόρων, ασύλου και κοινωνικής συνοχής δεν λύνεται με ανοχή στην παρανομία. Η παράτυπη είσοδος δημιουργεί φαύλο κύκλο: περισσότερα δίκτυα διακίνησης, μεγαλύτερη πίεση στα σύνορα, μεγαλύτερο βάρος σε δομές, περισσότερες εκκρεμότητες ασύλου, μεγαλύτερη κοινωνική ένταση. Και τελικά, πολιτική ριζοσπαστικοποίηση – κάτι που έχει φανεί σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες.
Αν μια χώρα θέλει πραγματικά «λειτουργική» πολιτική, χρειάζεται καθαρούς κανόνες: γρήγορη εξέταση ασύλου, επιστροφές όπου δεν υπάρχει δικαίωμα παραμονής, νόμιμες οδοί εργασίας όπου υπάρχει ανάγκη, έλεγχος και ένταξη. Χωρίς αυτά, το σύστημα δεν είναι ανθρωπιστικό ούτε αποτελεσματικό: είναι απλώς χαοτικό.
Το πραγματικό δίλημμα: παραγωγικότητα και γεννήσεις ή διαρκής εισαγωγή πίεσης
Τα γραφήματα λένε κάτι απλό: μια χώρα μπορεί να γερνά και να κρατά υψηλό βιοτικό επίπεδο, αν δουλεύει στα θεμέλια της οικονομίας. Το αντίστροφο επίσης: μια χώρα μπορεί να έχει εισροές, αλλά αν η παραγωγικότητα μένει χαμηλή, αν η οικονομία μένει σε υπηρεσίες χαμηλής αξίας και αν οι θεσμοί μπάζουν, δεν «σώζεται» με πληθυσμιακά μπαλώματα.
Για την Ελλάδα, η συζήτηση που αποφεύγεται είναι η δύσκολη: γιατί οι νέοι καθυστερούν ή αποφεύγουν να κάνουν παιδιά (στέγαση, εισόδημα, επισφάλεια, κόστος φροντίδας), γιατί η εργασία δεν ανταμείβει, γιατί οι υποδομές (βρεφονηπιακοί, υγεία, μεταφορές) δεν στηρίζουν οικογένεια. Αυτά είναι δημογραφική πολιτική. Όχι οι παράτυπες ροές.
Συμπέρασμα: οι παράτυπες ροές δεν είναι λύση ούτε για το δημογραφικό, ούτε για την οικονομία, ούτε για το μεταναστευτικό
Η Ιαπωνία είναι το «πειραματικό εργαστήριο» που χαλάει το αφήγημα της εύκολης λύσης. Με χρόνια υπογεννητικότητα και γήρανση, χωρίς μαζική «απορρόφηση» μεταναστευτικών ροών όπως στην Ευρώπη, κράτησε επίπεδο ΑΕΠ ανά κάτοικο συγκρίσιμο με τις μεγάλες δυτικές οικονομίες. Αυτό δεν σημαίνει ότι μια χώρα πρέπει να μιμηθεί την Ιαπωνία σε όλα. Σημαίνει όμως ότι το δημογραφικό δεν αντιμετωπίζεται με παράτυπη μετανάστευση.
Η παράτυπη μετανάστευση δεν είναι αναπτυξιακή πολιτική: ενισχύει τη σκιά, πιέζει τους αδύναμους στην αγορά εργασίας και δεν χτίζει δεξιότητες. Δεν είναι λύση στο μεταναστευτικό: παράγει περισσότερη αταξία, μεγαλύτερη πίεση και μεγαλύτερη ένταση. Και δεν είναι λύση στο δημογραφικό: οι γεννήσεις δεν «εξασφαλίζονται» με ασταθή, μη νομιμοποιημένη παραμονή και, σε βάθος χρόνου, οι τάσεις γονιμότητας συγκλίνουν.
Η πραγματική απάντηση είναι λιγότερο «σύνθημα» και περισσότερο δύσκολη δουλειά: πολιτικές οικογένειας και στέγασης, αύξηση παραγωγικότητας, στοχευμένη νόμιμη μετανάστευση εκεί που χρειάζεται, και κράτος που εφαρμόζει κανόνες. Όλα τα άλλα είναι απλώς μετάθεση του προβλήματος – και συνήθως το κάνει χειρότερο.