Οι άκεντρες μέλισσες του Αμαζονίου έγιναν τα πρώτα έντομα στον κόσμο που αποκτούν νομικά δικαιώματα, σε μια απόφαση-ορόσημο που οι υποστηρικτές της ελπίζουν ότι θα ανοίξει τον δρόμο για αντίστοιχα μέτρα προστασίας και σε άλλες χώρες.
Σε δύο περιφέρειες του Περουβιανού Αμαζονίου εγκρίθηκαν τους τελευταίους μήνες κανονιστικές πράξεις που αναγνωρίζουν στα ενδημικά αυτά είδη – τα οποία, σε αντίθεση με τις ευρωπαϊκές μέλισσες, δεν διαθέτουν κεντρί – το δικαίωμα να υπάρχουν και να ευημερούν. Σύμφωνα με τον Guardian, οι μέλισσες αυτές καλλιεργούνται από ιθαγενείς πληθυσμούς ήδη από την προκολομβιανή εποχή και θεωρούνται βασικοί επικονιαστές του τροπικού δάσους, στηρίζοντας τη βιοποικιλότητα και την υγεία των οικοσυστημάτων.
Ωστόσο, αντιμετωπίζουν σοβαρές απειλές: κλιματική αλλαγή, αποψίλωση, φυτοφάρμακα, αλλά και ανταγωνισμό από ευρωπαϊκές και αφρικανοποιημένες μέλισσες. Επιστήμονες και ακτιβιστές επιδιώκουν εδώ και χρόνια να εντάξουν τα είδη αυτά σε διεθνείς «κόκκινες λίστες» προστασίας.
Η Constanza Prieto, διευθύντρια Λατινικής Αμερικής του Earth Law Center και μέλος της εκστρατείας, δήλωσε: «Αυτός ο κανονισμός σηματοδοτεί σημείο καμπής στη σχέση μας με τη φύση: καθιστά τις άκεντρες μέλισσες ορατές, τις αναγνωρίζει ως υποκείμενα δικαιωμάτων και επιβεβαιώνει τον ουσιαστικό τους ρόλο στη διατήρηση των οικοσυστημάτων».
Η πρωτοβουλία στηρίχθηκε σε πολυετή έρευνα και εκστρατεία ενημέρωσης που ηγήθηκε η Rosa Vásquez Espinoza, ιδρύτρια του Amazon Research Internacional. Η Espinoza, χημική βιολόγος, άρχισε να μελετά τις μέλισσες το 2020, όταν της ζητήθηκε να αναλύσει το μέλι τους, το οποίο χρησιμοποιούνταν σε ιθαγενείς κοινότητες κατά την πανδημία, σε περιοχές με περιορισμένη πρόσβαση σε θεραπείες για τον Covid-19.
Όπως ανέφερε, η ανάλυση αποκάλυψε εκατοντάδες μόρια με γνωστές βιολογικές και φαρμακευτικές ιδιότητες: αντιφλεγμονώδεις, αντιιικές, αντιβακτηριακές, αντιοξειδωτικές, ακόμη και αντικαρκινικές. Στη συνέχεια ξεκίνησε αποστολές στον Αμαζόνιο για να καταγράψει, σε συνεργασία με ιθαγενείς πληθυσμούς, τις παραδοσιακές μεθόδους εντοπισμού και εκτροφής των μελισσών.
Οι άκεντρες μέλισσες θεωρούνται τα αρχαιότερα είδη μελισσών στον πλανήτη. Περίπου τα μισά από τα 500 γνωστά είδη παγκοσμίως ζουν στον Αμαζόνιο, όπου επικονιάζουν πάνω από το 80% της χλωρίδας, συμπεριλαμβανομένων καλλιεργειών όπως το κακάο, ο καφές και το αβοκάντο. Παράλληλα έχουν βαθιά πολιτισμική και πνευματική σημασία για τους ιθαγενείς Asháninka και Kukama-Kukamiria.
Ο Apu Cesar Ramos, πρόεδρος της EcoAshaninka of the Ashaninka Communal Reserve, δήλωσε: «Μέσα στην άκεντρη μέλισσα ζει η παραδοσιακή γνώση των ιθαγενών μας, που μεταδίδεται από την εποχή των προγόνων μας. Η άκεντρη μέλισσα υπάρχει από αμνημονεύτων χρόνων και αντικατοπτρίζει τη συνύπαρξή μας με το δάσος».
Στο πεδίο, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι μέλισσες γίνονται όλο και πιο δυσεύρετες. Κάτοικοι ανέφεραν ότι ενώ παλαιότερα τις εντόπιζαν σε μισή ώρα περπάτημα μέσα στο δάσος, πλέον απαιτούνται ώρες. Επιπλέον, οι χημικές αναλύσεις εντόπισαν ίχνη φυτοφαρμάκων στο μέλι τους, ακόμη και σε περιοχές μακριά από βιομηχανική γεωργία.
Η έλλειψη επίσημης αναγνώρισης δυσκόλευε την εξασφάλιση χρηματοδότησης για έρευνα. Μέχρι πρόσφατα, στο Περού αναγνωρίζονταν επίσημα μόνο οι ευρωπαϊκές μέλισσες που εισήχθησαν τον 16ο αιώνα. Το 2023 ξεκίνησε έργο χαρτογράφησης της εξάπλωσης και της οικολογίας των άκεντρων μελισσών, δεδομένα που κρίθηκαν απαραίτητα για τη νομοθετική αναγνώριση.
Η έρευνα ανέδειξε τη σύνδεση μεταξύ αποψίλωσης και μείωσης των πληθυσμών, συμβάλλοντας στην ψήφιση νόμου το 2024 που αναγνώρισε τις άκεντρες μέλισσες ως ενδημικά είδη του Περού – βήμα κρίσιμο, καθώς η περουβιανή νομοθεσία απαιτεί την προστασία των γηγενών ειδών.
Παράλληλα, καταγράφηκε και ο αυξανόμενος ανταγωνισμός από τις αφρικανοποιημένες μέλισσες, που προέκυψαν από πειράματα στη Βραζιλία τη δεκαετία του 1950. Οι πιο επιθετικές αυτές μέλισσες φαίνεται να εκτοπίζουν τις άκεντρες από τους φυσικούς τους βιότοπους.
Η πρώτη δημοτική αρχή που προχώρησε στην αναγνώριση νομικών δικαιωμάτων ήταν ο δήμος Satipo, στην περιοχή όπου ζει η ιθαγενής Elizabeth, η οποία ανέφερε ότι οι αφρικανοποιημένες μέλισσες εκδίωξαν τις άκεντρες και την επιτίθενται όταν επισκέπτεται τα μελίσσια της. Στην προστατευόμενη περιοχή Avireri Vraem οι άκεντρες μέλισσες απέκτησαν πλέον δικαίωμα ύπαρξης και ευημερίας, διατήρησης υγιών πληθυσμών, καθαρού οικοτόπου και νομικής εκπροσώπησης σε περιπτώσεις απειλής. Παρόμοιος κανονισμός εγκρίθηκε και στη Nauta, στην περιοχή Loreto.
Οι κανονισμοί αυτοί θεωρούνται παγκόσμιο προηγούμενο. Προβλέπουν πολιτικές αναδάσωσης και αποκατάστασης οικοτόπων, αυστηρό έλεγχο φυτοφαρμάκων και ζιζανιοκτόνων, μέτρα προσαρμογής στην κλιματική αλλαγή και ενίσχυση της επιστημονικής έρευνας.
Ήδη διεθνής εκστρατεία συγκέντρωσε περισσότερες από 386.000 υπογραφές ζητώντας την επέκταση της νομοθεσίας σε εθνικό επίπεδο, ενώ ομάδες από τη Βολιβία, την Ολλανδία και τις ΗΠΑ εξετάζουν παρόμοιες πρωτοβουλίες.
Όπως τόνισε ο Ramos: «Η άκεντρη μέλισσα μας προσφέρει τροφή και φάρμακο και πρέπει να γίνει γνωστή ώστε περισσότεροι άνθρωποι να την προστατεύσουν. Αυτός ο νόμος αποτελεί μεγάλο βήμα για εμάς, γιατί αναγνωρίζει την εμπειρία των ιθαγενών λαών και του τροπικού δάσους».