Στο κάστρο Alden Biesen του Βελγίου, οι 27 ηγέτες της Ευρωπαϊκής Ένωσης συγκεντρώθηκαν σήμερα, 12 Φεβρουαρίου, σε μια άτυπη σύνοδο που ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου António Costa χαρακτήρισε «στρατηγικό brainstorming» για την ανταγωνιστικότητα. Στο τραπέζι βρίσκονταν και οι δύο πρώην Ιταλοί πρωθυπουργοί που υπογράφουν τις εκθέσεις-ορόσημα: ο Enrico Letta για την Ενιαία Αγορά και ο Mario Draghi για την ανταγωνιστικότητα.
Ο Costa βγήκε ενθουσιασμένος. Τα συμπεράσματα — σύμφωνα με τη δήλωσή του — σχεδόν εκπλήσσουν με τον βαθμό ομοφωνίας τους.
Τι αποφασίστηκε
Πρώτον, ομόφωνη στήριξη στην ατζέντα απλοποίησης κανονισμών, όπως αναπτύχθηκε στην πρόσφατη επιστολή της Ursula von der Leyen προς τους ηγέτες.
Δεύτερον — και εδώ βρίσκεται ο πυρήνας — οι ηγέτες «αποδέχονται την πρόκληση του Enrico Letta» να μετακινηθούν από μια ατελή ενιαία αγορά σε «μία αγορά για μία Ευρώπη». Ο Costa τόνισε ότι αυτό «είναι επείγον και πρέπει να γίνει το 2026 και 2027». Ο ίδιος ο Letta ζήτησε ορίζοντα ολοκλήρωσης μέχρι το 2028.
Τρίτον, συμφωνία να προχωρήσει γρήγορα, μέσα στο 2026, ο 28ος κώδικας (28th regime) — ένα προαιρετικό, ενιαίο σετ εταιρικών κανόνων για εταιρείες που θέλουν να δραστηριοποιηθούν σε ολόκληρη την ΕΕ.
Τέταρτον, πράσινο φως σε ενοποίηση εταιρειών σε τομείς όπως οι τηλεπικοινωνίες, με στόχο τα απαραίτητα επίπεδα επένδυσης και καινοτομίας. Οι ηγέτες θέλουν να αναδυθούν «αληθινοί ευρωπαϊκοί πρωταθλητές» σε στρατηγικούς τομείς — κάτι που περνά μέσα από την αναθεώρηση των κατευθυντήριων γραμμών συγχωνεύσεων. Ο Costa μίλησε για ένα είδος «κοινωνικού συμβολαίου»: οι ενοποιημένες εταιρείες θα πρέπει να επενδύουν και να καινοτομούν περισσότερο.
Πέμπτον, στις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας, οι ηγέτες αναγνώρισαν ότι η ενεργειακή μετάβαση παραμένει η καλύτερη μακροπρόθεσμη στρατηγική, αλλά απαιτούνται «ρεαλιστικές λύσεις στο ενδιάμεσο». Συγκεκριμένα μέτρα αναμένονται στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο του Μαρτίου.
Έκτον, προστασία στρατηγικών βιομηχανιών. Αναφέρθηκαν ρητά: άμυνα, διάστημα, καθαρή τεχνολογία, quantum computing, τεχνητή νοημοσύνη και συστήματα πληρωμών. Στην «ευρωπαϊκή προτίμηση» (European preference) — δηλαδή την προτίμηση ευρωπαϊκών προμηθευτών σε δημόσιες προμήθειες — υπάρχει ευρεία συμφωνία για στοχευμένη εφαρμογή σε επιλεγμένους τομείς.
Έβδομον, ομοφωνία ότι η Ευρώπη παραμένει ανοιχτή στο εμπόριο, με φιλόδοξη και ρεαλιστική εμπορική πολιτική εστιασμένη στη διαφοροποίηση.
Και τέλος, κοινή διαπίστωση ότι «η Ευρώπη δεν έχει αρκετές επενδύσεις». Ομόφωνη στήριξη στην Ένωση Αποταμίευσης και Επενδύσεων (Savings and Investment Union), με στόχο τη μετατροπή ευρωπαϊκών αποταμιεύσεων σε ευρωπαϊκές επενδύσεις. Η δημόσια χρηματοδότηση μέσω ευρωπαϊκών εργαλείων θα συζητηθεί στο πλαίσιο του νέου Πολυετούς Δημοσιονομικού Πλαισίου (MFF).
«Θα είμαι ξεκάθαρος: το 2026, η Ευρώπη θα παραδώσει αποτελέσματα», δήλωσε ο Costa. «Το κάναμε στην άμυνα πέρυσι, θα το κάνουμε στην ανταγωνιστικότητα φέτος».
Και τώρα η πραγματικότητα
Η δήλωση Costa διαβάζεται σαν μανιφέστο αισιοδοξίας. Ομοφωνία εδώ, ομοφωνία εκεί, συμφωνία παντού. Κανένας δεν διαφώνησε με τίποτα — πράγμα που, στην ευρωπαϊκή πολιτική, συνήθως σημαίνει ότι κανένας δεν δεσμεύτηκε πραγματικά σε τίποτα.
Ας αρχίσουμε από τα αριθμητικά δεδομένα, που είναι αμείλικτα.
Η Έκθεση Draghi δημοσιεύτηκε τον Σεπτέμβριο του 2024. Περιείχε 383 συστάσεις. Δεκαοκτώ μήνες αργότερα, σύμφωνα με το Draghi Observatory (EPIC) και το JEDI Draghi Tracker, μόλις το 11-14% έχει υλοποιηθεί πλήρως. Ακόμα και αν προσμετρήσουμε τη «μερική πρόοδο», η ΕΕ έχει φτάσει μόλις στο ένα τρίτο του δρόμου. Στην ενέργεια, το ποσοστό πλήρους υλοποίησης είναι 0%. Στη φαρμακοβιομηχανία, την άμυνα, την αυτοκινητοβιομηχανία και το διάστημα: σχεδόν τίποτα.
Η Έκθεση Letta δημοσιεύτηκε ακόμα νωρίτερα, τον Απρίλιο του 2024. Το road map της είχε στόχους ήδη για το 2024 και 2025. Τι από αυτά υλοποιήθηκε; Η ΕΕ εξακολουθεί να έχει 27 ξεχωριστές αγορές τηλεπικοινωνιών, ο ένας ευρωπαϊκός τηλεπικοινωνιακός πάροχος εξυπηρετεί κατά μέσο όρο 5 εκατομμύρια συνδρομητές (εκείνος στις ΗΠΑ, 107 εκατομμύρια), η Ένωση Κεφαλαιαγορών παραμένει ένα «φάντασμα» και κανείς δεν ταξιδεύει ακόμα με τρένο υψηλής ταχύτητας μεταξύ ευρωπαϊκών πρωτευουσών.
Ο ίδιος ο Draghi, σε πρόσφατη ομιλία του στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, προειδοποίησε ξεκάθαρα: «Αν ακολουθήσουμε τις συνήθεις νομοθετικές μας διαδικασίες, που συχνά χρειάζονται μέχρι και 20 μήνες, οι πολιτικές μας απαντήσεις μπορεί να είναι ξεπερασμένες τη στιγμή που θα παραχθούν».
Κι όμως, στο Alden Biesen οι 27 ηγέτες κάθισαν ξανά σε ένα κάστρο, κάλεσαν τους ίδιους ανθρώπους που τους είπαν ακριβώς τα ίδια πράγματα πριν δύο χρόνια, και βγήκαν δηλώνοντας ότι «αυτή τη φορά θα τα καταφέρουμε».
Η αγαπημένη ευρωπαϊκή ασθένεια: η ομοφωνία χωρίς δέσμευση
Η δήλωση Costa αποτελεί ένα κλασικό δείγμα αυτού που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «σύνδρομο ευρωπαϊκής ομοφωνίας»: όλοι συμφωνούν σε γενικές αρχές, κανείς δεν δεσμεύεται σε συγκεκριμένα μέτρα.
Ας αναλύσουμε:
«Μία αγορά για μία Ευρώπη — μέχρι το 2026-2027». Η Ενιαία Αγορά υπάρχει επίσημα εδώ και 30 χρόνια. Σε αυτό το διάστημα, η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παραδέχτηκε πρόσφατα ότι τα εσωτερικά εμπόδια ισοδυναμούν με δασμό 45% στα αγαθά και 110% στις υπηρεσίες. Και τώρα, μέσα σε 24 μήνες, θα ολοκληρωθεί αυτό που δεν κατάφεραν τρεις δεκαετίες. Σοβαρά;
Ο 28ος κώδικας «γρήγορα, μέσα στο 2026». Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν έχει καν καταθέσει ακόμα τις επίσημες νομοθετικές προτάσεις — αναμένονται για το πρώτο τρίμηνο του 2026. Ακόμα κι αν κατατεθούν εγκαίρως, η κανονική νομοθετική διαδρομή (Κοινοβούλιο, Συμβούλιο, τρίλογοι) χρειάζεται 18-24 μήνες. Άρα «μέσα στο 2026» σημαίνει, ρεαλιστικά, «ίσως μέχρι τα τέλη του 2028, αν πάνε όλα καλά». Χωρίς να υπολογίσουμε ότι τομείς όπως η φορολογία και το εργατικό δίκαιο, που είναι κρίσιμοι για τη λειτουργία του κώδικα, απαιτούν ομοφωνία στο Συμβούλιο — κάτι που μπορεί να θεωρείται σχεδόν αδύνατο.
Ενοποίηση τηλεπικοινωνιών και «ευρωπαίοι πρωταθλητές». Η ιδέα ακούγεται εντυπωσιακή, αλλά κάθε κράτος-μέλος έχει τους δικούς του τηλεπικοινωνιακούς «εθνικούς πρωταθλητές» που δεν πρόκειται να θυσιάσει χωρίς μάχη. Η Επίτροπος Ανταγωνισμού Margrethe Vestager είχε ήδη προειδοποιήσει ότι «δεν υπάρχει τίποτα που να υποδεικνύει ότι μια πιο ενοποιημένη αγορά επενδύει περισσότερο». Το «κοινωνικό συμβόλαιο» που ανέφερε ο Costa — δηλαδή ότι οι ενοποιημένες εταιρείες θα δεσμευτούν να επενδύουν — δεν έχει κανένα δεσμευτικό μηχανισμό. Είναι ευχή, όχι πολιτική.
Τιμές ηλεκτρικής ενέργειας: «ρεαλιστικές λύσεις στο ενδιάμεσο». Τι σημαίνει αυτό ακριβώς; Κανείς δεν το εξήγησε. Θα υπάρξουν «συγκεκριμένα μέτρα στο Μάρτιο», αλλά σε τι συνίστανται παραμένει μυστήριο. Η ενεργειακή κρίση του 2022 αντιμετωπίστηκε αποτελεσματικά, αλλά εκείνο ήταν έκτακτη κατάσταση — η καθημερινή διαχείριση ενός κατακερματισμένου ενεργειακού συστήματος 27 χωρών δεν επιλύεται με δηλώσεις καλής θέλησης.
Ένωση Αποταμίευσης και Επενδύσεων. Η Ένωση Κεφαλαιαγορών — ο πρόγονός της — ανακοινώθηκε για πρώτη φορά το 2015. Ένα πλήρες δεκαετίες μετά, παραμένει ατελής. Τώρα αλλάξαμε το όνομα, προσθέσαμε τη λέξη «αποταμίευση», και θεωρούμε ότι αυτή τη φορά θα πετύχει. Η πραγματικότητα είναι ότι χώρες όπως η Ολλανδία — ιστορικά αντίθετες σε κοινούς ευρωπαϊκούς δανεισμούς — δεν πρόκειται να αλλάξουν στάση επειδή ο κόσμος έκανε brainstorming σε ένα βελγικό κάστρο. Ήδη ο Γερμανός καγκελάριος Friedrich Merz, στο ίδιο τραπέζι, απέρριψε το σχέδιο Macron για κοινό χρέος.
Ευρωπαϊκή προτίμηση σε στρατηγικούς τομείς. Μπορεί να ακούγεται λογικό, αλλά κρύβει ένα πελώριο πρόβλημα: ποιος ορίζει τι είναι «στρατηγικό» και ποιος αποφασίζει ποιες εταιρείες είναι «αρκετά ευρωπαϊκές»; Η Airbus είναι γαλλογερμανική. Η ASML ολλανδική. Η Nokia φινλανδική. Η Ericsson σουηδική. Κάθε χώρα θα πιέσει για τους δικούς της «πρωταθλητές». Η εμπειρία δείχνει ότι η «ευρωπαϊκή προτίμηση» κινδυνεύει να μετατραπεί γρήγορα σε «εθνική προτίμηση με ευρωπαϊκό περιτύλιγμα».
Η βαθύτερη αντίφαση
Υπάρχει ένα δομικό παράδοξο σε ολόκληρη αυτή την αφήγηση: η ΕΕ ζητά ριζικό μετασχηματισμό χρησιμοποιώντας τα ίδια εργαλεία που απέτυχαν σε 30 χρόνια.
Κάθε μεγάλη πρωτοβουλία απαιτεί ομοφωνία ή ειδική πλειοψηφία 27 κρατών, εκ των οποίων το καθένα φρουρεί τα εθνικά του συμφέροντα. Η φορολογική εναρμόνιση; Βέτο. Η κοινή αμυντική αγορά; Βέτο. Η ενοποίηση φάσματος τηλεπικοινωνιών; Βέτο. Η μεταρρύθμιση του πτωχευτικού δικαίου; Βέτο. Ο κοινός δανεισμός; Βέτο.
Ο Draghi το είχε πει χωρίς περιστροφές: χρειάζεται ετήσια πρόσθετη επένδυση €800 δισεκατομμυρίων — 4-5% του ΑΕΠ. Μια αστρονομική αποστολή. Κι όμως στο Alden Biesen, αντί για αριθμούς, ακούσαμε φράσεις. Αντί για δεσμεύσεις, «ομοφωνία σε αρχές». Αντί για μηχανισμούς λογοδοσίας, υποσχέσεις ότι «θα υπάρξουν δεσμεύσεις και χρονοδιαγράμματα στο Μάρτιο».
Η αλήθεια είναι ότι, όπως επισήμανε εύστοχα σχολιαστής του CNBC πριν από τη σύνοδο: «Πόσες φορές πρέπει να μιλήσουν για ανταγωνιστικότητα αντί να κάνουν πραγματικά αυτό που πρέπει;» Δύο χρόνια μετά, τους παρουσιάστηκαν λύσεις σε δύο εξαιρετικές, εμπεριστατωμένες εκθέσεις. Η απάντηση ήταν ακόμα ένα brainstorming σε κάστρο.
Τι σημαίνει για την Ελλάδα
Για μια χώρα στην περιφέρεια της ΕΕ, που βασίζεται σε εισαγωγές ενέργειας, αντιμετωπίζει brain drain και πάσχει από χρόνια υποεπένδυση, οι αποφάσεις (ή η απουσία τους) του Alden Biesen έχουν πολύ απτές συνέπειες.
Η Ένωση Αποταμίευσης και Επενδύσεων, αν ποτέ υλοποιηθεί, θα μπορούσε να κατευθύνει κεφάλαια στην ελληνική οικονομία. Αλλά η λέξη-κλειδί είναι «αν». Η ενοποίηση ενεργειακής αγοράς θα ενίσχυε τη θέση της Ελλάδας ως ενεργειακού κόμβου — αλλά στο πεδίο της ενέργειας, το ποσοστό υλοποίησης Draghi είναι μηδενικό. Ο 28ος κώδικας θα βοηθούσε ελληνικές startups να κλιμακώσουν πανευρωπαϊκά — αλλά δεν υπάρχει ακόμα. Η κοινή αμυντική αγορά θα άνοιγε ευκαιρίες για τη ναυπηγοβιομηχανία — αλλά παραμένει σε εμβρυακό στάδιο.
Ο Έλληνας πρωθυπουργός έρχεται από αυτές τις συνόδους με δηλώσεις αισιοδοξίας. Η ελληνική βιομηχανία και οι εξαγωγείς, στο μεταξύ, συνεχίζουν να πληρώνουν ακριβότερη ενέργεια από τους ανταγωνιστές τους, δεν μπορούν να αντλήσουν χρηματοδότηση από πανευρωπαϊκές κεφαλαιαγορές που δεν υπάρχουν, και χάνουν τους καλύτερούς τους ανθρώπους σε αγορές εργασίας που λειτουργούν πιο αποτελεσματικά.
Ο τελικός απολογισμός
Ο Costa κατέληξε δηλώνοντας: «Μετά τον Μάρτιο, θα εστιάσουμε στην υλοποίηση». Αυτή η φράση ακούγεται εξαιρετικά οικεία — γιατί ακριβώς η ίδια ειπώθηκε μετά την Έκθεση Monti (2010), μετά τη Δήλωση των Βερσαλλιών (2022), μετά την Έκθεση Letta (2024), μετά την Έκθεση Draghi (2024), μετά τη Δήλωση της Γρανάδα (2023), μετά τον Competitiveness Compass (2025).
Η Ευρώπη δεν πάσχει από έλλειψη διαγνώσεων. Η Ευρώπη δεν πάσχει από έλλειψη εκθέσεων. Η Ευρώπη δεν πάσχει καν από έλλειψη ομοφωνίας.
Η Ευρώπη πάσχει από αλλεργία στην εφαρμογή. Και κάστρα του 16ου αιώνα, όσο γραφικά κι αν είναι, δεν τη θεραπεύουν.