«Τα πλεονεκτήματα μιας σχεδιασμένης οικονομίας – Τι χρειάζεται να μάθουμε από την Κίνα;»: Η Γερμανική εφημερίδα Handelsblatt τιτλοφορεί σήμερα με αυτές τις λέξεις το κύριο άρθρο της.
«Η Λαϊκή Δημοκρατία πρωτοπορεί σε βασικές τεχνολογίες, κατασκευάζει εργοστάσια σε μήνες και σκέφτεται με όρους δεκαετιών. Είτε στις σιδηροδρομικές γραμμές, είτε στους δρόμους, είτε σε βασικές τεχνολογίες όπως η ρομποτική: η Κίνα έχει γνωρίσει μια ραγδαία άνοδο», σημειώνει η γερμανική οικονομική εφημερίδα, που κάθε άλλο παρά , «φιλοκινεζική», μπορεί να θεωρηθεί.
Διερωτάται άλλωστε, «ποιες πτυχές της κινεζικής οικονομίας μπορούν να χρησιμεύσουν ως μοντέλο για μια δημοκρατία – και από πού ξεκινάει το επικίνδυνο μονοπάτι;».
Η οικονομία της Κίνας είναι πλέον περίπου πέντε φορές μεγαλύτερη από αυτήν της Ινδίας, έχει προ πολλού ξεπεράσει αυτήν της Γερμανίας και είναι θέμα χρόνου να αφήσει πίσω και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Πάνω απ’ όλα, η χώρα έχει μετατραπεί από κόμβο παραγωγής σε εργαστήριο υψηλής τεχνολογίας. Σύμφωνα με αναλύσεις του Αυστραλιανού Ινστιτούτου Στρατηγικής Πολιτικής, η Κίνα ηγείται σε 66 από τις 74 βασικές τεχνολογίες που εξετάστηκαν – από την πυρηνική ενέργεια και τη συνθετική βιολογία έως την τεχνολογία των δορυφόρων.
Οι ΗΠΑ ηγούνται πλέον μόνο σε οκτώ τομείς, συμπεριλαμβανομένης της κβαντικής υπολογιστικής. Άλλες βιομηχανίες βιώνουν επίσης αυξανόμενη κινεζική κυριαρχία: Από το 2023, η Κίνα έχει εξάγει περισσότερα αυτοκίνητα από οποιαδήποτε άλλη χώρα – ειδικά ηλεκτρικά οχήματα. Η Κίνα κατέχει περίπου τα τρία τέταρτα της παγκόσμιας παραγωγικής ικανότητας για κυψέλες μπαταριών και περισσότερο από το 80% του μεριδίου αγοράς για φωτοβολταϊκά συστήματα.
Η αλλαγή πορείας
Αυτό δεν ήταν σύμπτωση.
Η κινεζική κυβέρνηση έκανε την αποφασιστική αλλαγή πορείας μόνο κατά τη διάρκεια της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής κρίσης. Ο τότε πρωθυπουργός Γουέν Τζιαμπάο κατέληξε στο συμπέρασμα ότι οι μεγάλες κρίσεις ιστορικά συχνά συνοδεύονται από τεχνολογικά άλματα – και ότι οι χώρες που αναγνωρίζουν αυτά τα άλματα νωρίς κυριαρχούν μακροπρόθεσμα.
Κατ’ αρχήν η Κίνα έκλεισε το 2025 με εμπορικό πλεόνασμα σχεδόν 1,2 τρισεκατομμύρια δολάρια, το υψηλότερο επίπεδο που έχει καταγραφεί ποτέ στη σύγχρονη ιστορία της χώρας .
Αυτό το πλεόνασμα από μόνο του μαρτυρά μια μετατόπιση στην παγκόσμια ισορροπία. Και εμπεριέχει ένα πολιτικό παράδοξο: οι δασμοί που επέβαλε ο Ντόναλντ Τραμπ, οι οποίοι έχουν σχεδιαστεί για να πλήξουν την κινεζική οικονομία, κατέληξαν να ενισχύσουν την εμπορική της θέση.
Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, ο δηλωμένος στόχος των δασμών ήταν η αναδιάρθρωση των εμπορικών ροών και η επαναφορά της παραγωγής στην εγχώρια αγορά. Τα στοιχεία του 2025 υποδηλώνουν ένα διαφορετικό αποτέλεσμα: Το πλεόνασμα της Κίνας όχι μόνο δεν έχει μειωθεί, αλλά έχει φτάσει σε ιστορικό υψηλό. Η δασμολογική πίεση έχει αναδιαμορφώσει τις εμπορικές οδούς χωρίς να αποδυναμώσει τον κεντρικό ρόλο του Πεκίνου.
Καταλύτης οι δασμοί
Οι δασμοί Τράμπ λειτούργησαν ως καταλύτης. Ώθησαν τις κινεζικές εταιρείες να αναζητήσουν νέες διεξόδους, να ενισχύσουν εναλλακτικές αλυσίδες εφοδιασμού και να επενδύσουν σε τομείς υψηλότερης αξίας.
Το πλεόνασμα ρεκόρ υποστηρίχθηκε από την αύξηση των εξαγωγών κατά 5,5% στα 3,77 τρισεκατομμύρια δολάρια. Οι εισαγωγές παρέμειναν ουσιαστικά σταθερές. Το αποτέλεσμα είναι ένα πλεόνασμα που υπερβαίνει το ΑΕΠ πολλών προηγμένων οικονομιών.
Το πιο σημαντικό εύρημα αφορά τη γεωγραφία των πωλήσεων. Οι εξαγωγές προς τις Ηνωμένες Πολιτείες έχουν συρρικνωθεί λόγω των τελωνειακών φραγμών. Ωστόσο, η μείωση έχει αντισταθμιστεί με το παραπάνω από την επέκταση σε άλλες αγορές: Η Αφρική, οι χώρες της ASEAN στη Ν.Α Ασία, η Λατινική Αμερική και ιδιαίτερα η Ευρώπη έχουν απορροφήσει ένα μεγάλο μερίδιο της κινεζικής παραγωγής, ένα μερίδιο που να συνεχίζει να αυξάνεται. Το Πεκίνο έχει επιταχύνει τη διαφοροποίηση του εμπορίου, μειώνοντας την εξάρτησή του από την αμερικανική αγορά.
Τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα, οι μπαταρίες και οι πράσινες τεχνολογίες οδήγησαν τις εξαγωγές. Η Κίνα εδραίωσε το ανταγωνιστικό της πλεονέκτημα σε στρατηγικούς τομείς για την παγκόσμια ενεργειακή μετάβαση. Περαιτέρω απόδειξη, αν χρειαζόταν, ότι οι αγορές βρίσκουν πάντα μια νέα ισορροπία. Το λεγόμενο «χέρι του Άνταμ Σμιθ» αιωρείται πάντα πάνω από τους γεωπολιτικούς ελιγμούς και, όπως στην προκειμένη περίπτωση, μπορεί ακόμη και να γυρίσει μπούμερανγκ.
Πολιτικό μήνυμα
Το πρωτοφανές κινεζικό πλεόνασμα του 2025 αποτελεί επομένως και ένα πολιτικό μήνυμα. Οι δασμολογικοί πόλεμοι μπορούν να μετατοπίσουν τις ισορροπίες, αλλά σπάνια τις καταστρέφουν. Σε αυτήν την περίπτωση, έχουν επιταχύνει έναν μετασχηματισμό που ήδη βρίσκεται σε εξέλιξη, εδραιώνοντας την επιρροή της Κίνας στο παγκόσμιο εμπόριο αντί να τη μειώνει.
Η βιομηχανική στρατηγική της Κίνας, η οποία ήταν ήδη προσανατολισμένη στην καινοτομία, βρήκε περαιτέρω ώθηση με τους δασμούς. Ενώ η Ουάσινγκτον στόχευε στη μείωση του διμερούς εμπορικού ελλείμματος, το Πεκίνο επέκτεινε το εμπορικό του δίκτυο. Το παγκόσμιο εμπόριο δεν συρρικνώνεται άλλωστε, αλλά ανακατανέμεται.
Βέβαια, το εγχώριο πρόβλημα παραμένει. Οι στάσιμες εισαγωγές υποδηλώνουν αδύναμη εγχώρια κατανάλωση και ανάπτυξη που καθοδηγείται λιγότερο από την εσωτερική ζήτηση.
Προσανατολίζονται μόνο στις εξαγωγές
Το μοντέλο παραμένει σε μεγάλο βαθμό στρεβλό προς τις εξαγωγές. Ωστόσο, είναι επίσης αλήθεια ότι η κινεζική οικονομία αντιμετωπίζει τεράστια προβλήματα. Σημαντικές τεχνολογικές πρωτοβουλίες έχουν αποτύχει (για παράδειγμα, το ιδιωτικό κινεζικό επιβατικό αεροσκάφος). Πόλεις-φαντάσματα σε όλη τη χώρα μαρτυρούν μια κρίση ακινήτων που συνεχίζεται. Οι καταναλωτικές δαπάνες παραμένουν χαμηλές. Επιπλέον, ο πληθυσμός γερνάει ραγδαία, ενώ η ανεργία των νέων παραμένει υψηλή. Η κινεζική οικονομία βιώνει μια διαίρεση: δομική αδυναμία από τη μία πλευρά και τεχνολογικός δυναμισμός από την άλλη.
Αλλά σε διεθνές επίπεδο, το ιστορικό ισοζύγιο ενισχύει τη διαπραγματευτική θέση της Κίνας και τροφοδοτεί νέες εντάσεις σχετικά με τις παγκόσμιες ανισορροπίες.
Το αποτέλεσμα είναι πάντως, ένα πιο κατακερματισμένο αλλά όχι λιγότερο αλληλεξαρτώμενο σύστημα. Η Κίνα εξάγει περισσότερα, σε περισσότερες αγορές, με αυξανόμενη παρουσία σε βασικούς τεχνολογικούς τομείς. Οι δασμοί έχουν αυξήσει το κόστος και έχουν σφίξει τις διμερείς σχέσεις, αλλά δεν έχουν αντιστρέψει την τάση. Αντιθέτως, έχουν συμβάλει στην ενίσχυση της εμπορικής ανθεκτικότητας της Κίνας.
Τι πρέπει να μάθει η Ευρώπη
Γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο αξίζει να ρίξουμε μια ψύχραιμη ματιά στην κινεζική οικονομική πολιτική. Όχι για να την αντιγράψουμε, αλλά για να κατανοήσουμε τι κάνει σωστά από δομικής άποψης. Και η Ευρώπη μπορεί να μάθει πολλά από αυτό. Η Κίνα έχει ξεπεράσει τη Δύση σε πολλούς τομείς. Το οικονομικό θαύμα της Λαϊκής Δημοκρατίας θα πρέπει να χρησιμεύσει ως πηγή έμπνευσης για τη Δύση.
«Η Κίνα διδάσκει, και θα μπορούσε επίσης να διδάξει, την Ευρώπη, η οποία, ωστόσο, δεν έχει βρει ακόμη τη δύναμη να σηκώσει κεφάλι», λένε Ευρωπαίοι παράγοντες της αγοράς.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση , ειδικότερα, μπορεί να μάθει από την Κίνα όσον αφορά τον στρατηγικό σχεδιασμό και την πραγματική εφαρμογή αυτών των σχεδίων.
Το πραγματικό ερώτημα είναι το εξής: Έχει κατανοήσει η Ευρώπη ότι η τεχνολογική ανταγωνιστικότητα εξαρτάται λιγότερο από μεμονωμένες εταιρείες και προηγούμενους τομείς ανάπτυξης και περισσότερο από τη στρατηγική ενοποίηση ολόκληρων συστημάτων;
Όσο η ευρωπαϊκή συζήτηση επικεντρώνεται κυρίως σε νέους δασμούς για την προστασία των βιομηχανιών, χάνει το νόημα. Οι δασμοί μπορεί να παρέχουν βραχυπρόθεσμη ανακούφιση, αλλά δεν δημιουργούν νέα τεχνολογικά οικοσυστήματα.
Η Κίνα αποφάσισε να μην αφήσει την τεχνολογική ισχύ στην τύχη – και τώρα καρπώνεται τους καρπούς.
Ο Τόμας Νιρμπέργκερ, επικεφαλής της εταιρείας κατασκευής ανεμιστήρων EBM-Papst στην Κίνα, εξηγεί πώς η Ευρώπη μπορεί να εμπνευστεί από την Κίνα χωρίς να προδώσει τις δικές της αξίες .
Και όλα αυτά θα πρέπει να συμβούν γρήγορα: Τα κρίσιμα θεμέλια για την τεχνολογική άνοδο της Κίνας τέθηκαν πριν από λίγο λιγότερο από 20 χρόνια. Φυσικά, τα τεχνολογικά οικοσυστήματα δεν αναδύονται από τη μια μέρα στην άλλη, αλλά ούτε χρειάζεται να χρειαστούν γενιές.