Η Κίνα βλέπει ένα άνοιγμα για να γυρίσει τους δασμούς του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ προς όφελός της, αναδιαμορφώνοντας το παγκόσμιο εμπόριο με τρόπους που θα θωρακίσουν την οικονομία των 19 τρισ. δολαρίων από την αμερικανική πίεση για πολλά χρόνια στο μέλλον.
Το Πεκίνο αξιοποιεί την αβεβαιότητα που δημιουργεί ο Τραμπ για να προσπαθήσει να «ράψει» τη γιγαντιαία βιομηχανική του βάση μέσα στα μεγαλύτερα οικονομικά μπλοκ του κόσμου, όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση, τα κράτη του Κόλπου και μια δια-Ειρηνική εμπορική συμφωνία, σύμφωνα με εξέταση του Reuters. Η προσπάθεια αυτή περιλαμβάνει την επιτάχυνση ενεργειών για να κλείσουν συνολικά περίπου 20 εμπορικές συμφωνίες, πολλές από τις οποίες «σέρνονται» εδώ και χρόνια, παρά τις εκτεταμένες ανησυχίες για την υπερπαραγωγή της Κίνας, την άνιση πρόσβαση στην αγορά και την ασθενή εγχώρια ζήτηση.
Ανασκόπηση του Reuters σε 100 άρθρα στα κινεζικά, γραμμένα από κρατικά υποστηριζόμενους εμπορικούς ακαδημαϊκούς από το 2017 και μετά, αποκαλύπτει μια συστηματική ώθηση από συμβούλους πολιτικής της Κίνας: να «αντιγράψουν ανάποδα» την αμερικανική εμπορική πολιτική και να εξουδετερώσουν τη στρατηγική περιορισμού της Ουάσινγκτον.
Η Κίνα, πλέον, περνά από το σχέδιο στην πράξη. Η συμφωνία που επιτεύχθηκε με τον Καναδά κατά την επίσκεψη του πρωθυπουργού Μαρκ Κάρνι στο Πεκίνο τον Ιανουάριο –η οποία μειώνει τους δασμούς στα κινεζικά ηλεκτρικά οχήματα– ήταν η πρώτη από πολλές κινήσεις με στόχο να σπάσει η αμερικανική «μόχλευση», σύμφωνα με συνεντεύξεις 10 προσώπων, μεταξύ των οποίων Κινέζοι αξιωματούχοι και εμπορικοί διπλωμάτες.
«Μην διακόπτεις τον αντίπαλό σου όταν κάνει λάθος», είπε ένας Κινέζος αξιωματούχος αναφερόμενος στη διαταρακτική εμπορική ατζέντα του Τραμπ.
Η ανασκόπηση –βασισμένη σε πάνω από 2.000 κείμενα στρατηγικής για το εμπόριο που έχουν “εγκριθεί/υιοθετηθεί” από την Κινεζική Ακαδημία Κοινωνικών Επιστημών (CASS) και το Πανεπιστήμιο του Πεκίνου και συμβουλεύουν την κορυφή της ηγεσίας– δείχνει ότι κύκλοι εντός της πολιτικής διαδικασίας αποδέχονται σε μεγάλο βαθμό πως η επώδυνη διαρθρωτική αλλαγή είναι ένα τίμημα που αξίζει να πληρωθεί για τη μακροπρόθεσμη κυριαρχία της Κίνας στο παγκόσμιο εμπόριο. Το περιεχόμενο αυτών των κειμένων παρουσιάζεται εδώ για πρώτη φορά.
Αν πετύχει, το Πεκίνο θα μπορούσε να ανατρέψει πάνω από μια δεκαετία αμερικανικής εμπορικής πολιτικής, τοποθετώντας τον εαυτό του στην καρδιά μιας νέας πολυμερούς τάξης «κομμένης και ραμμένης» στα μέτρα της Κίνας, σύμφωνα με δύο δυτικούς διπλωμάτες.
«Οι Κινέζοι έχουν τώρα μια χρυσή ευκαιρία», δήλωσε η Αλίσια Γκαρσία Ερέρο, ανώτερη ερευνήτρια στο think tank Bruegel. Το κινεζικό υπουργείο Εμπορίου δεν απάντησε σε αίτημα για σχόλιο σχετικά με τη στρατηγική του Πεκίνου.
Ερωτηθείς για την προσέγγιση της Κίνας, Αμερικανός αξιωματούχος είπε στο Reuters ότι δεν αποτελεί έκπληξη πως χώρες με μεγάλα εμπορικά πλεονάσματα επιδιώκουν να διατηρήσουν την παγκοσμιοποίηση.
«Ο πρόεδρος Τραμπ διορθώνει τα προβλήματα που προκάλεσε η παγκοσμιοποίηση για τις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ άλλες χώρες προσπαθούν να διπλασιάσουν το στοίχημα της παγκοσμιοποίησης καθώς η ελεύθερη πρόσβαση στην αγορά των ΗΠΑ περιορίζεται», είπε ο αξιωματούχος.
Χτίζοντας μπλοκ
Η μετατόπιση στον τόνο της Κίνας αντανακλά τους υπολογισμούς της. Πριν από έναν χρόνο, το Πεκίνο επικαλούνταν τον Μάο Τσετούνγκ και την ικανότητά του να αποκρούει τη Δύση στον πόλεμο της Κορέας, με πολεμική προπαγάνδα.
Τώρα, καθώς η Κίνα προετοιμάζεται να υποδεχθεί τον Τραμπ τον Απρίλιο, οι διπλωμάτες της περιοδεύουν ανά τον κόσμο, προτρέποντας τους εμπορικούς εταίρους να σταθούν μαζί της υπέρ της πολυμέρειας και του ανοιχτού εμπορίου.
Τον Ιανουάριο, η Κίνα έστειλε τον κορυφαίο διπλωμάτη της στο μικροσκοπικό Λεσότο –το οποίο ο Τραμπ είχε αρχικά χτυπήσει με δασμό 50%– για να δεσμευθεί σε αναπτυξιακή συνεργασία. Το Σάββατο, τα κρατικά ΜΜΕ ανέφεραν ότι η Κίνα θα εφαρμόσει μηδενικούς δασμούς στις εισαγωγές από 53 αφρικανικές χώρες. Παράλληλα, η Κίνα προωθεί συστήματα τελωνείων με τεχνητή νοημοσύνη στους γείτονές της και εργάζεται για να αναβαθμίσει ψηφιακές υποδομές που στηρίζουν το εμπόριο.
Οι κινήσεις αυτές υπογραμμίζουν έναν στόχο που εντοπίζεται στα κείμενα πολιτικής: να «δέσει» την Κίνα τόσο βαθιά στο παγκόσμιο εμπόριο, ώστε οι εταίροι να μην μπορούν να αντέξουν το κόστος αποσύνδεσης υπό αμερικανική πίεση.
«Στην αντιμετώπιση του στρατηγικού ανταγωνισμού των ΗΠΑ με την Κίνα, η “αντι-αποσύνδεση” θα πρέπει να γίνει ο πρωταρχικός στόχος της Κίνας», έγραψε το 2024 ο Νι Φενγκ, ερευνητής στο Ινστιτούτο Αμερικανικών Σπουδών της CASS.
Κινέζοι αξιωματούχοι εργάζονται τώρα για να επιταχύνουν παγωμένες διαπραγματεύσεις. Από το 2017, η Κίνα διαπραγματεύεται με χώρες όπως η Ονδούρα, ο Παναμάς, το Περού, η Νότια Κορέα και η Ελβετία.
«Είμαστε πρόθυμοι να διαπραγματευτούμε διμερείς και περιφερειακές συμφωνίες εμπορίου και επενδύσεων με ενδιαφερόμενες χώρες και περιοχές», δήλωσε στο Reuters, κατά την επίσκεψη Κάρνι, η εκπρόσωπος του υπουργείου Εμπορίου Χε Γιονγκτσιάν, χωρίς να δώσει λεπτομέρειες.
Ο υπουργός Εξωτερικών της Κίνας Ουάνγκ Γι αιφνιδίασε Ευρωπαίους διαπραγματευτές τον Νοέμβριο, όταν έθεσε το ενδεχόμενο συμφωνίας ελεύθερου εμπορίου με τις Βρυξέλλες σε συνομιλίες με τον Εσθονό ομόλογό του. Έναν μήνα αργότερα, ο Ουάνγκ πίεσε το Συμβούλιο Συνεργασίας του Κόλπου να ολοκληρώσει μακροχρόνιες συνομιλίες για συμφωνία ελεύθερου εμπορίου. Τον Ιανουάριο, ο Βρετανός πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ συμφώνησε με τον Σι Τζινπίνγκ να ξεκινήσει μελέτη σκοπιμότητας για συμφωνία στο εμπόριο υπηρεσιών, που θα μπορούσε να μειώσει εμπόδια για βρετανικές επιχειρήσεις. Ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς έχει δηλώσει ότι θα επιδιώξει «στρατηγικές συνεργασίες» με την Κίνα σε ταξίδι του την επόμενη εβδομάδα.
Ο υπουργός Εμπορίου της Κίνας Ουάνγκ Ουεντάο έχει θέσει ως προτεραιότητα την ένταξη στη Συνολική και Προοδευτική Συμφωνία για τη Δια-Ειρηνική Εταιρική Σχέση (CPTPP). Το σύμφωνο έχει τις ρίζες του στη συμφωνία Trans-Pacific Partnership, που είχε υποστηριχθεί από τις ΗΠΑ εν μέρει για να αντιμετωπίσει την Κίνα, πριν η Ουάσινγκτον αποχωρήσει το 2017.
Όμως, το τεράστιο εμπορικό πλεόνασμα της Κίνας δυσκολεύει την προσπάθεια. Ορισμένες χώρες-μέλη ανησυχούν ότι οι Κινέζοι κατασκευαστές μπορεί να χρησιμοποιήσουν την καλύτερη πρόσβαση στις αγορές για να διοχετεύσουν πλεονάζοντα, χαμηλού κόστους προϊόντα στο εξωτερικό, την ώρα που η εγχώρια κινεζική ζήτηση παραμένει υποτονική.
Η Γουέντι Κάτλερ, επικεφαλής διαπραγματεύτρια της κυβέρνησης Ομπάμα για το Trans-Pacific Partnership, αναγνώρισε ότι υπάρχει «παράθυρο» για το Πεκίνο να εμφανιστεί ως υπέρμαχος του εμπορίου και της πολυμέρειας, αλλά είπε ότι η Κίνα πρέπει να κάνει περισσότερα από λόγια.
«Και με τις τεράστιες εμπορικές ανισορροπίες της, καθώς και με κάποια καταναγκαστικά μέτρα που λαμβάνει τώρα απέναντι σε χώρες όπως η Ιαπωνία, είναι δύσκολο να δεις πώς “κάνει πράξη” αυτά που λέει», δήλωσε η Κάτλερ στο Reuters.
Ένας ανώτερος Ευρωπαίος διπλωμάτης εμπορίου απέρριψε τις κινεζικές προσεγγίσεις ως «καθαρή κινεζική προπαγάνδα», λέγοντας ότι οι Βρυξέλλες δεν έχουν σχέδιο για εμπορική συμφωνία.
Κινέζοι σύμβουλοι δεν αποθαρρύνονται. Σε συνομιλία με το Reuters, ένας σημείωσε ότι η ΕΕ και η Κίνα είχαν διαπραγματευθεί μια σημαντική συμφωνία επενδύσεων το 2020, στην πρώτη θητεία Τραμπ. Ωστόσο, η συμφωνία «πάγωσε» το 2021 πριν τεθεί σε ισχύ, εν μέσω διαμάχης για κυρώσεις που αφορούσαν ανθρώπινα δικαιώματα.
Ορισμένοι Κινέζοι σύμβουλοι υποστηρίζουν στα κείμενα ότι το Πεκίνο πρέπει να μελετήσει πώς η Ουάσινγκτον έχει «οπλοποιήσει» παγκόσμιους θεσμούς για να περιορίσει την Κίνα, και να εκμεταλλευθεί ανοίγματα που δημιουργεί η προθυμία του Τραμπ να εγκαταλείπει ή να παρακάμπτει πολυμερείς οργανισμούς όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου (ΠΟΕ).
Άλλοι υποστηρίζουν ότι το Πεκίνο πρέπει να επικεντρωθεί στην επιρροή παγκόσμιων προτύπων σε πεδία όπως η πνευματική ιδιοκτησία, μέσω πρωτοβουλιών όπως η «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος» και μέσω της συμμετοχής της Κίνας στην Περιφερειακή Συνολική Οικονομική Εταιρική Σχέση (RCEP), που καλύπτει περίπου το 30% του παγκόσμιου ΑΕΠ.
Η Κίνα εφαρμόζει τώρα αυτά τα συμπεράσματα. Η πρόσφατα αναβαθμισμένη συμφωνία της με κράτη της Νοτιοανατολικής Ασίας, για παράδειγμα, εστιάζει στο εμπόριο με τεχνητή νοημοσύνη και στο ψηφιακό εμπόριο, όπου η Κίνα ελπίζει να αποκτήσει πλεονέκτημα «πρωτοπόρου».
Το όραμα της Κίνας για τις τελωνειακές διαδικασίες φαίνεται στο «Λιμάνι Φιλίας» στα σύνορα με το Βιετνάμ, όπου, σύμφωνα με κρατικά μέσα, εγχώριες λύσεις τεχνητής νοημοσύνης έχουν μειώσει τους χρόνους αναμονής κατά 20%, επιτρέποντας ταχύτερες παραδόσεις. Το Reuters δεν μπόρεσε να επαληθεύσει ανεξάρτητα τον ισχυρισμό.
Πλεόνασμα τρισεκατομμυρίων
Ωστόσο, οι κίνδυνοι που συνεπάγεται για τους εμπορικούς εταίρους το εμπορικό πλεόνασμα της Κίνας, ύψους 1,2 τρισ. δολαρίων, για τους δικούς τους μεταποιητικούς κλάδους, είναι δύσκολο να αγνοηθούν.
Ο Πασκάλ Λαμί, πρώην γενικός διευθυντής του ΠΟΕ και πρώην επίτροπος εμπορίου της ΕΕ, είπε ότι οι κινεζικές επιχειρήσεις στέλνουν περισσότερα αγαθά στην Ευρώπη απ’ όσα μπορεί να απορροφήσει το μπλοκ.
«Είναι μυστήριο πώς, δεδομένης της φύσης του καθεστώτος, δεδομένης μιας συλλογικής εξυπνάδας, δεν έχουν καταφέρει να αναμορφώσουν το οικονομικό τους μοντέλο», είπε.
Δεν θεωρούν όλοι ότι οι στενότεροι δεσμοί με την Κίνα είναι ο ευκολότερος δρόμος για να περιοριστεί η εξάρτηση από τις ΗΠΑ.
Ο Στίβεν Νάγκι, επικεφαλής του προγράμματος για την Κίνα στο Macdonald-Laurier Institute στην Οτάβα, είπε ότι η συμφωνία του Κάρνι με τον Σι για μείωση δασμών φαίνεται σχεδιασμένη ώστε να δημιουργήσει «διαπραγματευτικό χαρτί» πριν από συνομιλίες για τη συμφωνία USMCA (ΗΠΑ–Μεξικό–Καναδάς).
«Νομίζω ότι το στοίχημά του είναι λάθος», πρόσθεσε, προβλέποντας ότι ο Τραμπ δεν θα επηρεαστεί.
Ο Κάρνι έχει δηλώσει ότι ο Καναδάς σέβεται τη δέσμευση του USMCA να μην επιδιώκει συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου με μη-αγοραίες οικονομίες. Το γραφείο του δεν απάντησε σε αίτημα για σχόλιο.
Το Μεξικό, από την πλευρά του, είναι επιφυλακτικό στο να θέσει σε κίνδυνο την πρόσβαση στην αγορά των ΗΠΑ πλησιάζοντας υπερβολικά την Κίνα.
«Δεν βλέπουμε ανάγκη για συμφωνία ελεύθερου εμπορίου με την Κίνα αυτή τη στιγμή», είπε Μεξικανός αξιωματούχος εμπορίου. «Είμαστε ήδη στο CPTPP και έχουμε καλύψει το 60% του παγκόσμιου ΑΕΠ.»
Οι εμπορικοί εταίροι της Κίνας χρειάζονται πραγματικά την Κίνα να αναζωογονήσει την κατανάλωσή της, είπε ο Φρεντ Νόιμαν, επικεφαλής οικονομολόγος για την Ασία-Ειρηνικό στην HSBC.
Ο Ουάνγκ, ο υπουργός Εμπορίου, έχει πει ότι η αύξηση των εισαγωγών είναι προτεραιότητα καθώς το Πεκίνο ετοιμάζεται να λανσάρει το επόμενο πενταετές του σχέδιο τον Μάρτιο, σύμφωνα με τη δέσμευση να αυξηθεί το μερίδιο της κατανάλωσης στο ΑΕΠ.
Όμως η αναδιάρθρωση (rebalancing) είναι έργο μακράς πνοής. Ο Τραμπ έχει ακόμη τρία χρόνια στην εξουσία και η επόμενη αμερικανική κυβέρνηση θα μπορούσε να επιστρέψει στη δημιουργία συμμαχιών για να περιορίσει την Κίνα.
Η Κίνα πρέπει να «μελετήσει σε βάθος τη λογική των ενεργειών των ΗΠΑ μέσα στους διεθνείς θεσμούς και τα πιθανά επόμενα βήματα που μπορεί να κάνουν, ώστε να ανταποκριθεί καλύτερα σε όλο και πιο σκληρές στρατηγικές επιθέσεις στο μέλλον», έγραψε το 2023 ο Ζάο Που (τότε στο Πανεπιστήμιο Renmin και πλέον ερευνητής στο Ινστιτούτο Αμερικανικών Σπουδών της CASS).