Η εκκαθάριση της ηγεσίας του Ιράν, τα πλήγματα σε έξι χώρες του Κόλπου και η ουσιαστική σφράγιση των Στενών του Ορμούζ δημιουργούν το χειρότερο σενάριο για τις αγορές από δεκαετίες. Η Δευτέρα δεν θα είναι μια απλή ημέρα διαπραγμάτευσης.
Όταν οι ασιατικές αγορές ανοίξουν αργά το βράδυ της Κυριακής — και αμέσως μετά οι ευρωπαϊκές και αμερικανικές — θα βρεθούν μπροστά σε έναν κόσμο που μέσα σε 48 ώρες άλλαξε ριζικά. Η κοινή αμερικανο-ισραηλινή επιχείρηση «Epic Fury» / «Roaring Lion» που εξαπολύθηκε το Σάββατο το πρωί δεν ήταν απλώς μια αεροπορική επίθεση σε πυρηνικές εγκαταστάσεις. Ήταν μια επιχείρηση αποκεφαλισμού ολόκληρης της ιρανικής ηγεσίας — και ολοκληρώθηκε με επιτυχία.
Ο θάνατος του Χαμενεΐ και η αλυσίδα που ακολούθησε
Ο Ανώτατος Ηγέτης του Ιράν Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ σκοτώθηκε στο γραφείο του στο συγκρότημα Beit Rahbari, καθώς εκτελούσε τα καθήκοντά του. Μαζί του σκοτώθηκαν ο υπουργός Άμυνας του Ιράν, ο διοικητής του Σώματος Φρουρών της Επανάστασης και ο γραμματέας του Ιρανικού Συμβουλίου Ασφαλείας.
Η Τεχεράνη απάντησε ακαριαία. Το Ιράν εξαπέλυσε άνευ προηγουμένου κύμα αντιποίνων σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, στοχεύοντας χώρες που φιλοξενούν αμερικανικές βάσεις, καθώς και το Ισραήλ. Εκρήξεις αναφέρθηκαν στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, στην Ιορδανία, στο Κατάρ και στο Μπαχρέιν, ενώ στο Ντουμπάι, πλάνα έδειχναν ανθρώπους να τρέπονται σε φυγή μέσα σε καπνογόνο διάδρομο στο αεροδρόμιο. Η ζώνη πλήγηκε και το λιμάνι Jebel Ali στο Ντουμπάι.
Η Ρωσία και η Κίνα έχουν καταδικάσει ρητορικά τις επιθέσεις, αλλά αναλυτές εκτιμούν ότι καμία από τις δύο δεν βρίσκεται σε θέση να προσφέρει ουσιαστική στρατιωτική υποστήριξη στην Τεχεράνη. Η Κίνα μάλιστα έχει ιδιαίτερα ισχυρό κίνητρο να μην κλιμακώσει: τα τρία τέταρτα των βαρελιών που διέρχονται από τα Στενά κατευθύνονται στην Κίνα, την Ινδία, την Ιαπωνία και τη Νότια Κορέα, με το Πεκίνο να λαμβάνει τη μισή ποσότητα εισαγωγών αργού μέσω αυτής της διαδρομής.
Τα Στενά του Ορμούζ: 54 χιλιόμετρα που κρατούν όμηρο τον κόσμο
Ένα ημιεπίσημο ιρανικό ΜΜΕ περιέγραψε τα Στενά ως ουσιαστικά κλειστά, ενώ πλοία ανέφεραν ότι άκουσαν ραδιοφωνικές εκπομπές που εμφανίζονταν να προέρχονται από το ιρανικό ναυτικό, ανακοινώνοντας ότι η διέλευση απαγορεύεται.
Τα νούμερα αποτυπώνουν το μέγεθος της κρίσης: περίπου 20 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου, αξίας περίπου 500 δισ. δολαρίων σε ετήσιο επίπεδο παγκόσμιου ενεργειακού εμπορίου, διέρχονταν από τα Στενά του Ορμούζ ημερησίως το 2024. Τα Στενά εξυπηρετούν επίσης περίπου το 20% του παγκόσμιου τζετ καυσίμου και περίπου το 16% της βενζίνης και της ναφθαλίνης. Τουλάχιστον 150 δεξαμενόπλοια, συμπεριλαμβανομένων πλοίων αργού και LNG, έχουν ρίξει άγκυρα σε ανοιχτά νερά του Κόλπου εκτός των Στενών. Ένα δεξαμενόπλοιο δέχθηκε επίθεση ανοιχτά της Ομάν μέσα στην Κυριακή, σηματοδοτώντας σαφή κλιμάκωση με στόχο τα ενεργειακά assets.
Η γεωγραφία καθιστά τα Στενά εξαιρετικά τρωτά: το στενότερο σημείο είναι μόλις 33 χιλιόμετρα, με τη ναυτιλιακή λωρίδα να φτάνει τα 3 χιλιόμετρα σε κάθε κατεύθυνση, κάτι που την καθιστά ευάλωτη σε επίθεση, παρά το γεγονός ότι φιλοξενεί τα μεγαλύτερα δεξαμενόπλοια στον κόσμο. Το ιρανικό οπλοστάσιο για τη διακοπή της ναυσιπλοΐας περιλαμβάνει ναυτικές νάρκες, ταχύπλοα με αντιπλοϊκούς πυραύλους, ημι-καταδυόμενα σκάφη και υποβρύχια σχεδιασμένα για ασύμμετρο πόλεμο.
Πετρέλαιο: Από τα $73 στα $80 — και μετά;
Τα OTC futures του Brent εκτινάχθηκαν κατά 10% μέσα στην Κυριακή, στα $80 το βαρέλι, από $73 που ήταν την Παρασκευή. Με το άνοιγμα των αγορών, οι αναλυτές αναμένουν νέο ανοδικό κύμα.
Ο Χόρχε Λεόν, επικεφαλής γεωπολιτικής ανάλυσης της Rystad Energy, εκτιμά ότι χωρίς σημάδια αποκλιμάκωσης, οι τιμές θα μπορούσαν να εκτιναχθούν κατά $10 έως $20 το βαρέλι με το άνοιγμα των αγορών. Η Χελίμα Κροφτ της RBC Capital Markets και αναλυτές της Barclays βλέπουν τις τιμές πάνω από $100, ενώ ο Σολ Καβόνικ της MST Marquee είναι ακόμη πιο εύγλωττος: εκτιμά ότι αυτό θα μπορούσε να είναι ένα σενάριο τριπλάσιας σοβαρότητας από το αραβικό εμπάργκο πετρελαίου του 1973 και την ιρανική επανάσταση, ικανό να οδηγήσει τις τιμές σε τριψήφιο αριθμό, ενώ οι τιμές LNG θα δοκιμάσουν ξανά τα ρεκόρ του 2022.
Σε σενάριο πλήρους κλεισίματος, οι τιμές εκτιμάται ότι θα εκτοξευτούν στα $120–$150 το βαρέλι μέσα σε λίγες ημέρες, με παρατεταμένη διαταραχή να ωθεί τις τιμές προς τα $180–$200 — επίπεδα που δεν έχουν παρατηρηθεί, σε πραγματικές τιμές, από την κρίση του 1979.
OPEC+: Μια συμβολική κίνηση σε ρεκόρ κρίσης
Στη σκιά αυτής της ανατροπής, οι οκτώ βασικά μέλη του OPEC+ αποφάσισαν αύξηση παραγωγής κατά 206.000 βαρέλια ημερησίως για τον Απρίλιο — σπάζοντας ένα τρίμηνο παύσης, αλλά πέφτοντας πολύ κάτω από τις αυξήσεις 411.000–548.000 βαρελιών που είχαν συζητηθεί. Η Σαουδική Αραβία είχε ήδη αυξήσει την παραγωγή κατά 500.000 βαρέλια ημερησίως προληπτικά, αλλά ακόμη και αυτό δεν είναι αρκετό.
Οι υποδομές παράκαμψης — ο αραβικός East-West Pipeline (5 εκατ. b/d χωρητικότητα) και ο αγωγός Abu Dhabi Crude Oil Pipeline (1,5 εκατ. b/d) — προσφέρουν συνολικά περίπου 3,5 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως αχρησιμοποίητης χωρητικότητας, αρκετά να αντισταθμίσουν λιγότερο από το 20% ενός πλήρους κλεισίματος. Η παγκόσμια εφεδρική δυναμικότητα παραγωγής βρίσκεται εξολοκλήρου στις χώρες του Κόλπου και δεν θα μπορούσε να φτάσει στις αγορές μέσα από τα κλειστά Στενά, σφραγίζοντας ουσιαστικά τις εξαγωγές.
Ο Τραμπ έχει ήδη εξουσιοδοτήσει τη διοίκησή του να εξετάσει άντληση αποθεμάτων από το Στρατηγικό Αποθεματικό Πετρελαίου (SPR), αλλά αναλυτές σημειώνουν ότι αυτό μπορεί να καταπνίξει προσωρινά τις τιμές χωρίς να λύσει το δομικό πρόβλημα.
Φυσικό αέριο: Το δεύτερο μέτωπο που έρχεται
Το Κατάρ, ο δεύτερος μεγαλύτερος εξαγωγέας LNG στον κόσμο, διοχετεύει ουσιαστικά το σύνολο της παραγωγής του — περίπου 9,3 δισεκατομμύρια κυβικά πόδια ημερησίως — μέσα από τα Στενά. Σε συνδυασμό με τις εξαγωγές LNG των ΗΑΕ, τα Στενά μεταφέρουν περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου LNG εμπορίου. Μια διαταραχή θα αντιπροσώπευε κλονισμό της αγοράς αερίου διπλάσιο από εκείνον που προκάλεσε η διακοπή Nord Stream το 2021.
Για την Ευρώπη, που εξακολουθεί να επουλώνει τις πληγές της ενεργειακής κρίσης του 2022, οι επιπτώσεις απειλούν να είναι ιδιαίτερα επώδυνες.
Αεροπορία και εφοδιαστικές αλυσίδες: Ήδη στο κόκκινο
Αεροπορικές εταιρείες έχουν ήδη ακυρώσει δρομολόγια σε τμήματα της Μέσης Ανατολής, ενώ αν οι αναστολές εναερίου χώρου επεκταθούν, οι μετοχές του κλάδου αναμένεται να δεχθούν ισχυρή πίεση. Σύμφωνα με τα στοιχεία της εταιρείας Cirium, περισσότερες από 1.400 πτήσεις από και προς προορισμούς της Μέσης Ανατολής έχουν ήδη ακυρωθεί.
Οι εφοδιαστικές αλυσίδες μπαίνουν ξανά σε κατάσταση συναγερμού. Η αναστολή δρομολογίων δεξαμενόπλοιων ανακαλεί τις μνήμες από την κρίση της Ερυθράς Θάλασσας, με τα κόστη μεταφοράς και τους χρόνους παράδοσης να απειλούνται με νέα εκτίναξη. Η Βορειοανατολική Ασία βρίσκεται σε ιδιαίτερα εκτεθειμένη θέση, λόγω 85% εξάρτησης από ενεργειακές εισαγωγές μέσω της διαδρομής του Ορμούζ, με περιορισμένη εναλλακτική πρόσβαση. Οι ευρωπαϊκές αγορές εμφανίζουν μέτρια ευπάθεια με 35% εξάρτηση από τον Ορμούζ, αλλά καλύτερες εναλλακτικές υποδομές.
Οι ασφαλιστές πολεμικού κινδύνου έχουν ήδη υποβάλει ειδοποιήσεις ακύρωσης συμβολαίων για πλοία που διέρχονται από τον Περσικό Κόλπο, σύμφωνα με brokers που μίλησαν στους Financial Times. Αυξήσεις ασφαλίστρων έως 50% αναμένεται τις επόμενες ημέρες — κι αυτό, ακόμη και αν τα Στενά ξανανοίξουν γρήγορα.
Τι περιμένουν οι επενδυτές τη Δευτέρα
Τα χρηματιστήρια αναμένεται να ανοίξουν υπό ισχυρή πίεση. Αεροπορικές, ναυτιλιακές και βιομηχανικές εταιρείες υψηλής ενεργειακής έκθεσης βρίσκονται στο επίκεντρο των αναμενόμενων ρευστοποιήσεων. Αντίθετα, οι μετοχές ενεργειακών κολοσσών (ExxonMobil, Shell) και αμυντικής βιομηχανίας αναμένεται να κερδίσουν έδαφος. Το δολάριο και ο χρυσός — παραδοσιακά καταφύγια σε γεωπολιτικές κρίσεις — θα δεχθούν ισχυρές εισροές.
Το μεσοπρόθεσμο σκηνικό είναι ακόμη πιο ανησυχητικό. Μια διαταραχή που θα διαρκέσει από ένα έως τρεις μήνες ωθεί την πιθανότητα ύφεσης πάνω από 70% για Ευρώπη και Ιαπωνία, και στο 50–60% για τις ΗΠΑ. Ένα κλείσιμο έξι μηνών και πλέον θα παρήγαγε σχεδόν σίγουρα παγκόσμια ύφεση συγκρίσιμη σε σοβαρότητα με εκείνη του 2008–2009.
Η Δευτέρα δεν θα είναι μια απλή ημέρα διαπραγμάτευσης. Θα είναι μια ημέρα κατά την οποία οι αγορές θα προσπαθήσουν να τιμολογήσουν το αδιανόητο.