Η απόφαση των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ να ξανά «βυθιστούν» σε έναν νέο πόλεμο με το Ιράν δημιουργεί μια εξαιρετικά επικίνδυνη στιγμή, με απρόβλεπτες συνέπειες. Το Ισραήλ χρησιμοποίησε τη λέξη «προληπτική» για να δικαιολογήσει την
επίθεσή του.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι αυτό δεν είναι απάντηση σε μια επικείμενη απειλή – κάτι που θα προϋπέθετε η έννοια της προληπτικής ενέργειας. Αντίθετα, πρόκειται για πόλεμο επιλογής. Το Ισραήλ και οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν υπολογίσει ότι το ισλαμικό καθεστώς στο Ιράν είναι ευάλωτο – βρίσκεται αντιμέτωπο με μια οξεία οικονομική κρίση, με το πολιτικό κόστος της βίαιης καταστολής των διαδηλωτών στην αρχή της χρονιάς και με άμυνες που παραμένουν σοβαρά αποδυναμωμένες από τον πόλεμο του περασμένου καλοκαιριού. Το συμπέρασμά τους φαίνεται πως ήταν ότι πρόκειται για μια ευκαιρία που δεν έπρεπε να πάει χαμένη.
Επικίνδυνο το Ιράν για ΗΠΑ και Ισραήλ
Είναι επίσης ένα ακόμη πλήγμα στο ήδη κλονισμένο σύστημα του διεθνούς δικαίου. Στις δηλώσεις τους, τόσο ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ όσο και ο πρωθυπουργός Μπέντζαμιν Νετανιάχου είπαν ότι το Ιράν αποτελεί κίνδυνο για τις χώρες τους – ο Τραμπ είπε ότι αποτελεί παγκόσμιο κίνδυνο. Το ισλαμικό καθεστώς είναι πράγματι ο μεγαλύτερος τους εχθρός. Αλλά είναι δύσκολο να δει κανείς πώς μπορεί να εφαρμοστεί η νομική δικαιολόγηση της αυτοάμυνας, δεδομένης της τεράστιας ανισορροπίας ισχύος ανάμεσα στις ΗΠΑ και το Ισραήλ από τη μία πλευρά και το Ιράν από την άλλη.
Ο πόλεμος είναι πολιτική πράξη. Η ένοπλη σύγκρουση, από τη φύση της, είναι δύσκολο να ελεγχθεί όταν ξεκινήσει. Οι ηγέτες χρειάζονται σαφείς στόχους.
Ο Μπέντζαμιν Νετανιάχου βλέπει το Ιράν ως τον πιο επικίνδυνο εχθρό του Ισραήλ εδώ και δεκαετίες. Για εκείνον, αυτή είναι μια ευκαιρία να προκαλέσει όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ζημιά στο καθεστώς της Τεχεράνης και στη στρατιωτική ικανότητα του Ιράν. Ο Νετανιάχου αντιμετωπίζει επίσης γενικές εκλογές αργότερα μέσα στη χρονιά. Τα στοιχεία από δύο χρόνια πολέμου με τη Χαμάς δείχνουν ότι πιστεύει πως η πολιτική του θέση ισχυροποιείται όταν το Ισραήλ βρίσκεται σε πόλεμο.
Αλλάζει στόχους ο Τραμπ
Οι στόχοι του Ντόναλντ Τραμπ έχουν παρεκκλίνει και αλλάξει, όπως συμβαίνει χαρακτηριστικά. Πίσω στον Ιανουάριο, είπε στους διαδηλωτές στο Ιράν ότι η βοήθεια ερχόταν. Μεγάλο μέρος του αμερικανικού ναυτικού ήταν απασχολημένο τότε με την απομάκρυνση του ηγέτη της Βενεζουέλας, οπότε ο Τραμπ δεν διέθετε πολλές στρατιωτικές επιλογές.
Ενώ οι ΗΠΑ ανέπτυσσαν δύο ομάδες κρούσης αεροπλανοφόρων στην περιοχή, καθώς και σημαντική χερσαία ισχύ πυρός, ο Τραμπ μιλούσε πολύ για τους κινδύνους των ιρανικών πυρηνικών φιλοδοξιών – παρότι, μετά τον πόλεμο του περασμένου καλοκαιριού, είχε
δηλώσει ότι το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα είχε «εξαλειφθεί».
Το ιρανικό καθεστώς πάντα αρνιόταν ότι θέλει πυρηνικό όπλο, όμως έχει εμπλουτίσει ουράνιο σε επίπεδο που δεν έχει καμία πολιτική χρήση σε πρόγραμμα πυρηνικής ενέργειας. Τουλάχιστον, φαίνεται ότι θέλει να διατηρεί την επιλογή να κατασκευάσει βόμβα. Μέχρι στιγμής, το Ισραήλ και οι ΗΠΑ δεν έχουν δημοσιεύσει κανένα στοιχείο ότι αυτό επρόκειτο να συμβεί άμεσα.
Στο βίντεό του, ο Τραμπ είπε στους Ιρανούς ότι «η ώρα της ελευθερίας» πλησιάζει. Ο Νετανιάχου έστειλε παρόμοιο μήνυμα – ότι ο πόλεμος θα δώσει στον λαό του Ιράν την ευκαιρία να ανατρέψει το καθεστώς. Αυτό μόνο βέβαιο δεν είναι.
Τα πραδείγματα του Ιράκ και της Λιβύης
Δεν υπάρχει προηγούμενο αλλαγής καθεστώτος μόνο και μόνο λόγω αεροπορικών επιδρομών. Ο Σαντάμ Χουσεΐν στο Ιράκ ανατράπηκε το 2003 από μια τεράστια δύναμη εισβολής υπό την ηγεσία των ΗΠΑ. Ο Μουαμάρ Καντάφι στη Λιβύη ανατράπηκε το 2011 από αντάρτικες δυνάμεις που απέκτησαν, ουσιαστικά, αεροπορία μέσω του ΝΑΤΟ και ορισμένων αραβικών κρατών. Και στις δύο περιπτώσεις, το αποτέλεσμα ήταν κατάρρευση του κράτους, εμφύλιος πόλεμος και χιλιάδες δολοφονίες. Η Λιβύη παραμένει αποτυχημένο κράτος. Το Ιράκ εξακολουθεί να αντιμετωπίζει τις συνέπειες της εισβολής και της
αιματοχυσίας που ακολούθησε.
Ακόμη κι αν αυτή γίνει η πρώτη περίπτωση όπου η αεροπορική ισχύς από μόνη της καταρρίπτει ένα καθεστώς, το ισλαμικό καθεστώς δεν θα αντικατασταθεί από μια φιλελεύθερη δημοκρατία που σέβεται τα ανθρώπινα δικαιώματα. Δεν υπάρχει αξιόπιστη εναλλακτική κυβέρνηση στην εξορία που να περιμένει «στα παρασκήνια».
Σε σχεδόν μισό αιώνα, το ιρανικό καθεστώς έχει δημιουργήσει ένα σύνθετο πολιτικό σύστημα, που στηρίζεται σε ένα μείγμα ιδεολογίας, διαφθοράς και -όταν απαιτείται- αμείλικτης χρήσης βίας. Το καθεστώς της Τεχεράνης έδειξε τον Ιανουάριο ότι ήταν πρόθυμο να σκοτώσει διαδηλωτές. Διαθέτει δυνάμεις ασφαλείας που υπακούν σε εντολές να πυροβολήσουν και να σκοτώσουν χιλιάδες συμπολίτες τους, όταν αυτοί αμφισβητούν το σύστημα στους δρόμους και απαιτούν ελευθερία.
Η δολοφονία του Χομεϊνί ως στρατηγική
Ίσως οι ΗΠΑ και το Ισραήλ να προσπαθούν να σκοτώσουν τον ανώτατο ηγέτη, αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ. Το Ισραήλ πιστεύει στη δύναμη της δολοφονίας ως στρατηγικής. Τα τελευταία δύο χρόνια σκότωσε τους ηγέτες της Χαμάς στη Γάζα και της Χεζμπολάχ στον Λίβανο, καθώς και πολλούς από τους υπαρχηγούς τους.
Το ισλαμικό καθεστώς στο Ιράν, όμως, είναι άλλη υπόθεση. Κυβερνά ένα κράτος, όχι ένα ένοπλο κίνημα. Δεν είναι υπόθεση ενός ανθρώπου. Αν ο ανώτατος ηγέτης σκοτωνόταν, θα αντικαθιστόταν – πιθανότατα από έναν άλλον κληρικό, με στήριξη από τους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), που υπάρχουν παράλληλα με τις συμβατικές ένοπλες δυνάμεις, με ρητή αποστολή την υπεράσπιση του καθεστώτος από απειλές στο εσωτερικό και στο εξωτερικό.
Ο Τραμπ τους πρόσφερε ασυλία αν κατέθεταν τα όπλα, ή βέβαιο θάνατο. Οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης είναι απίθανο να δελεαστούν από αυτή την προσφορά. Ο μαρτυρικός θάνατος είναι σταθερό μοτίβο στην ιδεολογία της Ισλαμικής Δημοκρατίας και
στο σιιτικό Ισλάμ. Ο Τραμπ πιστεύει ότι η βασική κινητήρια δύναμη στην πολιτική και στη ζωή είναι η συναλλαγή – όπως το θέτει και το βιβλίο του, η τέχνη της συμφωνίας. Αλλά η διαχείριση του Ιράν απαιτεί να ληφθεί υπόψη η δύναμη της ιδεολογίας και της πίστης.
Αυτό είναι πολύ πιο δύσκολο να μετρηθεί. Καθώς αυτή η κρίση χτίζεται από την αλλαγή της χρονιάς και η Αμερική συγκροτούσε την
αρμάδα της, υπήρξαν ολοένα και περισσότερες ενδείξεις ότι η ηγεσία στην Τεχεράνη έβλεπε τον πόλεμο ως αναπόφευκτο. Ενεπλάκησαν σε συνομιλίες, έχοντας επίγνωση ότι και το περασμένο καλοκαίρι, ενώ γίνονταν συνομιλίες, το Ισραήλ επιτέθηκε και οι ΗΠΑ ενώθηκαν μαζί του.
Δεν εμπιστεύονται τις ΗΠΑ ούτε τους Ισραηλινούς
Στην πρώτη του θητεία, ο Τραμπ αποχώρησε από τη συμφωνία για τα πυρηνικά του Ιράν, το JCPOA, που περιόριζε το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα και ήταν η κορυφαία εξωτερική πολιτική επιτυχία της κυβέρνησης
Μπαράκ Ομπάμα.
Υπήρξαν ενδείξεις ότι το Ιράν ίσως ήταν διατεθειμένο να αποδεχθεί μια συμφωνία τύπου «JCPOA δεύτερης έκδοσης», τουλάχιστον για να κερδίσει χρόνο. Όμως οι ΗΠΑ φαίνεται πως απαιτούσαν επίσης σκληρούς περιορισμούς στο πυραυλικό του πρόγραμμα και στη στήριξή του προς περιφερειακούς συμμάχους που αντιτίθενται στο Ισραήλ και στις ΗΠΑ.
Αυτό ήταν απαράδεκτο για την Τεχεράνη – ισοδυναμούσε με συνθηκολόγηση. Η εγκατάλειψη πυραύλων και συμμάχων θα μπορούσε, στο μυαλό της ηγεσίας, να την καταστήσει πολύ πιο ευάλωτη σε αλλαγή καθεστώτος από την απειλή – και τώρα την
πραγματικότητα – μιας επίθεσης.
Βαθαίνει η αστάθεια στην περιοχή
Οι ηγέτες του Ιράν τώρα θα υπολογίζουν πώς θα αντέξουν τον πόλεμο, πώς θα επιβιώσουν και πώς θα διαχειριστούν τις συνέπειές του. Οι γείτονές τους, με επικεφαλής τη Σαουδική Αραβία, θα είναι απογοητευμένοι από τη μεγάλη αβεβαιότητα και τις πιθανές συνέπειες των σημερινών γεγονότων.
Δεδομένης της ικανότητας της Μέσης Ανατολής να «εξάγει» προβλήματα, η έκρηξη ενός ανανεωμένου και εντατικοποιημένου πολέμου βαθαίνει την αστάθεια μιας περιοχής – και ενός ευρύτερου κόσμου – που είναι ήδη ταραγμένος, βίαιος και επικίνδυνος.