Υπάρχουν αμέτρητοι τρόποι με τους οποίους η αμερικανοϊσραηλινή επίθεση στο Ιράν θα μπορούσε να πάει στραβά. Πράγματι, οι σχολιαστές φαίνεται να έχουν ασχοληθεί σχεδόν αποκλειστικά με αυτό.
Ας εξετάσουμε, αντ’ αυτού, ένα σενάριο στο οποίο όλα εξελίσσονται ευνοϊκά — έστω και μόνο επειδή κάτι τέτοιο θα ήταν ανατρεπτικό για την παγκόσμια ενεργειακή ασφάλεια και τη γεωπολιτική.
Αν το Ιράν, μαζί με τη Βενεζουέλα, κυβερνηθεί σύντομα από ένα καθεστώς φιλικό ή τουλάχιστον μη εχθρικό προς τις ΗΠΑ, αυτό θα εξουδετερώσει δύο μεγάλες εξαγωγικές χώρες πετρελαίου που επανειλημμένα υπήρξαν αιτία διαταραχών του εφοδιασμού τις τελευταίες γενιές. Η Ρωσία θα παρέμενε η μόνη εχθρική πετρελαϊκή δύναμη με σημαντική επιρροή — και μάλιστα μειωμένη.
Πρόκειται για σενάριο, όχι για πρόβλεψη. Ένα ευρύ φάσμα εκβάσεων είναι δυνατό τις προσεχείς ημέρες ή εβδομάδες, και οι εξελίξεις στο Ιράν παραμένουν ρευστές.
Εν τούτοις, μέχρι στιγμής έχουν εξελιχθεί ευνοϊκά για τις ΗΠΑ και το Ισραήλ. Εξουδετέρωσαν τον Ιρανό Ανώτατο Ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ από την πρώτη κιόλας μέρα, υποβάθμισαν σημαντικά τις ιρανικές στρατιωτικές δυνατότητες και υπέστησαν περιορισμένες απωλειες.
Οι ιρανικές επιθέσεις έχουν προκαλέσει ζημιές σε εγκαταστάσεις φυσικού αερίου στο Κατάρ και σε διυλιστήριο στη Σαουδική Αραβία. Η κυκλοφορία δεξαμενόπλοιων στα Στενά του Ορμούζ έχει ανασταλεί. Τα στενά, ωστόσο, τεχνικά παραμένουν ανοιχτά, και η ικανότητα του Ιράν να τα κλείσει πιθανότατα θα περιοριστεί καθώς οι ΗΠΑ καταστρέφουν το ναυτικό και τις πυραυλικές μπαταρίες του.
Η αντίδραση των αγορών τη Δευτέρα υποδηλώνει ότι η διαταραχή ήταν μικρότερη από ό,τι φοβόταν. Το Brent αυξήθηκε 7% στα 77,74 δολάρια το βαρέλι — κάτω από τα 80 δολάρια ή παραπάνω που ανέμεναν πολλοί αναλυτές. Οι αμερικανικές μετοχές παρέμειναν σχεδόν αμετάβλητες.
Ενώ ο πρόεδρος Τραμπ αρχικά ζήτησε αλλαγή καθεστώτος, ενδέχεται να μην προχωρήσει μέχρι εκεί. Μετά την απομάκρυνση του Βενεζουελάνου προέδρου Νικολάς Μαδούρο, ο Τραμπ άφησε την αντιπρόεδρό του, Ντέλσι Ροντρίγκεζ, στην εξουσία, σε αντάλλαγμα για τον έλεγχο των πετρελαϊκών εξαγωγών και της βιομηχανίας της χώρας.
Ένα μεταβατικό συμβούλιο κυβερνά τώρα το Ιράν, ενώ η χώρα αναζητά διάδοχο του Χαμενεΐ. Ο Τραμπ ενδέχεται να επιτρέψει στο καθεστώς να παραμείνει, εφόσον ικανοποιηθούν οι αρχικές του απαιτήσεις: τερματισμός του πυρηνικού εμπλουτισμού και της ανάπτυξης βαλλιστικών πυραύλων, καθώς και διακοπή της υποστήριξης σε πληρεξούσιους, όπως οι Χούθι στην Υεμένη και η Χεζμπολάχ στον Λίβανο. Το καθεστώς θα μπορούσε να το δει ως λιγότερο κακή επιλογή σε σύγκριση με τη συνέχιση του αεροπολέμου και την απειλή εσωτερικής εξέγερσης. Μια συμφωνία θα άνοιγε τον δρόμο για άρση των κυρώσεων.
Όπως και με τη Βενεζουέλα, η άρση των κυρώσεων θα αύξανε την ιρανική παραγωγή μόνο σταδιακά, λόγω δεκαετιών υποεπένδυσης. Σύμφωνα με την Rystad Energy, η παραγωγή θα ανέβαινε από τα τρέχοντα 3,2 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως στα 3,6 εκατομμύρια έως το τέλος του επόμενου έτους, ελαφρώς κάτω από την τρέχουσα ικανότητα των 3,8 εκατομμυρίων.
Μακροπρόθεσμα, η νέα προσφορά θα μπορούσε να είναι σημαντική. Τα αποδεδειγμένα αποθέματα του Ιράν ήταν τα τέταρτα υψηλότερα παγκοσμίως το 2020, πίσω από Βενεζουέλα, Σαουδική Αραβία και Καναδά, σύμφωνα με το Energy Institute. Πριν από την επανάσταση του 1979, παρήγαγε 5 έως 6 εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως. Η συνολική παραγωγή του με τη Βενεζουέλα ισοδυναμούσε τότε με αυτή της Σαουδικής Αραβίας.
Εξίσου σημαντική με κάθε νέα ιρανική προσφορά είναι η μειωμένη απειλή απότομης διακοπής της. Το Ιράν υπήρξε σχεδόν συνεχής πηγή αναταράξεων στις αγορές πετρελαίου — μια ιστορία που εκτείνεται από την επανάσταση του 1979, στον πόλεμο με το Ιράκ τη δεκαετία του 1980 και στα χρόνια κυρώσεων λόγω υποψιών για ανάπτυξη πυρηνικών όπλων.
Η Βενεζουέλα υπήρξε άλλη μια επαναλαμβανόμενη πηγή διαταραχών εφοδιασμού, από την απεργία πετρελαίου του 2002 έως την επιβολή κυρώσεων κατά την πρώτη θητεία Τραμπ.
Χωρίς τέτοιες απειλές, ολόκληρος ο κόσμος θα ωφεληθεί από μειωμένη μεταβλητότητα και χαμηλότερο «γεωπολιτικό ασφάλιστρο» ενσωματωμένο στην τιμή του πετρελαίου.
Το οικονομικό όφελος για τις ΗΠΑ ενδέχεται να είναι περιορισμένο, καθώς η χώρα είναι ήδη καθαρός εξαγωγέας πετρελαίου. Τα κρίσιμα ορυκτά και τα ημιαγωγοί αποτελούν μεγαλύτερη πηγή οικονομικής ευαλωτότητας για την Αμερική από ό,τι το πετρόλαιο.
Όμως αν ο Τραμπ καταφέρει να μετατρέψει τη Βενεζουέλα και το Ιράν από αμείλικτα εχθρικά σε τουλάχιστον ουδέτερα ή και φιλικά καθεστώτα, το γεωπολιτικό κέρδος θα είναι τεράστιο.
Με τις αραβοϊσραηλινές σχέσεις να θερμαίνονται αργά — αν και τεταμένες λόγω του πολέμου στη Γάζα — μια ομαλοποίηση των σχέσεων Ιράν–ΗΠΑ θα μπορούσε να σημάνει το τέλος της Μέσης Ανατολής ως συνεχούς απειλής για την παγκόσμια οικονομία. Στρατιωτικά μέσα που δεσμεύονται στην περιοχή θα μπορούσαν να στραφούν προς τον Ινδο-Ειρηνικό.
Η Βενεζουέλα, όπως και το Ιράν, αποσταθεροποιούσε επί χρόνια τους γείτονές της, υποστήριζε εχθρικά καθεστώτα και αποτελούσε σημαντική πηγή πετρελαίου για την Κίνα. Και οι δύο χώρες υπήρξαν αξιόπιστοι σύμμαχοι της Ρωσίας στις συνεχείς προσπάθειές της να αμβλύνει την αμερικανική επιρροή στον κόσμο. Η Ρωσία αντιμετωπίζει τώρα την απώλεια και των δύο, συν την προοπτική το πετρέλαιό τους να ανταγωνιστεί τις δικές της πωλήσεις. Από την άλλη, ενδέχεται να ωφεληθεί από την απώλεια πρόσβασης της Κίνας σε φθηνό, κυρωτικό πετρέλαιο, επισημαίνει ο Χόρχε Λεόν, επικεφαλής γεωπολιτικής ανάλυσης στη Rystad.
Προφανώς, αυτό το σενάριο παρακάμπτει εξαιρετικά σοβαρούς κινδύνους πέρα από τον πλέον προφανή — όπως η αντικατάσταση του καθεστώτος από κάτι χειρότερο, ή η απουσία οποιασδήποτε διαδοχής, δηλαδή εμφύλιος πόλεμος.
Ακόμη και αν το καθεστώς ζητήσει ειρήνη, οι ΗΠΑ ενδέχεται να χρειαστούν μακροχρόνια στρατιωτική παρουσία για να εξασφαλίσουν τη συμμόρφωση. Ομοίως, η διατήρηση της συνεργασίας της νέας ηγέτιδας της Βενεζουέλας απαιτεί «έναν στόλο αγκυροβολημένο ανοιχτά των ακτών της», σημειώνει ο Κέβιν Μπουκ, επικεφαλής έρευνας στην ClearView Energy Partners.
Ένα οδυνηρό δίδαγμα από το παρελθόν: Οι ΗΠΑ εκδίωξαν το Ιράκ από το Κουβέιτ το 1991, αλλά σταμάτησαν πριν επιβάλουν αλλαγή καθεστώτος. Αντ’ αυτού, διατήρησαν κυρώσεις και ζώνες απαγόρευσης πτήσεων, πριν καταλήξουν στο συμπέρασμα ότι μόνο η αλλαγή καθεστώτος θα εξουδετέρωνε την απειλή που αντιπροσώπευε το Ιράκ για την περιοχή — και εισέβαλαν. Είναι ακριβώς το σενάριο που ο Τραμπ έχει ορκιστεί να αποφύγει.