Ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ προχώρησε σε μια δήλωση που προκαλεί έντονες αντιδράσεις και νέα ερωτήματα για το μέλλον του Ιράν. Σε έναν πόλεμο που πολλοί χαρακτηρίζουν ήδη ως «πόλεμο επιλογής» του ίδιου, ο Τραμπ δήλωσε ότι επιθυμεί να έχει λόγο στο ποιος θα κυβερνήσει τη χώρα μετά τη δολοφονία του ανώτατου ηγέτη Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ και δεκάδων ακόμη ανώτερων κληρικών και στρατιωτικών αξιωματούχων.
Η δήλωση αυτή θεωρείται από πολλούς σχεδόν αδιανόητη για το ιρανικό καθεστώς, το οποίο έχει οικοδομηθεί πάνω σε βαθιά δυσπιστία απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες – μια χώρα που η Τεχεράνη εδώ και δεκαετίες αποκαλεί «Μεγάλο Σατανά».
Οι όροι του Τραμπ: «Άνευ όρων παράδοση»
Ο Τραμπ ξεκαθάρισε ότι θα στήριζε μόνο έναν «μεγάλο και αποδεκτό ηγέτη», αλλά αυτό θα μπορούσε να συμβεί μόνο μετά από «άνευ όρων παράδοση» του Ιράν. Μέχρι στιγμής, ωστόσο, δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι η ιρανική ηγεσία εξετάζει ένα τέτοιο ενδεχόμενο.
Παρά τις εσωτερικές πολιτικές διαφορές μεταξύ μεταρρυθμιστών και των σκληροπυρηνικών όλες οι φατρίες συμφωνούν σε έναν βασικό στόχο: τη διατήρηση του ισλαμικού συστήματος εξουσίας.
Μία εβδομάδα μετά την έναρξη της σύγκρουσης, οι σκληροπυρηνικοί φαίνεται να εξακολουθούν να έχουν τον έλεγχο.
Όχι αλλαγή καθεστώτος, αλλά «αλλαγή μέσα στο καθεστώς»
Οι δηλώσεις του Τραμπ δείχνουν ότι ο άμεσος στόχος του ίσως δεν είναι η πλήρης ανατροπή του καθεστώτος, αλλά μια αλλαγή ηγεσίας μέσα στο ίδιο σύστημα.
Η στάση αυτή απογοητεύει πολλούς Ιρανούς που είχαν ελπίσει ότι ο θάνατος του Ανώτατου Ηγέτη θα μπορούσε να οδηγήσει στο τέλος της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Ο ίδιος ο Τραμπ ανέφερε ότι θέλει να έχει ρόλο στην επιλογή του νέου ηγέτη, –όπως είπε– συνέβη στη Βενεζουέλα, όπου μετά από αμερικανική στρατιωτική επιχείρηση ο Νικολάς Μαδούρο απομακρύνθηκε και αντικαταστάθηκε από την Ντέλσι Ροντρίγκες, η οποία συνεργάζεται με την Ουάσινγκτον. Ωστόσο, το ιρανικό πολιτικό σύστημα είναι πολύ διαφορετικό.
Η ιστορική καχυποψία του Ιράν προς τη Δύση
Η ιδέα ξένης παρέμβασης στην επιλογή ηγέτη αγγίζει βαθιά ιστορικά τραύματα για το Ιράν. Το 1953, οι μυστικές υπηρεσίες των ΗΠΑ (CIA) και της Βρετανίας (MI6) οργάνωσαν πραξικόπημα που ανέτρεψε τον δημοκρατικά εκλεγμένο πρωθυπουργό Μοχαμάντ Μοσαντέκ. Στη θέση του τοποθετήθηκε ο Σάχης Μοχαμάντ Ρεζά Παχλαβί, ο οποίος ανατράπηκε τελικά στην Ιρανική Επανάσταση του 1979. Το γεγονός αυτό παραμένει βαθιά χαραγμένο στη συλλογική μνήμη της χώρας και τροφοδοτεί μέχρι σήμερα την καχυποψία απέναντι στις δυτικές δυνάμεις.
Η διαδοχή του Χαμενεΐ και τα πιθανά πρόσωπα
Ένα από τα ονόματα που ακούγονται έντονα για τη διαδοχή είναι ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, ο 56χρονος γιος του εκλιπόντος ηγέτη. Ο Τραμπ ξεκαθάρισε ότι δεν τον θεωρεί αποδεκτή επιλογή. Σύμφωνα με αναλυτές, ο Μοτζτάμπα θεωρείται στενά συνδεδεμένος με το πιο σκληροπυρηνικό τμήμα του καθεστώτος και ιδιαίτερα με τους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), οι οποίοι σήμερα ελέγχουν μεγάλο μέρος της εξουσίας στο Ιράν – από την ασφάλεια μέχρι την οικονομία.
Άλλα πιθανά ονόματα που αναφέρονται είναι:
ο Χασάν Χομεϊνί, εγγονός του ιδρυτή της Ισλαμικής Δημοκρατίας Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί και ο ο ανώτερος κληρικός Αλιρεζά Αραφί. Παράλληλα, εξετάζεται ακόμη και το ενδεχόμενο να δημιουργηθεί συλλογικό συμβούλιο ηγεσίας, αντί για έναν μόνο Ανώτατο Ηγέτη.
Μια διαδικασία που γίνεται μέσα σε πόλεμο
Η διαδικασία επιλογής νέου ηγέτη στο Ιράν είναι ήδη εξαιρετικά μυστική σε κανονικές συνθήκες. Σήμερα διεξάγεται μέσα σε ένα σκηνικό πολέμου.
Η Συνέλευση των Ειδικών, ένα σώμα περίπου 88 ανώτερων κληρικών που είναι υπεύθυνο για την επιλογή του Ανώτατου Ηγέτη, φέρεται να συνεδριάζει ακόμη και εξ αποστάσεως, καθώς κτίρια στην Τεχεράνη και στην ιερή πόλη Κομ έχουν βομβαρδιστεί.
Ορισμένοι αναλυτές εκτιμούν ότι η ανακοίνωση του νέου ηγέτη μπορεί ακόμη και να καθυστερήσει, καθώς το Ισραήλ έχει ήδη δηλώσει ότι όποιος αναλάβει την ηγεσία θα αποτελέσει πιθανό στρατιωτικό στόχο.
Η σκληρή απάντηση της Τεχεράνης
Η αντίδραση του Ιράν στις δηλώσεις Τραμπ ήταν άμεση και έντονη. Μέλη του προσωρινού Συμβουλίου Ηγεσίας δήλωσαν ότι τα σχόλια του Αμερικανού προέδρου αποκαλύπτουν «τους κακόβουλους στόχους του εχθρού».
Σε ανακοίνωσή τους υπογράμμισαν: «Το μεγάλο ιρανικό έθνος δεν θα επιτρέψει ποτέ σε κανέναν να παρέμβει στις εσωτερικές του υποθέσεις ή στο δικαίωμά του να καθορίζει το μέλλον του».
Η μάχη για το μέλλον της ιρανικής ηγεσίας εξελίσσεται πλέον παράλληλα με έναν πόλεμο που κλιμακώνεται. Και ενώ οι πολιτικές διεργασίες στην Τεχεράνη γίνονται πίσω από κλειστές πόρτες, ένας από τους λίγους που μιλά ανοιχτά για το θέμα είναι ο ίδιος ο Ντόναλντ Τραμπ. Όπως είπε χαρακτηριστικά: «Οι περισσότεροι από αυτούς που είχαμε στο μυαλό μας… είναι πλέον νεκροί».
Το ποιος τελικά θα ηγηθεί του Ιράν και με ποιες ισορροπίες εξουσίας παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα ερωτήματα της σύγχρονης γεωπολιτικής κρίσης.