Η εκτόξευση των τιμών του πετρελαίου πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι δεν είναι πλέον ένα θεωρητικό σενάριο που απασχολεί μόνο τις αγορές. Είναι μια εξέλιξη που πολύ σύντομα θα αποτυπωθεί στην καθημερινότητα των νοικοκυριών, ξεκινώντας από την αντλία καυσίμων και καταλήγοντας στο κόστος μεταφορών, τροφίμων και βασικών αγαθών.
Η Ελλάδα μπαίνει σε αυτή τη νέα ενεργειακή αναταραχή από ήδη υψηλή αφετηρία. Η μέση τιμή της αμόλυβδης κινείται κοντά στο 1,80 ευρώ το λίτρο το πρωί της Δευτέρας, ενώ σε πολλές περιοχές της χώρας –ιδίως στα νησιά– οι τιμές είναι ήδη αισθητά υψηλότερες. Και τούτο χωρίς να έχει προλάβει να αποτυπωθεί το σημερινό σοκ των αγορών. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και μικρές αυξήσεις στη χονδρική τιμή των καυσίμων μπορούν να μεταφραστούν γρήγορα σε σημαντική επιβάρυνση για τον καταναλωτή.
Η εμπειρία του 2022
Η τελευταία μεγάλη ενεργειακή κρίση δείχνει τι μπορεί να ακολουθήσει. Το καλοκαίρι του 2022, στο αποκορύφωμα της κρίσης που προκάλεσε ο πόλεμος στην Ουκρανία, η μέση τιμή της αμόλυβδης στην Ελλάδα είχε ξεπεράσει τα 2,40 ευρώ το λίτρο – το υψηλότερο επίπεδο που έχει καταγραφεί ποτέ.
Αν και οι σημερινές τιμές παραμένουν χαμηλότερες από εκείνη την κορύφωση, το βασικό μάθημα εκείνης της περιόδου ήταν η ταχύτητα με την οποία μεταφέρεται το διεθνές κόστος στην ελληνική αγορά. Όταν το πετρέλαιο ανεβαίνει απότομα, η επίδραση φτάνει γρήγορα στην αντλία.
Η ελληνική αγορά καυσίμων έχει επίσης δείξει ότι οι αυξήσεις περνούν συχνά πιο γρήγορα στη λιανική από ό,τι οι μειώσεις. Αυτό σημαίνει ότι μια νέα άνοδος της διεθνούς τιμής μπορεί να γίνει αισθητή στους οδηγούς μέσα σε λίγες ημέρες.
Πώς περνά το σοκ από το διυλιστήριο στο πρατήριο
Η άνοδος του πετρελαίου αυξάνει το κόστος για τα διυλιστήρια και τη χονδρική αγορά καυσίμων. Από εκεί, το κόστος μεταφέρεται στα πρατήρια και τελικά στους καταναλωτές.
Ήδη οι πρώτες ενδείξεις δείχνουν ότι οι τιμές στα διυλιστήρια αρχίζουν να ανεβαίνουν, κάτι που μεταφράζεται σε αυξήσεις λίγων λεπτών το λίτρο στην αρχική φάση. Αν όμως το πετρέλαιο παραμείνει για μεγάλο διάστημα σε υψηλά επίπεδα, η άνοδος μπορεί να γίνει αισθητά μεγαλύτερη.
Κάθε αύξηση κατά 10 δολάρια στο διεθνές πετρέλαιο συνήθως μεταφράζεται σε αρκετά λεπτά του ευρώ στη λιανική τιμή των καυσίμων. Και όταν αυτή η άνοδος συνδυάζεται με υψηλούς φόρους και ΦΠΑ, η τελική τιμή για τον καταναλωτή διογκώνεται ακόμη περισσότερο.
Το ντόμινο στις μεταφορές
Η βενζίνη είναι μόνο η πρώτη στάση του κύματος ανατιμήσεων. Το πραγματικό οικονομικό σοκ εμφανίζεται όταν αυξάνεται το κόστος των μεταφορών.
Τα φορτηγά που μεταφέρουν προϊόντα, τα πλοία που τροφοδοτούν τα νησιά, οι αεροπορικές εταιρείες, οι εταιρείες logistics και οι διανομές βασίζονται άμεσα στο πετρέλαιο και στα καύσιμα.
Όταν το κόστος αυτό ανεβαίνει, οι επιχειρήσεις αναγκάζονται να μετακυλίσουν μέρος της αύξησης στις τιμές των προϊόντων και των υπηρεσιών τους. Έτσι δημιουργείται μια αλυσίδα ανατιμήσεων που επηρεάζει ολόκληρη την οικονομία.
Πιέσεις στα τρόφιμα και στα βασικά αγαθά
Οι πρώτες κατηγορίες που συνήθως επηρεάζονται είναι τα τρόφιμα. Η παραγωγή, η αποθήκευση και η μεταφορά των τροφίμων εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από την ενέργεια. Από τα καύσιμα των αγροτικών μηχανημάτων μέχρι τα φορτηγά που μεταφέρουν προϊόντα και τις εγκαταστάσεις ψύξης, το ενεργειακό κόστος διαπερνά όλη την αλυσίδα.
Αν η άνοδος του πετρελαίου διαρκέσει, είναι πολύ πιθανό να δούμε νέες πιέσεις στις τιμές τροφίμων, μεταφορών και υπηρεσιών. Το μεγαλύτερο άγχος των οικονομολόγων είναι ότι το ενεργειακό σοκ μπορεί να πυροδοτήσει έναν νέο κύκλο πληθωρισμού.
Μετά από δύο χρόνια έντονων ανατιμήσεων, η ελληνική οικονομία είχε αρχίσει να βλέπει σταδιακή αποκλιμάκωση των πιέσεων στις τιμές, με τον πληθωρισμό ωστόσο να παραμένει σε αρκετά υψηλότερα επίπεδα από τον μέσο όρο της Ευρωζώνης. Τον Φεβρουάριο σκαρφάλωσε στο 3% έναντι 1,9% στη νομισματική ένωση.
Η ιστορία δείχνει ότι όταν η ενέργεια ακριβαίνει απότομα, το κόστος διαχέεται γρήγορα σε ολόκληρη την οικονομία. Η βενζίνη ακριβαίνει, οι μεταφορές ακριβαίνουν, τα προϊόντα ακριβαίνουν – και τελικά η πίεση φτάνει στο διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών.
Το μεγάλο ερώτημα πλέον δεν είναι αν το ενεργειακό σοκ θα επηρεάσει την καθημερινότητα. Είναι πόσο θα διαρκέσει. Αν πρόκειται για μια σύντομη αναταραχή στις αγορές, οι επιπτώσεις μπορεί να απορροφηθούν σχετικά γρήγορα. Αν όμως οι τιμές του πετρελαίου παραμείνουν σε υψηλά επίπεδα για εβδομάδες ή μήνες, τότε η οικονομία θα βρεθεί αντιμέτωπη με ένα νέο κύμα ακρίβειας – το τρίτο μέσα σε λίγα χρόνια.