Δημόσιο χρέος και πρωτογενή πλεονάσματα 2024–2026 – Πόσο βιώσιμη είναι η αποκλιμάκωση;

Οι πρόσφατες προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, του ΔΝΤ και του Ελληνικού Δημοσιονομικού Συμβουλίου συγκλίνουν σε μια σταδιακή μείωση του λόγου δημόσιου χρέους προς ΑΕΠ της Ελλάδας, από επίπεδα πάνω από 150% το 2024 προς ζώνη 140% ή και χαμηλότερα έως το 2026, με ταυτόχρονη διατήρηση σημαντικών πρωτογενών πλεονασμάτων. Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι, υπό τις τρέχουσες παραδοχές για την ανάπτυξη και τα επιτόκια, η πορεία του χρέους είναι καθοδική και διαχειρίσιμη, αλλά προϋποθέτει συνεχή δημοσιονομική πειθαρχία και ανθεκτική αναπτυξιακή δυναμική.

1. Τα σενάρια για πρωτογενή πλεονάσματα 2024–2026

Οι επίσημες προβλέψεις διαφέρουν ως προς τα ακριβή μεγέθη, αλλά δίνουν μια σαφή εικόνα για υψηλά –σε ευρωπαϊκή κλίμακα– πρωτογενή πλεονάσματα την επόμενη διετία:

• Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, στις φθινοπωρινές προβλέψεις 2025, εκτιμά πρωτογενές πλεόνασμα της γενικής κυβέρνησης γύρω στο 4,3% του ΑΕΠ το 2025 και 3,4% το 2026.
• Το Ελληνικό Δημοσιονομικό Συμβούλιο, στο πλαίσιο του προσχεδίου προϋπολογισμού 2026, εμφανίζεται ελαφρώς πιο συντηρητικό, με πρωτογενές πλεόνασμα 3,6% του ΑΕΠ το 2025 και 2,8% το 2026.
• Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο προβλέπει 3,2% του ΑΕΠ το 2025 και 2,3% το 2026.

Παρά τις διαφορές, όλα τα σενάρια τοποθετούν τα πρωτογενή πλεονάσματα σε ζώνη 2%–4% του ΑΕΠ, επίπεδα που ιστορικά θεωρούνται υψηλά και απαιτούν σημαντική πειθαρχία στην εκτέλεση του προϋπολογισμού.

2. Πορεία του λόγου χρέους προς ΑΕΠ

Η αποκλιμάκωση του δημόσιου χρέους βασίζεται σε τρεις βασικούς μηχανισμούς:

1. Θετική διαφορά μεταξύ ονομαστικής ανάπτυξης και μέσου επιτοκίου εξυπηρέτησης του χρέους (g–r).
2. Συνεχή πρωτογενή πλεονάσματα που μειώνουν το καθαρό δανεισμό.
3. Ευνοϊκό προφίλ χρέους (μακρές διάρκειες, χαμηλά σταθερά επιτόκια σε μεγάλο τμήμα του χαρτοφυλακίου, χάρη στις ρυθμίσεις της προηγούμενης δεκαετίας).

Οι προβλέψεις των θεσμών αποτυπώνουν συνδυαστικά αυτούς τους παράγοντες:

• Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή προβλέπει μείωση του λόγου χρέους/ΑΕΠ από περίπου 154% το 2024 σε 147,6% το 2025 και 142,1% το 2026.
• Το Ελληνικό Δημοσιονομικό Συμβούλιο εκτιμά ότι το χρέος μπορεί να υποχωρήσει κάτω από το 140% του ΑΕΠ ήδη το 2026, σε επίπεδα γύρω στο 137,6%.
• Το ΔΝΤ τοποθετεί τον λόγο ελαφρώς υψηλότερα, γύρω στο 141,9% το 2026, αλλά και πάλι σε καθαρά καθοδική τροχιά.

Η διαφοροποίηση μεταξύ σεναρίων οφείλεται κυρίως σε διαφορετικές παραδοχές για:

• Τον ακριβή ρυθμό πραγματικής και ονομαστικής ανάπτυξης.
• Την ένταση και τη διάρκεια των πρωτογενών πλεονασμάτων.
• Τη διαδρομή των επιτοκίων στην ευρωζώνη και το κόστος δανεισμού της Ελλάδας στις αγορές.

3. Βιωσιμότητα χρέους: ο ρόλος της ανάπτυξης και των επιτοκίων

Η βασική εξίσωση βιωσιμότητας του χρέους συνδέει τον λόγο χρέους/ΑΕΠ με τη διαφορά μεταξύ μέσου επιτοκίου εξυπηρέτησης και ονομαστικού ρυθμού ανάπτυξης, καθώς και με το πρωτογενές αποτέλεσμα. Όσο το g (ονομαστική ανάπτυξη) παραμένει υψηλότερο από το r (μέσο επιτόκιο), ακόμη και μέτρια πρωτογενή πλεονάσματα επαρκούν για να μειώνεται σταδιακά ο λόγος χρέους.

Στην τρέχουσα συγκυρία:

• Ο ονομαστικός ρυθμός ανάπτυξης της ελληνικής οικονομίας, συνυπολογίζοντας τον πληθωρισμό γύρω στο 2,3% και την πραγματική ανάπτυξη 2%–2,2%, κινείται πιθανότατα σε ζώνη 4%–4,5% τα επόμενα χρόνια.
• Το μέσο επιτόκιο του υφιστάμενου χρέους παραμένει σημαντικά χαμηλότερο, λόγω των επίσημων δανείων και των ρυθμίσεων της προηγούμενης δεκαετίας, παρότι τα επιτόκια στις αγορές έχουν αυξηθεί σε σχέση με την προ-πανδημίας περίοδο.

Αυτή η θετική διαφορά g–r δημιουργεί ένα «παράθυρο ευκαιρίας» για την ταχύτερη αποκλιμάκωση του χρέους, υπό την προϋπόθεση ότι η χώρα διατηρεί επαρκή πρωτογενή πλεονάσματα και δεν ανακόπτεται απότομα η αναπτυξιακή δυναμική.

4. Κίνδυνοι για την δημοσιονομική πορεία

Παρότι το βασικό σενάριο είναι ευνοϊκό, υπάρχουν σημαντικοί κίνδυνοι:

1. Ασθενέστερη ανάπτυξη: Εάν η πραγματική ανάπτυξη κινηθεί αισθητά κάτω από το 2% για σειρά ετών, είτε λόγω εξωτερικών σοκ είτε λόγω εγχώριων αδυναμιών, η διαφορά g–r θα περιοριστεί, καθιστώντας δυσκολότερη τη μείωση του λόγου χρέους.
2. Παράταση υψηλών επιτοκίων: Εάν τα επιτόκια της ΕΚΤ παραμείνουν υψηλά για μεγαλύτερο διάστημα και αυτό μεταφραστεί σε αισθητά αυξημένο κόστος νέου δανεισμού, το μέσο επιτόκιο του χρέους θα αρχίσει σταδιακά να αυξάνεται, επιβαρύνοντας τη δυναμική.
3. Χαλάρωση δημοσιονομικής πειθαρχίας: Η επίτευξη πρωτογενών πλεονασμάτων άνω του 2%–3% του ΑΕΠ ετησίως απαιτεί συνεχή έλεγχο δαπανών και προσεκτική στοχοθέτηση φορολογικών ελαφρύνσεων. Μια μόνιμη αύξηση δαπανών χωρίς αντίστοιχη διεύρυνση της φορολογικής βάσης θα υπονόμευε την τροχιά του χρέους.
4. Δημογραφικές και διαρθρωτικές πιέσεις: Η γήρανση του πληθυσμού αυξάνει τις ανάγκες για συνταξιοδοτικές και υγειονομικές δαπάνες, ενώ οι διαρθρωτικές αδυναμίες της οικονομίας περιορίζουν το δυνητικό ΑΕΠ.

5. Σχέση με τις αγορές και την πιστοληπτική αξιολόγηση

Η σταθερή αποκλιμάκωση του λόγου χρέους/ΑΕΠ και η διατήρηση πλεονασμάτων έχουν ήδη μεταφραστεί σε βελτίωση των αποδόσεων των ελληνικών κρατικών ομολόγων και σε αναβαθμίσεις της πιστοληπτικής αξιολόγησης από τους διεθνείς οίκους. Η διαφορά (spread) έναντι των γερμανικών ομολόγων έχει μειωθεί σε σχέση με τα επίπεδα προηγούμενων ετών, αντικατοπτρίζοντας την ενίσχυση της εμπιστοσύνης.

Ωστόσο, η σχέση αυτή είναι αμφίδρομη: τυχόν αναστροφή της αναπτυξιακής δυναμικής ή αμφισβήτηση της δέσμευσης σε συνετή δημοσιονομική πολιτική θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε διεύρυνση των spreads, αυξάνοντας το κόστος δανεισμού και καθιστώντας δυσκολότερη τη διαχείριση του χρέους. Γι’ αυτό, η αξιόπιστη μεσοπρόθεσμη στρατηγική χρέους και η διαφάνεια στην εκτέλεση του προϋπολογισμού παραμένουν κρίσιμες.

Συμπέρασμα

Η εικόνα που προκύπτει από τις προβλέψεις των θεσμών είναι ότι η Ελλάδα βρίσκεται σε φάση σταθερής, αν και όχι θεαματικής, βελτίωσης της δημοσιονομικής της θέσης. Η συνύπαρξη σημαντικών πρωτογενών πλεονασμάτων με θετικό spread ανάμεσα στην ονομαστική ανάπτυξη και το μέσο επιτόκιο του χρέους επιτρέπει την αποκλιμάκωση του λόγου χρέους/ΑΕΠ από επίπεδα άνω του 150% προς τη ζώνη του 140% ή και χαμηλότερα μέχρι το 2026.

Η πορεία αυτή, όμως, δεν είναι αυτόματη ούτε δεδομένη. Προϋποθέτει:

• Διατήρηση αξιόπιστης δημοσιονομικής πολιτικής, με ισορροπία ανάμεσα σε επενδύσεις, κοινωνική προστασία και φορολογική σταθερότητα.
• Ενίσχυση της αναπτυξιακής βάσης μέσω μεταρρυθμίσεων που αυξάνουν το δυνητικό ΑΕΠ και βελτιώνουν το επενδυτικό περιβάλλον.
• Προσεκτική διαχείριση κινδύνων που απορρέουν από το διεθνές περιβάλλον (επιτόκια, γεωπολιτικές εντάσεις, ενεργειακές τιμές).

Εφόσον αυτές οι προϋποθέσεις τηρηθούν, η αποκλιμάκωση του χρέους μπορεί να αποτελέσει μόνιμο χαρακτηριστικό της ελληνικής οικονομίας τα επόμενα χρόνια, ενισχύοντας την ανθεκτικότητά της σε μελλοντικά σοκ και δημιουργώντας χώρο για πιο φιλόδοξες αναπτυξιακές παρεμβάσεις μακροπρόθεσμα.