Αποκαλυπτικά είναι τα ευρήματα του Ευρωπαϊκού Ελεγκτικού Συνεδρίου σχετικά με τη στρατηγική της Ε.Ε. για τις Κρίσιμες Ορυκτές Πρώτες Ύλες στην Ειδική Έκθεση 2026 με θέμα «Κρίσιμες πρώτες ύλες για την ενεργειακή μετάβαση – Μια πολιτική χωρίς στέρεα θεμέλια».
Σύμφωνα με την έκθεση-κόλαφο, η πολιτική της Ε.Ε. για τις πρώτες ύλες χαράσσει μια στρατηγική αλλά δεν έχει στέρεα θεμέλια, οι προσπάθειες για διαφοροποίηση των εισαγωγών δεν έχουν ακόμη αποφέρει απτά αποτελέσματα, οικονομικά, νομικά και διοικητικά κωλύματα δεν επιτρέπουν την πρόοδο της εγχώριας παραγωγής, δεν αξιοποιείται πλήρως το σημαντικό δυναμικό της βιώσιμης διαχείρισης των πόρων, το σήμα στρατηγικών έργων της Ε.Ε. μπορεί να αποφέρει οφέλη ωστόσο για πολλά έργα η εξασφάλιση του εφοδιασμού της Ε.Ε. και της χρηματοδότησης μέχρι το 2030 δεν θα είναι εύκολη υπόθεση.
Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο συστήνει στην Ε.Ε. να ενισχύσει τα θεμέλια της πολιτικής της για τις πρώτες ύλες, να μεριμνήσει ώστε οι προσπάθειες διαφοροποίησης των εισαγωγών να βελτιώνουν την ασφάλεια του εφοδιασμού με κρίσιμες πρώτες ύλες, να αντιμετωπίσει τα κωλύματα ως προς τη χρηματοδότηση που εμποδίζουν την πρόοδο της παραγωγής κρίσιμων πρώτων υλών, να αξιοποιήσει περισσότερο τη βιώσιμη διαχείριση των πόρων προκειμένου να μειωθεί η εξάρτηση από πρωτογενείς κρίσιμες πρώτες ύλες, να αυξήσει την προστιθέμενη αξία των στρατηγικών έργων.
Είναι η πρώτη φορά που το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο συντάσσει έκθεση για τις κρίσιμες ορυκτές πρώτες ύλες και η θέση του είναι βαρύνουσας σημασίας για την Ευρώπη ειδικά λόγω της γεωπολιτικής συγκυρίας. Όπως τονίζει ο Πέτρος Τζεφέρης, Γενικός Διευθυντής Ορυκτών Πρώτων Υλών του υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας, σχολιάζοντας την έκθεση «η Ευρώπη καλείται να περάσει άμεσα από τη θεωρητική στοχοθεσία στην πρακτική, στοχευμένη υποστήριξη, αν θέλει να διασφαλίσει την πράσινη επιβίωσή της».
Κενά στη στρατηγική
Η Ε.Ε. έχει θέσει φιλόδοξες τιμές-στόχο για την ενέργεια και το κλίμα, ωστόσο πολλά έργα θα βρουν δυσκολίες στο να εξασφαλίσουν τον εφοδιασμό της Ε.Ε. έως το 2030 σε κρίσιμες πρώτες ύλες, όπως το λίθιο, το νικέλιο, το κοβάλτιο, ο χαλκός και οι σπάνιες γαίες. Στους καταλόγους της Ε.Ε. για τον προσδιορισμό των κρίσιμων πρώτων υλών υπάρχουν κενά στα εμπορικά δεδομένα, καθώς και ζητήματα σχετικά με τη μεθοδολογία και τις προβλέψεις της ζήτησης ειδικά για τις πρώτες ύλες στρατηγικής σημασίας. Η χρηματοδότηση ύψους 1,8 δισ. ευρώ (2014-2027) για πρωτοβουλίες που σχετίζονται με κρίσιμες πρώτες ύλες είναι διασκορπισμένη σε διάφορα προγράμματα, μέσα και γενικές διευθύνσεις της Επιτροπής. Ταυτόχρονα, η ασφάλεια εφοδιασμού της Ε.Ε. κινδυνεύει και από τις στρεβλώσεις του εμπορίου και τις γεωπολιτικές κρίσεις.
Ενδεικτικό είναι το γεγονός ότι τον Απρίλιο του 2025, η Κίνα συμπεριέλαβε επτά σπάνιες γαίες σε κατάλογο ελέγχου των εξαγωγών. Σύμφωνα με το Ευρωπαϊκό Εμπορικό Επιμελητήριο της Κίνας, με βάση τις πληροφορίες που είχε συλλέξει από 22 ευρωπαϊκές εταιρείες μεταξύ Αυγούστου και αρχών Σεπτεμβρίου του 2025, οι κινεζικές αρχές είχαν εγκρίνει μόνο 19 από τις 141 αιτήσεις χορήγησης άδειας, ενώ εκκρεμούσαν ακόμη 121 «επείγουσες» αιτήσεις. Μέχρι τον Δεκέμβριο του 2025, η Ε.Ε. δεν είχε υποβάλει καταγγελία στον ΠΟΕ. Επίσης από εμπορικά δεδομένα της Επιτροπής προκύπτει ότι οι εισαγωγές κρίσιμων πρώτων υλών που χρησιμοποιούνται σε τεχνολογίες ανανεώσιμων πηγών ενέργειας και προέρχονται από την Ουκρανία μειώθηκαν από περίπου 345 000 τόνους το 2021 σε περίπου 60 000 τόνους το 2024. Η εξερεύνηση κοιτασμάτων στην Ε.Ε. δεν παρουσιάζει ικανοποιητικούς ρυθμούς ανάπτυξης.
Εντός της Ε.Ε. η επεξεργασία πρώτων υλών βρίσκει πρόσκομμα στην έλλειψη της κατάλληλης τεχνολογίας και στη συρρίκνωση του αριθμού των εγκαταστάσεων. Οι χρονοβόρες και περίπλοκες διαδικασίες αδειοδότησης εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικό κώλυμα και καθυστερούν την έναρξη των εξορυκτικών έργων της Ε.Ε. Επιπλέον, φραγμοί της αγοράς, όπως το υψηλό κόστος επεξεργασίας, η περιορισμένη διαθεσιμότητα υλικών και τεχνολογικά ζητήματα, εξακολουθούν να αποτελούν εμπόδιο για την ανταγωνιστικότητα του τομέα ανακύκλωσης της Ε.Ε. Για την πλειονότητα των κρίσιμων πρώτων υλών, συμπεριλαμβανομένων των 26 που είναι σημαντικές για την ενεργειακή μετάβαση, η Ε.Ε. εξαρτάται από τις εισαγωγές από τρίτες χώρες. Μάλιστα για 10 τέτοιες πρώτες ύλες εξαρτάται εξ ολοκλήρου από τις εισαγωγές
Ο διεθνής χάρτης παραγωγής κρίσιμων ορυκτών πρώτων υλών
Υπό το πρίσμα των διεθνών εξελίξεων, ο Κωνσταντίνος Λασκαρίδης, Διευθυντής Ορυκτών Πόρων και Μεταλλευτικής ΕΑΓΜΕ, τονίζει πως «η ενεργειακή μετάβαση και η ψηφιακή οικονομία αυξάνουν τη ζήτηση για μέταλλα και κρίσιμα ορυκτά. Η συζήτηση δεν είναι πλέον μόνο τεχνική — είναι βαθιά οικονομική, γεωπολιτική και αναπτυξιακή». Με βάση την ετήσια έκθεση “Mineral Commodity Summaries 2026” της U.S. Geological Survey (USGS) που καταγράφει τις παγκόσμιες εξελίξεις στην παραγωγή, κατανάλωση και εμπορία ορυκτών πρώτων υλών και επιβεβαιώνει τον στρατηγικό τους ρόλο στην οικονομία, την ενεργειακή μετάβαση και τη βιομηχανική ασφάλεια προκύπτουν πολλά νέα δεδομένα, νέες προκλήσεις που έχουν ιδιαίτερη σημασία για την Ευρώπη και την Ελλάδα.
Ειδικότερα το 2025 χαρακτηρίστηκε από έντονες αυξήσεις σε ορισμένα κρίσιμα ορυκτά: Βισμούθιο +270%, Αντιμόνιο +144%, Γερμάνιο +106%, Χρυσός +38%, Άργυρος +34%. Αντίθετα, το λίθιο κατέγραψε μείωση 24%, ενώ πτωτικά κινήθηκαν και το μαγγάνιο και το νικέλιο. Οι μεταβολές αυτές συνδέονται με γεωπολιτικές εντάσεις, εξαγωγικούς περιορισμούς και μεταβολές στη ζήτηση τεχνολογιών καθαρής ενέργειας. Η αναθεωρημένη Λίστα Κρίσιμων Ορυκτών των ΗΠΑ (2025) περιλαμβάνει 60 ορυκτά, με νέες προσθήκες όπως ο χαλκός, ο μόλυβδος, το πυρίτιο, η ποτάσα και ο άργυρος. Ιδιαίτερα σημαντικό είναι ότι οι ΗΠΑ είναι 100% εξαρτημένες από εισαγωγές για 16 ορυκτά.
Για 54 ορυκτά οι εισαγωγές καλύπτουν πάνω από το 50% της κατανάλωσης. Η Κίνα παραμένει ο κυρίαρχος παραγωγός σε μεγάλο αριθμό κρίσιμων ορυκτών, ιδίως στις σπάνιες γαίες. Η χρήση και επεξεργασία ορυκτών υλών συνέβαλε σε προστιθέμενη αξία τρις. δολαρίων στην αμερικανική οικονομία το 2025. Παράλληλα, η ανακύκλωση μετάλλων αντιπροσώπευσε περίπου το 40% της αξίας της πρωτογενούς εξόρυξης, υπογραμμίζοντας τον ρόλο της κυκλικής οικονομίας.
Όσον αφορά την Ευρώπη και την Ελλάδα οι διεθνείς τάσεις που καταγράφει η έκθεση έχουν άμεση σημασία. Η ΕΕ, μέσω του Critical Raw Materials Act, επιδιώκει τη μείωση της εξάρτησης από τρίτες χώρες και την ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής και επεξεργασίας κρίσιμων πρώτων υλών. Η Ελλάδα διαθέτει σημαντικούς ορυκτούς πόρους (βωξίτης, νικέλιο, βιομηχανικά ορυκτά, μάρμαρα και προοπτικές για κρίσιμα μέταλλα) και μπορεί να διαδραματίσει ρόλο στην ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία, υπό την προϋπόθεση συνδυασμού: βιώσιμης εξόρυξης, περιβαλλοντικής προστασίας, επενδύσεων στην καθετοποίηση και ενίσχυσης της ανακύκλωσης.
Μέση παραγωγική ικανότητα της Ε.Ε. και πρόοδος προς την επίτευξη των τιμών-στόχου για το 2030
