Ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή επαναφέρει στο προσκήνιο τους μεγάλους οικονομικούς κινδύνους για την Ευρώπη και, κατ’ επέκταση, για την Ελλάδα: την εκτίναξη του ενεργειακού κόστους, την αναζωπύρωση του πληθωρισμού, την αβεβαιότητα στις αγορές και τις πιέσεις στα δημόσια οικονομικά. Πόσο θωρακισμένη είναι, τελικά, η ελληνική οικονομία απέναντι σε ένα παρατεταμένο γεωπολιτικό σοκ; Ποια είναι τα πραγματικά περιθώρια του προϋπολογισμού, τι ρόλο μπορεί να παίξει το υπερπλεόνασμα και πού σταματούν οι δυνατότητες στήριξης με βάση τους ευρωπαϊκούς κανόνες;
Στη συνέντευξή του στο Liberal, ο καθηγητής Οικονομικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, Παναγιώτης Λιαργκόβας, εξηγεί γιατί η Ελλάδα εμφανίζεται σήμερα πιο ανθεκτική σε σχέση με το παρελθόν, προειδοποιεί όμως ότι μια παρατεταμένη πολεμική κρίση θα μπορούσε να επηρεάσει σοβαρά την ανάπτυξη μέσω της ενέργειας, του εμπορίου, του τουρισμού και της ευρωπαϊκής επιβράδυνσης. Παράλληλα, αναλύει τους κινδύνους για την παγκόσμια οικονομία, το ενδεχόμενο ενός νέου κύματος πληθωρισμού και την ανάγκη για πιο αποφασιστικές κοινές ευρωπαϊκές απαντήσεις σε άμυνα, ενέργεια και στρατηγική αυτονομία.
Συνέντευξη στον Χρήστο Θ. Παναγόπουλο
Πώς επηρεάζει ο πόλεμος την ελληνική οικονομία σε περίπτωση που έχει μεγάλη διάρκεια;
Ένας παρατεταμένος πόλεμος δημιουργεί ένα περιβάλλον διαρκούς αβεβαιότητας, η οποία είναι ο «εχθρός» των επενδύσεων και της κατανάλωσης.
Για την Ελλάδα, η κύρια επίπτωση αφορά το ενεργειακό κόστος, το οποίο μετακυλίεται σε όλη την αλυσίδα παραγωγής, πιέζοντας τα περιθώρια κέρδους των επιχειρήσεων και το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών. Επιπλέον, η επιβράδυνση των ευρωπαϊκών οικονομιών, που είναι οι κύριοι εμπορικοί μας εταίροι, μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τις εξαγωγές μας και, σε δεύτερο χρόνο, το τουριστικό ρεύμα.
Το ενδεχόμενο αναζωπύρωσης του πληθωρισμού σας προβληματίζει;
Ο πληθωρισμός σήμερα δεν είναι μόνο νομισματικό φαινόμενο, αλλά κυρίως «πληθωρισμός κόστους» λόγω της ενέργειας και των τροφίμων.Η αναζωπύρωσή του αποτελεί σοβαρό κίνδυνο, καθώς μπορεί να οδηγήσει σε ταχύτερη σύσφιξη της νομισματικής πολιτικής από την ΕΚΤ.
Αυτό σημαίνει υψηλότερα επιτόκια δανεισμού, γεγονός που θα δυσκολέψει την εξυπηρέτηση του χρέους (δημόσιου και ιδιωτικού) και θα ανακόψει τη δυναμική της ανάπτυξης.
Goldman Sachs και άλλοι οίκοι αναφέρουν πως η ελληνική οικονομία είναι θωρακισμένη έναντι των επιπτώσεων του πολέμου. Ποιοι οι λόγοι και η άποψη σας;
Η «θωράκιση» της Ελλάδας οφείλεται σε τρεις παράγοντες:
- Πρώτον, στην ισχυρή εισροή πόρων από το Ταμείο Ανάκαμψης που λειτουργεί ως «ανάχωμα».
- Δεύτερον, στο γεγονός ότι το ελληνικό χρέος έχει ευνοϊκά χαρακτηριστικά (σταθερά επιτόκια και μεγάλες διάρκειες).
- Τρίτον, στην ανάκτηση της αξιοπιστίας της δημοσιονομικής πολιτικής.
Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι η ελληνική οικονομία είναι αλώβητη. Το πρόβλημα θα υπάρξει αν η ευρωπαϊκή οικονομία εισέλθει σε φάση στασιμότητας.
Στον Προϋπολογισμό υπάρχει πρόβλεψη για τιμή στο βαρέλι πετρελαίου έως 100 δολάρια. Τι δυνατότητες μας παρέχει αυτή η πρόβλεψη;
Η πρόβλεψη αυτή λειτουργεί ως «μαξιλάρι» ασφαλείας. Αν η πραγματική τιμή παραμείνει χαμηλότερα, δημιουργείται ένας δημοσιονομικός χώρος που μπορεί να κατευθυνθεί σε στοχευμένα μέτρα στήριξης, χωρίς να διαταραχθούν οι στόχοι του προϋπολογισμού. Επιτρέπει στην κυβέρνηση να απορροφήσει μέρος των κραδασμών στην αγορά ενέργειας, προστατεύοντας τους πιο ευάλωτους. Αν όμως, η τιμή του πετρελαίου διαμορφωθεί σε επίπεδα άνω των 100 δολαρίων το βαρέλι, τότε ο προϋπολογισμός θα έχει πρόβλημα.
Το υπερπλεόνασμα μπορεί να αξιοποιηθεί για τους ίδιους λόγους; Τι περιθώρια υπάρχουν με βάση τους κανόνες της ΕΕ;
Το υπερπλεόνασμα είναι ένα ισχυρό εργαλείο, αλλά η χρήση του πρέπει να είναι προσεκτική για να μην εκληφθεί ως μόνιμη επεκτατική πολιτική που θα ανησυχήσει τις αγορές.
Οι κανόνες της ΕΕ πλέον εστιάζουν στις καθαρές πρωτογενείς δαπάνες. Υπάρχει περιθώριο για έκτακτα μέτρα («one-off»), αρκεί αυτά να μην υπονομεύουν τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο οι επιπτώσεις του πολέμου πώς προτείνετε να αξιοποιηθούν;
Η κρίση πρέπει να γίνει ευκαιρία για την ολοκλήρωση της Ενεργειακής Ένωσης και την έκδοση κοινού ευρωπαϊκού χρέους για την άμυνα και την ενέργεια, στα πρότυπα του Ταμείου Ανάκαμψης. Η Ευρώπη πρέπει να μειώσει την εξάρτησή της από τρίτους και να επενδύσει σε στρατηγική αυτονομία, επιταχύνοντας ταυτόχρονα την πράσινη μετάβαση.
Ποιοι είναι οι κίνδυνοι που διαβλέπετε για την παγκόσμια οικονομία;
Ο μεγαλύτερος κίνδυνος είναι ο γεωοικονομικός κατακερματισμός. Η στροφή προς τον προστατευτισμό και η δημιουργία αντίπαλων οικονομικών μπλοκ απειλούν την παγκοσμιοποίηση που γνωρίζαμε.
Παράλληλα, το υψηλό επίπεδο του παγκόσμιου χρέους σε συνδυασμό με τις πληθωριστικές πιέσεις δημιουργεί ένα εκρηκτικό μείγμα που απαιτεί πολύ προσεκτικούς χειρισμούς από τις κεντρικές τράπεζες για να αποφευχθεί μια βαθιά ύφεση.
*Ο Παναγιώτης Λιαργκόβας είναι Πρόεδρος του ΚΕΠΕ και του Εθνικού Συμβουλίου Παραγωγικότητας, Καθηγητής Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.