Η ιταλική κυβέρνηση επιχειρεί να πετύχει κάτι που ακούγεται πολιτικά ελκυστικό και κοινωνικά αναγκαίο: να ρίξει το κόστος του ηλεκτρικού ρεύματος αφαιρώντας από τη χονδρική αγορά το κόστος άνθρακα που επιβαρύνει κυρίως την παραγωγή από φυσικό αέριο. Στα χαρτιά, η ιδέα φαίνεται ισχυρή. Η ανάλυση του εγγράφου δείχνει ότι, εφόσον εφαρμοστεί το σχέδιο και οι τιμές του αερίου παραμείνουν χαμηλές, οι μέσες χονδρικές τιμές ρεύματος στην Ιταλία θα μπορούσαν να πέσουν σχεδόν στο μισό την περίοδο 2027-2030, φτάνοντας κοντά στα 51 ευρώ ανά μεγαβατώρα από περίπου 100 ευρώ στο βασικό σενάριο. Όμως πίσω από αυτή την εντυπωσιακή μείωση κρύβεται μια πιο σκληρή πραγματικότητα: το τελικό όφελος για τα νοικοκυριά παραμένει περιορισμένο, ενώ οι στρεβλώσεις για την αγορά, τις επενδύσεις και τη δημοσιονομική σταθερότητα μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτερες από το πολιτικό κέρδος της πρώτης εντύπωσης.
Μικρό όφελος στον λογαριασμό, τεράστιο βάρος για το κράτος
Εδώ βρίσκεται και ο πυρήνας του προβλήματος. Ενώ η χονδρική τιμή θα μπορούσε να καταγράψει μεγάλη αποκλιμάκωση, ο μέσος οικιακός λογαριασμός δεν θα ακολουθούσε με την ίδια ένταση. Σύμφωνα με το report, η πλήρης μετακύλιση του οφέλους στους καταναλωτές θα σήμαινε εξοικονόμηση μόλις 57 έως 68 ευρώ τον χρόνο για ένα τυπικό ιταλικό νοικοκυριό, δηλαδή περίπου 10% σε σχέση με τα επίπεδα λιανικής του 2024. Με απλά λόγια, μιλάμε για μια αισθητή αλλά όχι μεταμορφωτική ελάφρυνση στην τσέπη του καταναλωτή. Αντίθετα, το δημοσιονομικό κόστος της παρέμβασης είναι βαρύ: η σωρευτική επιδότηση του κόστους άνθρακα εκτιμάται στα 23,7 δισ. ευρώ μεταξύ 2027 και 2030, ενώ σε πιο δυσμενές σενάριο, με το αέριο να παραμένει ισχυρότερο στο μείγμα, το ετήσιο βάρος μπορεί να κινηθεί στα 5,9 έως 7 δισ. ευρώ. Αυτό σημαίνει ότι το κράτος αναλαμβάνει ένα τεράστιο κόστος για να πετύχει ένα συγκριτικά μέτριο κοινωνικό αποτέλεσμα.
Η Ιταλία πληρώνει την εξάρτησή της από το φυσικό αέριο
Το σχέδιο αυτό δεν γεννήθηκε τυχαία. Η Ιταλία κουβαλά μια διαρθρωτική αδυναμία στην ηλεκτρική της αγορά: την υπερβολική εξάρτηση από το φυσικό αέριο. Το 2025, η μέση τιμή χονδρικής έφτασε τα 116 ευρώ ανά μεγαβατώρα, περίπου 33% πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, ακριβώς επειδή το αέριο παραμένει η κρίσιμη τεχνολογία τιμολόγησης. Το report καταγράφει ότι οι μονάδες αερίου κάλυψαν το 45% της παραγωγής ρεύματος στην Ιταλία το 2025 και έθεταν την οριακή τιμή για περισσότερο από το 60% του χρόνου. Το πρόβλημα γίνεται ακόμη πιο καθαρό στα διαγράμματα των σελίδων 2 και 3, όπου φαίνεται ότι ακόμη κι όταν το αέριο υποχωρεί, το κόστος του άνθρακα κρατά τη χονδρική αγορά «κολλημένη» σε υψηλότερα επίπεδα. Με άλλα λόγια, η Ιταλία δεν έχει απλώς ακριβό ρεύμα επειδή πέρασε μια δύσκολη διεθνή συγκυρία. Έχει ακριβό ρεύμα επειδή το μοντέλο της παραμένει δομικά εξαρτημένο από ένα καύσιμο που είναι εκτεθειμένο και στις διεθνείς τιμές εμπορευμάτων και στο ευρωπαϊκό σύστημα δικαιωμάτων εκπομπών.
Η κρυφή παγίδα είναι ότι η αγορά δεν γίνεται ασφαλέστερη
Αυτό είναι ίσως το πιο κρίσιμο πολιτικό και οικονομικό συμπέρασμα του εγγράφου. Η αφαίρεση του κόστους άνθρακα δεν λύνει το βασικό πρόβλημα της ιταλικής αγοράς: ότι η ηλεκτροπαραγωγή της εξακολουθεί να εξαρτάται από το φυσικό αέριο. Το report θυμίζει ότι η πρόσφατη ένταση στη Μέση Ανατολή οδήγησε σε άνοδο 40% στις τιμές αερίου μέσα σε μία εβδομάδα και προκάλεσε αύξηση 46% στις τιμές ρεύματος, που έφτασαν τα 135,4 ευρώ ανά μεγαβατώρα. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη κι αν η κυβέρνηση αφαιρέσει τον παράγοντα άνθρακα, η Ιταλία θα συνεχίσει να παραμένει ευάλωτη στο βασικό σοκ: τη μεταβλητότητα του αερίου. Άρα η μεταρρύθμιση δεν θεραπεύει την ασθένεια. Απλώς κρύβει ένα μέρος των συμπτωμάτων, μεταφέροντας το κόστος από την αγορά στον προϋπολογισμό.
Οι μεγάλες απώλειες μπορεί να έρθουν από τις επενδύσεις
Εκεί που το σχέδιο γίνεται πραγματικά επικίνδυνο είναι στο μήνυμα που στέλνει προς τα εμπρός. Η τιμολόγηση του άνθρακα δεν είναι μόνο μια επιβάρυνση για τις μονάδες φυσικού αερίου. Είναι και ο μηχανισμός που κάνει πιο ανταγωνιστικές τις καθαρές τεχνολογίες. Αν το κόστος αυτό αφαιρεθεί, τότε τα οικονομικά των νέων επενδύσεων αλλάζουν δραστικά. Το έγγραφο εξηγεί ότι μια νέα μονάδα φυσικού αερίου μπορεί να γίνει φθηνότερη από υπεράκτια αιολικά ή από φωτοβολταϊκά με αποθήκευση, ανατρέποντας το επενδυτικό σήμα υπέρ των ΑΠΕ. Στις σελίδες 5 και 6, η ανάλυση δείχνει ακόμη ότι χαμηλότερες χονδρικές τιμές σημαίνουν χαμηλότερα έσοδα όχι μόνο για τα αιολικά και τα φωτοβολταϊκά, αλλά και για τις μονάδες αποθήκευσης, επειδή περιορίζονται τόσο τα price spreads όσο και οι αποδόσεις από το arbitrage. Ακόμη πιο παράδοξο είναι ότι μπορεί να πιεστούν και τα ίδια τα κέρδη των μονάδων αερίου, αφού περιορίζονται οι υπεραποδόσεις των πιο αποδοτικών μονάδων. Έτσι, η παρέμβαση απειλεί να χτυπήσει όλο το φάσμα της αγοράς.
Κίνδυνος να επιδοτεί η Ιταλία ακόμη και τις εξαγωγές ρεύματος
Υπάρχει και μια δεύτερη, λιγότερο ορατή αλλά εξαιρετικά σοβαρή συνέπεια: η διασυνοριακή στρέβλωση. Σήμερα η Ιταλία είναι καθαρός εισαγωγέας ηλεκτρικής ενέργειας, κυρίως από τη Γαλλία και την Ελβετία. Αν όμως οι ιταλικές τιμές χονδρικής πέσουν τεχνητά κάτω από εκείνες των γειτονικών αγορών, οι ροές μπορούν να αντιστραφούν. Η μελέτη υπολογίζει ότι μια πλήρης αναστροφή θα μπορούσε να φέρει μεταβολή 8 έως 12 GW στις διασυνδέσεις, ενώ μια εκτιμώμενη αλλαγή 6 GW στις καθαρές εισαγωγές θα ανέβαζε τελικά τις τιμές περίπου κατά 6%, εξανεμίζοντας μέρος του αρχικού οφέλους. Με απλά λόγια, ο Ιταλός φορολογούμενος κινδυνεύει να επιδοτεί όχι μόνο την εγχώρια κατανάλωση, αλλά έμμεσα και την εξαγόμενη ηλεκτρική ενέργεια προς γειτονικές χώρες. Αυτό δεν είναι απλώς τεχνική λεπτομέρεια. Είναι πολιτική βόμβα.
Η Ευρώπη δύσκολα θα δει θετικά ένα τέτοιο προηγούμενο
Γι’ αυτό και το πιο δύσκολο εμπόδιο ίσως δεν είναι η εφαρμογή, αλλά η έγκριση. Το έγγραφο υπογραμμίζει ότι η ιταλική ρύθμιση χρειάζεται έγκριση από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ως μορφή κρατικής ενίσχυσης, και η εκτίμηση της ανάλυσης είναι ότι μια τέτοια έγκριση δεν είναι πιθανή, ακριβώς επειδή θα δημιουργούσε προηγούμενο για εξουδετέρωση του μηχανισμού τιμολόγησης άνθρακα σε ολόκληρη την Ευρώπη. Αν συμβεί αυτό, θα υπονομευθεί ο ίδιος ο πυρήνας της ευρωπαϊκής στρατηγικής απανθρακοποίησης στον ηλεκτρισμό. Γι’ αυτό και η ουσία του report είναι καθαρή: το μέτρο μπορεί να δώσει μια πρόσκαιρη πολιτική ανάσα, αλλά μακροπρόθεσμα αυξάνει την αβεβαιότητα, αποδυναμώνει τα επενδυτικά σήματα και μεταθέτει το πρόβλημα από την αγορά στους φορολογούμενους. Σε μια αγορά που χρειάζεται σταθερότητα, καθαρές επενδύσεις και ταχύτερη απεξάρτηση από το αέριο, η Ιταλία κινδυνεύει να κινηθεί στην ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση.