Η Σύνοδος Κορυφής της 19ης-20ής Μαρτίου ανέδειξε για άλλη μία φορά το βαθύτερο σύνδρομο της ΕΕ: το χάσμα ανάμεσα στη διάγνωση και στη δράση παραμένει αγεφύρωτο, ακόμη και υπό το βάρος μιας νέας ενεργειακής κρίσης.
Αν υπάρχει μία λέξη που συνοψίζει το αποτέλεσμα της Συνόδου Κορυφής της ΕΕ την 19η-20ή Μαρτίου, αυτή είναι ευελιξία. Ευελιξία για εθνικά μέτρα, ευελιξία στις δημοσιονομικές δαπάνες, ευελιξία στις χρονικές δεσμεύσεις. Δηλαδή, απουσία κοινής απόφασης. Σε μια Ευρώπη που αντιμετωπίζει ταυτόχρονα τον πόλεμο στην Ουκρανία, την κρίση στη Μέση Ανατολή με άμεσες συνέπειες στις ενεργειακές αγορές και τις εμπορικές εντάσεις με τις ΗΠΑ, οι ηγέτες της ΕΕ επέλεξαν και πάλι να κάνουν ό,τι ξέρουν καλύτερα: να αναβάλουν.
«Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ξεκινά να κινείται στη σωστή κατεύθυνση – με τις γνωστές ταχύτητες των Βρυξελλών.»
Ενότητα ρητορείας, διαίρεση πράξης
Οι 27 ηγέτες ήρθαν στις Βρυξέλλες με κοινή διάγνωση: οι τιμές ενέργειας αποτελούν σοβαρό πρόβλημα και η ΕΕ παραμένει ευάλωτη στις γεωπολιτικές αναταράξεις των ορυκτών καυσίμων. Η κλιμάκωση της σύγκρουσης ΗΠΑ-Ισραήλ-Ιράν έχει ήδη πιέσει τις αγορές αερίου και πετρελαίου, ενώ τα αποθέματα φυσικού αερίου στην ΕΕ βρίσκονται μόλις στο 30% – επικίνδυνα χαμηλά ενόψει της επόμενης θέρμανσης.
Ωστόσο, η κοινή διάγνωση δεν μετατράπηκε σε κοινή δράση. Η απόφαση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου απλώς υποχρέωσε την Κομισιόν να υποβάλει προτάσεις για «συγκεκριμένα μέτρα μείωσης των τιμών ηλεκτρικής ενέργειας» και για «εθνικά, προσωρινά και στοχευμένα μέτρα» για τον αντίκτυπο των καυσίμων στο κόστος παραγωγής ηλεκτρισμού. Με άλλα λόγια, η κοινή απόφαση είναι να παρθεί κάποια ημέρα μια κοινή απόφαση.
Η γνωστή γραμμή αντιπαράθεσης: το ETS
Η βαθύτερη ρωγμή στο εσωτερικό της ΕΕ αφορά και πάλι το Σύστημα Εμπορίας Εκπομπών (ETS). Δύο στρατόπεδα αντιπαρατέθηκαν με αμείωτη ένταση. Αυστρία, Βουλγαρία, Κροατία, Τσεχία, Ελλάδα, Ουγγαρία, Ιταλία, Πολωνία, Ρουμανία και Σλοβακία αξιώνουν χαλάρωση του συστήματος, επικαλούμενες τις κοινωνικές και ανταγωνιστικές επιπτώσεις. Το αντίπαλο στρατόπεδο – Βέλγιο, Δανία, Φινλανδία, Λουξεμβούργο, Πορτογαλία, Σλοβενία, Ισπανία, Σουηδία, Ολλανδία – αντιτίθεται σε οποιαδήποτε χαλάρωση.
Η πρόεδρος της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, με επιστολή πέντε σελίδων υποστήριξε πλήρως τη διατήρηση του ETS, υποσχόμενη παράλληλα μέτρα για τη μείωση της μεταβλητότητας της αγοράς άνθρακα. Η φόρμουλα αυτή δεν ικανοποίησε κανένα από τα δύο στρατόπεδα – ενδεικτικό της εμβληματικής ευρωπαϊκής τέχνης της μη αντιμετώπισης.
«Δεν είναι παράξενο να φθάνουν οι Ευρωπαίοι ηγέτες χωρίς κοινό σχέδιο: δεν επηρεάζονται εξίσου, δεν εξαρτώνται εξίσου, και δεν πληρώνουν εξίσου. Αυτό είναι το πρόβλημα.»
Η ψευδαίσθηση της ευελιξίας
Ο πραγματικός «νικητής» της Συνόδου είναι η ευελιξία: τα κράτη-μέλη θα έχουν δυνατότητα να λαμβάνουν εθνικά μέτρα – επιδοτήσεις, φορολογικές ελαφρύνσεις – που θα υπερβαίνουν τις τρέχουσες δημοσιονομικές τους δυνατότητες. Αυτό ακούγεται σαν λύση. Δεν είναι.
Η προηγούμενη ενεργειακή κρίση, το 2021-2023, δίδαξε ένα δαπανηρό μάθημα: τα κράτη της ΕΕ δαπάνησαν συνολικά 651 δισ. ευρώ για να θωρακίσουν πολίτες και επιχειρήσεις. Αυτή η γιγαντιαία δημοσιονομική εκτόνωση ανακούφισε βραχυπρόθεσμα, επιδείνωσε χρέη μεσοπρόθεσμα και δεν άλλαξε τίποτα διαρθρωτικά. Τώρα, το 2026, ξαναβρισκόμαστε στην ίδια κατάσταση – με χαμηλότερα αποθέματα, υψηλότερα επιτόκια δανεισμού και με τους ίδιους καυγάδες για το ETS.
Η διπλή παράλυση: Ουγγαρία, Σλοβακία, και το βέτο
Στο παρασκήνιο της Συνόδου δέσποζε το βέτο Ουγγαρίας-Σλοβακίας στο δάνειο 90 δισ. ευρώ προς την Ουκρανία. Η στρατηγική αλληλεξάρτηση ήταν ευδιάκριτη: χωρίς χρηματοδότηση της Ουκρανίας κινδυνεύει η ακεραιότητα των διαδρόμων διέλευσης πετρελαίου και αερίου μέσω της χώρας, επιτείνοντας την ευρωπαϊκή ενεργειακή ευπάθεια. Η Ουγγαρία χρησιμοποιεί την ενεργειακή της γεωγραφία ως μοχλό διαπραγμάτευσης – και η ΕΕ αδυνατεί να αντιδράσει αποφασιστικά, δέσμια της ομοφωνίας.
Είναι χαρακτηριστικό ότι 25 από τους 27 ηγέτες υποστήριξαν σθεναρά το κείμενο για την Ουκρανία – αλλά στην ΕΕ, δύο αρκούν για να παραλύσουν το σύνολο. Πρόκειται για μια θεσμική αρχιτεκτονική σχεδιασμένη για μια εποχή που δεν υπάρχει πια.
Η λογική των ταχυτήτων
Η Κομισιόν, φυσικά, κινείται. Έχει ανακοινωθεί η «One Europe, One Market» ατζέντα, ο «Savings and Investments Union», η αναθεώρηση του κανονισμού TEN-E για τα διευρωπαϊκά ενεργειακά δίκτυα, οι απλουστεύσεις αδειοδότησης για ανανεώσιμες πηγές. Όλα αυτά είναι σωστά. Και όλα έχουν ορίζοντα 2027, ενώ η επόμενη θερμαντική περίοδος αρχίζει τον Νοέμβριο του 2026.
Τα bottlenecks του δικτύου εμποδίζουν τις νέες ανανεώσιμες εγκαταστάσεις να συνδεθούν. Οι διαδικασίες αδειοδότησης διαρκούν χρόνια. Τα κράτη-μέλη που βρίσκονται πιο κοντά στους διαδρόμους LNG έχουν χαμηλότερα κόστη, αλλά τα μεσόγεια κράτη, περιλαμβανομένης της Ελλάδας, εξακολουθούν να εξαρτώνται από ψαλιδισμένα δίκτυα και κατακερματισμένες αγορές.
«Η ΕΕ μπορεί να συσπειρωθεί γρήγορα όταν θέλει – το έδειξε το 2022 με τη μείωση 15% της κατανάλωσης αερίου. Αλλά η αποφασιστικότητα εκείνης της περιόδου φαίνεται να είναι η εξαίρεση, όχι ο κανόνας.»
Το αληθινό ερώτημα
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρέπεμψε στο παρελθόν: «Η ενεργειακή μετάβαση έσωσε 59 δισ. ευρώ από εισαγωγές ορυκτών καυσίμων για παραγωγή ηλεκτρισμού τα τελευταία πέντε χρόνια.» Αλλά η πολιτική σχολή της σωστής ευρωπαϊκής διαχείρισης δεν κερδίζεται με αριθμούς παρελθόντος – κερδίζεται με αποφάσεις παρόντος.
Το αληθινό ερώτημα δεν είναι αν η Ευρώπη γνωρίζει τι πρέπει να κάνει. Γνωρίζει. Το ερώτημα είναι αν οι θεσμοί της είναι ικανοί να το κάνουν εγκαίρως. Η απάντηση που έδωσε αυτή η Σύνοδος Κορυφής ήταν: «Σχεδόν. Αργότερα. Κάτω από συνθήκες.»
Η Ευρώπη δεν χρειάζεται άλλη διάγνωση. Χρειάζεται ταχύτητα απόφασης. Και αυτό παραμένει το μεγαλύτερο διαρθρωτικό ελλειμμά της.