Τη δημιουργία ενός νέου συστήματος ελεγχόμενης διέλευσης πλοίων από τα Στενά του Ορμούζ προωθεί το Ιράν, ενισχύοντας την επιρροή του σε έναν από τους σημαντικότερους ενεργειακούς διαδρόμους του κόσμου. Η Τεχεράνη αφήνει να εννοηθεί ότι το πλαίσιο αυτό μπορεί να διατηρηθεί και μετά το τέλος της σύγκρουσης με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ, αποφέροντας τεράστια οικονομικά οφέλη (ως και 80 δισ. δολάρια τον χρόνο) και εγείροντας ερωτήματα για τη μελλοντική πρόσβαση σε μια θαλάσσια διαδρομή από την οποία διέρχεται περίπου το 20% των παγκόσμιων εξαγωγών πετρελαίου.
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ – ο οποίος σε δηλώσεις του μέσα στην εβδομάδα έκανε λόγο ακόμα και για συνδιαχείριση των Στενών με το Ιράν – έχει επανειλημμένα ζητήσει από την Τεχεράνη να ανοίξει εκ νέου το στενό πέρασμα, το οποίο παραμένει σχεδόν κλειστό για το μεγαλύτερο μέρος της διεθνούς ναυσιπλοΐας μετά την έναρξη του πολέμου. Το ιρανικό υπουργείο Εξωτερικών ανακοίνωσε ότι «μη εχθρικά» πλοία θα μπορούν να διέρχονται μόνο σε συντονισμό με τις αρμόδιες ιρανικές αρχές, αποκλείοντας πλοία που συνδέονται με τις ΗΠΑ, το Ισραήλ ή άλλους «συμμετέχοντες στην επίθεση», ενώ την Παρασκευή οι Φρουροί της Επανάστασης εξαπέλυσαν νέες απειλές σε όσους επιχειρήσουν να τα περάσουν, αποκλείοντας τη διέλευση ακόμα και από κοντέινερ της φιλικής τους, Κίνας.
Ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί δήλωσε ότι το Ιράν σκοπεύει να επιβάλει νέα τάξη στη θαλάσσια αυτή αρτηρία μετά τη λήξη των εχθροπραξιών, υπογραμμίζοντας ότι η χώρα ασκεί κυριαρχικά δικαιώματα στο πέρασμα, ακόμη και αν κάποιοι το θεωρούν διεθνή ύδατα. «Στο μέλλον επιδιώκουμε να διαμορφώσουμε νέες ρυθμίσεις για ασφαλή διέλευση», ανέφερε σε συνέντευξή του στην κρατική τηλεόραση.
Η στρατηγική σημασία και τα γεωγραφικά χαρακτηριστικά
Τα Στενά του Ορμούζ έχουν πλάτος μόλις 21 ναυτικά μίλια στο στενότερο σημείο τους και βρίσκονται ανάμεσα σε ιρανικά και ομανικά χωρικά ύδατα. Η γεωμορφολογία της περιοχής, με τις απότομες καμπές και τα βουνά στην ιρανική πλευρά, επιτρέπει στο Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης να έχει άμεση οπτική επαφή με τα πλοία που διέρχονται.
Όπως σημείωσε ο πρώην διοικητής του βρετανικού ναυτικού Τομ Σαρπ, «πρόκειται για ένα από τα λιγότερο ευθύγραμμα στενά στον κόσμο», γεγονός που αυξάνει σημαντικά την έκθεση των πλοίων σε πιθανές απειλές.
Ο Ντόναλντ Τραμπ έδωσε νέα προθεσμία έως τις 6 Απριλίου για την επαναλειτουργία του περάσματος, προειδοποιώντας ότι σε διαφορετική περίπτωση ενδέχεται να πληγούν ενεργειακές υποδομές του Ιράν.
Δραστική μείωση της ναυσιπλοΐας – Τέλος διέλευσης που φτάνει και τα 2 εκατ. δολάρια
Πριν από την κρίση, περίπου 135 πλοία διέρχονταν καθημερινά από τα Στενά του Ορμούζ. Ωστόσο, μετά τα πρώτα πλήγματα ΗΠΑ και Ισραήλ κατά του Ιράν, η κίνηση μειώθηκε δραματικά. Μεταξύ 1ης και 25ης Μαρτίου καταγράφηκαν μόλις 116 διελεύσεις, πτώση της τάξης του 97% σε σύγκριση με τον Φεβρουάριο, σύμφωνα με στοιχεία της S&P Global.
Τα πλοία που κατάφεραν να περάσουν, ανήκαν κυρίως σε κινεζικές, ινδικές ή εταιρείες χωρών του Κόλπου, ενώ αρκετά συνδέονται με το λεγόμενο «σκιώδες» δίκτυο μεταφοράς ιρανικού πετρελαίου. Σύμφωνα με πληροφορίες της Lloyd’s List Intelligence, ορισμένοι πλοιοκτήτες φέρονται να κατέβαλαν έως και 2 εκατ. δολάρια για να περάσουν χωρίς ρίσκα και προβλήματα.
Ο Ιρανός βουλευτής Αλαεντίν Μπορουτζερντί δήλωσε ότι εφαρμόζεται νέο καθεστώς στο στενό, με κάθε πλοίο να καταβάλλει τέλος διέλευσης. Η διαδικασία περιλαμβάνει διακρατικές διαπραγματεύσεις μέσω πρεσβειών, ενώ τα πλοία λαμβάνουν ειδικό κωδικό που μεταδίδεται μέσω της συχνότητας VHF 16 καθώς πλησιάζουν την περιοχή. Οι ιρανικές αρχές ελέγχουν επίσης έγγραφα σχετικά με τον προορισμό του φορτίου και την εθνικότητα του πληρώματος.
Τα περισσότερα φορτία κατευθύνονται προς την ανατολική Ασία, ενώ ορισμένα πλοία φέρονται να αλλάζουν σημαία – ακόμη και να εμφανίζονται ως πακιστανικά – ώστε να εξασφαλίσουν πρόσβαση στο πέρασμα.
Νομικές και οικονομικές προεκτάσεις: Έσοδα ως και 80 δισ. δολάρια το χρόνο «βλέπει» η Τεχεράνη
Το ενδεχόμενο επιβολής τελών θυμίζει ιστορικά παραδείγματα, όπως τα τέλη διέλευσης που επέβαλλε η Δανία στα στενά της Βαλτικής μέχρι το 1857 ή τα διόδια της Διώρυγας του Σουέζ. Ο επικεφαλής του Εμπορικού Επιμελητηρίου της Τεχεράνης, Γιαχιά Αλέ Εσχάγκ, υποστήριξε ότι το Ιράν θα μπορούσε να αποκομίζει ετήσια έσοδα 70 έως 80 δισ. δολαρίων.
Ωστόσο, ειδικοί στο ναυτικό δίκαιο επισημαίνουν ότι, σύμφωνα με τη Σύμβαση του ΟΗΕ για το Δίκαιο της Θάλασσας, ένα παράκτιο κράτος μπορεί να ρυθμίζει την κυκλοφορία για λόγους ασφάλειας, όχι όμως να παρεμποδίζει αδικαιολόγητα την «αβλαβή διέλευση» ή να κάνει διακρίσεις εις βάρος συγκεκριμένων χωρών.
Παράλληλα, εταιρείες που θα χρειαστεί να πληρώσουν για διέλευση θα πρέπει να παρακάμψουν τις διεθνείς κυρώσεις κατά του Ιράν και των Φρουρών της Επανάστασης, οι οποίοι έχουν χαρακτηριστεί τρομοκρατική οργάνωση από ΗΠΑ και ΕΕ. Σύμφωνα με πρώην αξιωματούχους αμερικανικών υπηρεσιών, η Τεχεράνη διαθέτει ήδη μηχανισμούς «σκιώδους τραπεζικής» για την είσπραξη πληρωμών μέσω εταιρειών-βιτρίνα.
Οι πιθανές επιπτώσεις στην παγκόσμια ενεργειακή αγορά
Διπλωματικές πηγές εκτιμούν ότι εάν το Ιράν επιμείνει στον αυξημένο έλεγχο, τα κράτη του Κόλπου ενδέχεται να αναζητήσουν εναλλακτικές διαδρομές, όπως νέους αγωγούς πετρελαίου, μειώνοντας τη στρατηγική σημασία του περάσματος.
Η κρίση έχει ήδη δημιουργήσει συμφόρηση, με περίπου 2.000 πλοία να παραμένουν εγκλωβισμένα στον Περσικό Κόλπο, σύμφωνα με τον Διεθνή Ναυτιλιακό Οργανισμό.
Οι απειλές που αντιμετωπίζουν τα πλοία στα Στενά του Ορμούζ: Drones, ταχύπλοα και νάρκες
Παρά τη μείωση ορισμένων στρατιωτικών δυνατοτήτων του Ιράν μετά την έναρξη του πολέμου, οι αναλυτές εκτιμούν ότι παραμένει σημαντικός ο κίνδυνος για τα εμπορικά πλοία. Οι απειλές περιλαμβάνουν μη επανδρωμένα αεροσκάφη, ταχύπλοα σκάφη επίθεσης, εκρηκτικά μη επανδρωμένα πλοιάρια και πιθανή τοποθέτηση ναρκών.
Οι ειδικοί θεωρούν ότι μια αποστολή προστασίας πλοίων θα απαιτούσε πολυεπίπεδη άμυνα με χρήση δορυφορικής επιτήρησης, αεροσκαφών περιπολίας και drones, καθώς και καθορισμό ασφαλών διαδρομών απαλλαγμένων από νάρκες.
Σύμφωνα με αναλυτές, ακόμη και χωρίς άμεσες επιθέσεις, η διατήρηση υψηλού επιπέδου απειλής μπορεί να αποτρέψει τις ναυτιλιακές εταιρείες από την επανάληψη των δρομολογίων. Μέχρι στιγμής, τουλάχιστον 19 πλοία έχουν δεχθεί επιθέσεις κοντά στα Στενά του Ορμούζ, στον Περσικό Κόλπο και στον Κόλπο του Ομάν.
Ορισμένα πλοία που συνδέονται με το Ιράν, την Κίνα, την Ινδία και το Πακιστάν έχουν καταφέρει να περάσουν, ενώ αναφορές κάνουν λόγο για χρήση ψευδών στοιχείων ταυτότητας δεξαμενόπλοιων. Ωστόσο, η πλήρης επαναφορά της κυκλοφορίας αναμένεται να απαιτήσει χρόνο, λόγω του μεγάλου αριθμού πλοίων που παραμένουν σε αναμονή στην περιοχή.