Για περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες, το Ιράν έχει οικοδομήσει τη λεγόμενη «οικονομία αντίστασης»: Μια οικονομία σχεδιασμένη να αντέχει σε συγκρούσεις, κυρώσεις και εχθρότητα από όμορες και όχι μόνο χώρες.
Η Ισλαμική Δημοκρατία έμαθε να παράγει προϊόντα που δυσκολεύεται να εισάγει, όπως φάρμακα, ανταλλακτικά αυτοκινήτων και οικιακές συσκευές.
Οι εκατοντάδες σταθμοί παραγωγής ενέργειας, διασκορπισμένοι σε όλη τη χώρα, είναι ένα μοντέλο που προέκυψε εν μέρει από τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ της δεκαετίας του 1980, ώστε να είναι πιο δύσκολο το δίκτυο να καταστραφεί από επιθέσεις.
Ένα είδος αντιπραγματισμού (barter) έχει επίσης τεθεί σε εφαρμογή για να παρακάμπτονται οι κυρώσεις: Πετρέλαιο με αντάλλαγμα τρόφιμα και μηχανήματα.
Και είναι αυτό το μοντέλο, που έχει βοηθήσει το καθεστώς να επιβιώσει. Αλλά αυτό ακριβώς το μοντέλο δοκιμάζεται τώρα στο έπακρο.
Δεν είναι μόνο οι στρατιωτικές υποδομές που έχουν πληγεί στον έναν μήνα πολέμου. Κρίσιμες υποδομές, όπως αποθήκες καυσίμων, το μεγαλύτερο συγκρότημα φυσικού αερίου ακόμη και μια τράπεζα, έχουν επίσης γίνει στόχος.
Βιομηχανικά εργοστάσια έχουν ήδη υποστεί ζημιές, ανάμεσά τους οι 2 μεγαλύτερες χαλυβουργίες της χώρας. Σημειωτέον ότι οι εξαγωγές χάλυβα έφθασαν περίπου τα 7 δισ. δολάρια τον τελευταίο χρόνο.
Πληθωριστικός καλπασμός
Με τον πληθωρισμό να καλπάζει πάνω από 40% και να βυθίζει απότομα το βιοτικό επίπεδο, η δυσαρέσκεια εντείνεται.
Και όμως, αναλυτές λένε ότι υπάρχουν ενδείξεις πως η «οικονομία αντίστασης» λειτουργεί. Σε κάποιο βαθμό τουλάχιστον.
Το κόστος του πολέμου θα είναι μεγάλο και πιθανότατα θα ενισχύσει τη δυσαρέσκεια στο εσωτερικό. Προς το παρόν όμως, το ζητούμενο είναι η επιβίωση του καθεστώτος.
«Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η οικονομία του Ιράν υφίσταται σοκ λόγω του πολέμου», δηλώνει ο αναλυτής Εσφαντιάρ Μπατμανγκελίτζ. «Αλλά δεν πιστεύω ότι η οικονομική κρίση θα είναι αυτή που θα λυγίσει το κράτος».
«Οι αρχές δεν προσπαθούν να λειτουργήσουν ‘κανονικά’ μια οικονομία. «Υπάρχει περιθώριο να “θυσιαστεί” η πολιτική οικονομία για να στηριχθεί μια οικονομία πολέμου».
Παρά τους βομβαρδισμούς, οι αρχές προσπαθούν να δείξουν σταθερότητα. Τα καταστήματα παραμένουν εφοδιασμένα και τα τρόφιμα διαθέσιμα. Η προσωρινή επιβολή δελτίου στα καύσιμα βοήθησε στη σταθεροποίηση της κατάστασης.
Ωστόσο, αν οι επιθέσεις επεκταθούν σε σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής, η κατάσταση ίσως επιδεινωθεί ραγδαία.
Ευέλικτη παρά τη διαφθορά
Η οικονομία του Ιράν είχε ήδη πληγεί από κυρώσεις, κακοδιαχείριση και διαφθορά. Παρ’ όλα αυτά, θεωρείται από τις πλέον διαφοροποιημένες στη Μέση Ανατολή, με ισχυρή βιομηχανική βάση ήδη από την εποχή του Σάχη.
Το θεοκρατικό καθεστώς και οι ιδιωτικές επιχειρήσεις χτίστηκαν πάνω σε αυτή τη βάση, ως απάντηση σε δεκαετίες αμερικανικών και δυτικών κυρώσεων μετά την Ισλαμική Επανάσταση του 1979. Έγιναν πιο ικανές στο να παρακάμπτουν τις κυρώσεις, να δημιουργούν εναλλακτικές εμπορικές διαδρομές, ήδη από την πρώτη θητεία Τραμπ που ενίσχυσε τις κυρώσεις και απέκοψε το Ιράν από το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα.
Η ιρανική βιομηχανία μπορεί να «μετακινείται ευέλικτα από εισαγόμενα σε εγχώρια αγαθά», δηλώνει ο οικονομολόγος Ντζιαβάντ Σαλεχί Ισφαχανί.
«Αυτό είναι που κάνει το Ιράν διαφορετικό από τους γείτονές του στον Κόλπο. Διαθέτει μια βιομηχανική βάση που υπάρχει από την εποχή του Σάχη», είπε. «Μπορούν να επιβιώσουν σε ένα βασικό επίπεδο, αλλά η ζωή θα είναι πολύ δύσκολη.»
Η χώρα δεν εξαρτάται αποκλειστικά από το πετρέλαιο και μπορεί να κερδίζει 2 δισ. δολάρια τον μήνα από εξαγωγές προϊόντων όπως μέταλλα, χημικά και τρόφιμα για να αντισταθμίσει.
«Η ζωτική δύναμη της ιρανικής οικονομίας δεν είναι οι εξαγωγές πετρελαίου», λένε οικονομολόγοi στους FT. «Ακόμη και αν εξαλειφόταν πλήρως το εμπόριο πετρελαίου… το Ιράν θα μπορούσε να διατηρήσει τις εξαγωγές του μέσω άλλων τελωνειακών εξόδων, όσο υπάρχουν αποθέματα για να συνεχίζεται η παραγωγή».
Ερωτηματικό η αυτάρκεια
Ωστόσο, η διαταραχή στα Στενά, καθιστά την Τεχεράνη ευάλωτη με άλλους τρόπους. Παρότι οι αρχές ισχυρίζονται ότι η χώρα παράγει περίπου το 80% των τροφίμων της, εξακολουθεί να εισάγει μέρος των αναγκών της σε σιτάρι, καλαμπόκι και ρύζι. Εξαρτάται επίσης σε μεγάλο βαθμό από σόγια και άλλα σιτηρά για τη διατροφή των ζώων.
Με τη ναυσιπλοΐα στον Κόλπο να έχει διαταραχθεί σοβαρά, εναλλακτικές διαδρομές όπως σιδηροδρομικές συνδέσεις με την Κίνα και μικρότερα λιμάνια όπως το Τσαμπαχάρ προσφέρουν λύσεις, αλλά με πολύ μικρότερη χωρητικότητα.
Μέχρι στιγμής, το κράτος — ο μεγαλύτερος εργοδότης — συνεχίζει να πληρώνει τους δημόσιους υπαλλήλους και τα επιδόματα, παρά τις διαταραχές από κυβερνοεπιθέσεις στο τραπεζικό σύστημα. Οι τιμές των τροφίμων δεν έχουν αυξηθεί πάρα πολυ, εν μέρει επειδή η αγορά συναλλάγματος έχει ουσιαστικά «παγώσει».
Η πίεση στα εισοδήματα και το παράδοξο
Όσοι βασίζονται σε ημερομίσθια συνεχίζουν να εργάζονται, αν και η μειωμένη ζήτηση έχει πιέσει τα εισοδήματά τους.
Οι επιθέσεις ΗΠΑ-Ισραήλ έφεραν και ένα παράδοξο όφελος: υψηλότερες τιμές πετρελαίου.
Με την τιμή του Brent πάνω από τα 100 δολάρια, εκτιμάται ότι το Ιράν κερδίζει πάνω από 140 εκατ. δολάρια την ημέρα από εξαγωγές, καθώς οι ΗΠΑ φαίνεται να τις ανέχονται για να στηρίξουν την παγκόσμια προσφορά.
«Η αύξηση των τιμών πετρελαίου έχει ήδη βοηθήσει την οικονομία και έχει καλύψει μέρος των εξόδων του πολέμου», λέει ένας Ιρανός έμπορος.
Ωστόσο, η ανθεκτικότητα αυτή έχει όρια. Αν οι επιθέσεις επεκταθούν σε πολιτικές υποδομές, όπως εργοστάσια ενέργειας, η κρίση μπορεί να επιδεινωθεί πολύ γρήγορα.
Ακόμη και αν το καθεστώς επιβιώσει, η ανάκαμψη θα είναι μακρά: «Δεν γίνεται να υπάρξει τέτοιο επίπεδο καταστροφής χωρίς οπισθοδρόμηση 10 ή περισσότερων ετών», εκτιμά ο Ισφαχανί.