Για περισσότερα από 50 χρόνια, οι πετρελαιοπαραγωγικές χώρες του Κόλπου προβάλλουν τον ρόλο τους ως σταθεροί και αξιόπιστοι προμηθευτές χαμηλού κόστους ενέργειας. Ο τρίτος πόλεμος στην περιοχή, που βρίσκεται πλέον στην πέμπτη εβδομάδα του, ανέτρεψε αυτή την εικόνα. Με τα Στενά του Ορμούζ σε μεγάλο βαθμό αποκλεισμένα, σημαντικό μέρος της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου δεν μπορεί να φτάσει στις διεθνείς αγορές, ενώ όλα τα κράτη του Κόλπου έχουν περιορίσει την παραγωγή τους και έχουν δει τα έσοδα από εξαγωγές να μειώνονται.
Το Ιράν, ωστόσο, ακολουθεί διαφορετική πορεία. Παρά τους αμερικανικούς και ισραηλινούς βομβαρδισμούς που ξεκίνησαν στις 28 Φεβρουαρίου, τα δεξαμενόπλοιά του συνεχίζουν να κινούνται στην περιοχή και τα ημερήσια έσοδα από τις πωλήσεις πετρελαίου έχουν σχεδόν διπλασιαστεί σε σχέση με τα επίπεδα πριν από την έναρξη των επιθέσεων. Αν και η χώρα δέχεται ισχυρή πίεση στα πεδία των μαχών, φαίνεται να κερδίζει στο μέτωπο της ενέργειας.
Εκτιμήσεις για εξαγωγή 2,8 εκατ. βαρελιών ημερησίως
Η εκτίμηση του ακριβούς όγκου εξαγωγών παραμένει δύσκολη, καθώς η Τεχεράνη χρησιμοποιεί ολοένα πιο μυστικές μεθόδους μεταφοράς. Δορυφορικές εικόνες της περιοχής δεν είναι πλέον διαθέσιμες από αρκετούς εμπορικούς παρόχους, ενώ η ηλεκτρονική παρεμβολή δημιουργεί «ομίχλη» πληροφοριών στον Κόλπο. Πηγή με γνώση των στοιχείων που μίλησε στο Economist υπό καθεστώς ανωνυμίας αναφέρει ότι το Ιράν εξάγει σήμερα 2,4 έως 2,8 εκατ. βαρέλια πετρελαίου και προϊόντων ημερησίως, εκ των οποίων 1,5 έως 1,8 εκατ. βαρέλια αφορούν αργό πετρέλαιο. Πρόκειται για ποσότητα αντίστοιχη ή ακόμη και μεγαλύτερη από τον μέσο όρο της περασμένης χρονιάς, με σημαντικά υψηλότερες τιμές πώλησης.
Το ιρανικό σύστημα εξαγωγών έχει προσαρμοστεί ώστε να αντέχει στρατιωτικά πλήγματα και οικονομικές κυρώσεις. Μεγάλο μέρος των εσόδων καταλήγει πλέον στους Φρουρούς της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC), την ελίτ στρατιωτική δύναμη του καθεστώτος, ενώ η Κίνα διαδραματίζει ενεργό ρόλο στη διατήρηση της ροής χρημάτων. Σημαντικό τμήμα των οικονομικών αποθεμάτων του Ιράν βρίσκεται σε ασιατικές αγορές, εκτός της εμβέλειας των ισραηλινών επιθέσεων.
Πώς λειτουργεί το δίκτυο εξαγωγών
Η ιρανική πετρελαϊκή δραστηριότητα βασίζεται σε τρεις βασικούς πυλώνες: το δίκτυο πωλήσεων, τις μεταφορές και ένα σύστημα παράλληλων χρηματοοικονομικών συναλλαγών. Αν και επισήμως οι εξαγωγές πραγματοποιούνται μέσω της κρατικής National Iranian Oil Company (NIOC), στην πράξη διαφορετικές κρατικές και παρακρατικές δομές λαμβάνουν ποσότητες πετρελαίου για να τις διαθέσουν στην αγορά. Υπουργεία, αστυνομικές υπηρεσίες και θρησκευτικά ιδρύματα συμμετέχουν στο σύστημα, με περίπου 20 ισχυρούς επιχειρηματίες να διαχειρίζονται τα δίκτυα μετατροπής πετρελαίου σε μετρητά.
Πολλοί από αυτούς διατηρούν στενές σχέσεις με τους Φρουρούς της Επανάστασης. Σύμφωνα με στοιχεία της εταιρείας παρακολούθησης πλοίων Vortexa, η στρατιωτική οργάνωση βρίσκεται πίσω από σημαντικό μέρος της πρόσφατης αύξησης των εξαγωγών. Η διεθνής μονάδα Quds Force ελέγχει περίπου το 25% της παραγωγής αργού πετρελαίου της χώρας, ενώ η αποκεντρωμένη δομή του δικτύου καθιστά δύσκολη την αποδυνάμωσή του μέσω στρατιωτικών επιθέσεων.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου, οι Φρουροί της Επανάστασης ενίσχυσαν τον έλεγχό τους και στον τομέα των μεταφορών. Εταιρείες που συνδέονται με το στρατιωτικό συγκρότημα Khatam al-Anbiya συντονίζουν μεγάλο μέρος των θαλάσσιων logistics σε συνεργασία με την NIOC. Μεταξύ αυτών συγκαταλέγονται εταιρείες όπως η Sahand, η Sahara Thunder, η Pasargad, η Admiral και η Persian Gulf Petrochemical Company, οι οποίες βρίσκονται υπό αμερικανικές κυρώσεις λόγω της λειτουργίας τους ως εταιρείες-βιτρίνες.
Οι ιρανικές αρχές λαμβάνουν αυξημένα μέτρα ασφαλείας για την προστασία των δεξαμενόπλοιων, των οποίων το φορτίο μπορεί να φτάνει σε αξία τα 150 έως 200 εκατ. δολάρια. Στο νησί Χαργκ, απ’ όπου αναχωρεί περίπου το 90% των εξαγωγών αργού πετρελαίου, έχουν εφαρμοστεί διαδικασίες έκτακτης διαφυγής για τα πλοία σε περίπτωση επίθεσης. Παράλληλα, μικρότερα τερματικά όπως τα Γιασκ, Λαβάν και Σίρι αυξάνουν τα αποθέματα και μπορούν να αναλάβουν μέρος των εξαγωγών εάν χρειαστεί.
Καθώς τα πλοία πλησιάζουν τα Στενά του Ορμούζ, λαμβάνουν ειδικό κωδικό ασφαλείας από τις ιρανικές αρχές. Μικρά σκάφη των Φρουρών της Επανάστασης συνοδεύουν συχνά τα δεξαμενόπλοια μέσα από στενές θαλάσσιες διαδρομές κοντά στις ιρανικές ακτές. Σύμφωνα με ναυτιλιακές πηγές, ορισμένα πλοία καλούνται να καταβάλουν διόδια εκατομμυρίων δολαρίων για την ασφαλή διέλευση.
Παρά την πρόσφατη απόφαση των ΗΠΑ να χαλαρώσουν τις κυρώσεις για περίπου 150 εκατ. βαρέλια ιρανικού πετρελαίου που βρίσκονται ήδη στη θάλασσα, τα δεξαμενόπλοια συνεχίζουν να χρησιμοποιούν πρακτικές απόκρυψης της προέλευσης του φορτίου, όπως παραποίηση εγγράφων και παραπλανητικά σήματα εντοπισμού. Συχνά πραγματοποιούνται μεταφορτώσεις πετρελαίου σε διεθνή ύδατα κοντά στη Μαλαισία ή τη Σιγκαπούρη, πριν το φορτίο συνεχίσει προς τον τελικό προορισμό.
Βασικός αγοραστής παραμένει η Κίνα
Ο βασικός αγοραστής παραμένει η Κίνα, η οποία απορροφά περισσότερο από το 90% των ιρανικών εξαγωγών. Το πετρέλαιο καταλήγει κυρίως σε περίπου 100 μικρά ανεξάρτητα διυλιστήρια στην επαρχία Σαντόγκ, γνωστά ως «teapot» refineries. Αν και επισήμως λειτουργούν ανεξάρτητα από τους μεγάλους κρατικούς ενεργειακούς ομίλους της Κίνας, υπάρχουν ενδείξεις συνεργασίας μέσω κοινών επενδυτικών σχημάτων.
Πριν από τον πόλεμο, οι κινεζικές εταιρείες αγόραζαν ιρανικό πετρέλαιο με έκπτωση 18 έως 24 δολάρια ανά βαρέλι σε σχέση με το Brent. Με τη μείωση των προμηθειών από άλλες χώρες του Κόλπου, η έκπτωση περιορίστηκε στα 7 έως 12 δολάρια. Η τιμή Brent αυξήθηκε σημαντικά, με συμβόλαια μελλοντικής παράδοσης ιρανικού πετρελαίου να φτάνουν τα 104 δολάρια ανά βαρέλι, περίπου 75% υψηλότερα σε σχέση με πριν από τον πόλεμο.
Το οικονομικό δίκτυο που στηρίζει τις συναλλαγές βασίζεται σε λογαριασμούς εμπιστευτικής διαχείρισης σε μικρές κινεζικές τράπεζες ή στο Χονγκ Κονγκ, στο όνομα εταιρειών-κελυφών. Τα κεφάλαια μεταφέρονται μέσω πολλαπλών ενδιάμεσων λογαριασμών σε διάφορες χώρες, επιτρέποντας στο Ιράν να πραγματοποιεί εισαγωγές και να διοχετεύει χρήματα σε διεθνείς αγορές. Σύμφωνα με στοιχεία που έχουν εξεταστεί, εταιρείες που χρησιμοποιούνται για τη μεταφορά εσόδων από πετρέλαιο έχουν πραγματοποιήσει συναλλαγές με βιομηχανίες πλαστικών στην Ινδία, το Καζακστάν και την Τουρκία.
Το δίκτυο αυτό λειτουργεί ως ανεπίσημο τραπεζικό σύστημα, ελεγχόμενο από εταιρείες που συνδέονται με το ιρανικό υπουργείο Άμυνας ή τους Φρουρούς της Επανάστασης. Η μεγάλη διασπορά λογαριασμών, που αριθμούν χιλιάδες, επιτρέπει την απορρόφηση κραδασμών που προκαλούν οι κυρώσεις και οι στρατιωτικές επιχειρήσεις.
Η πολυπλοκότητα του συστήματος καθιστά δύσκολο τον πλήρη έλεγχο ακόμη και από την ίδια την ιρανική κεντρική τράπεζα, ενώ αυξάνει τον κίνδυνο απωλειών από ενδιάμεσους διαχειριστές. Παρ’ όλα ταύτα, η ενεργειακή μηχανή της χώρας συνεχίζει να λειτουργεί και δύσκολα θα περιοριστεί, αν δεν υπάρξουν εκτεταμένες επιθέσεις στις ενεργειακές υποδομές του Ιράν, εξέλιξη που θα μπορούσε να οδηγήσει σε αντίποινα κατά εγκαταστάσεων άλλων χωρών του Κόλπου.