Η συζήτηση για ενδεχόμενη αλλαγή της πυρηνικής πολιτικής του Ιράν επανέρχεται στο προσκήνιο μετά τον θάνατο του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ από επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ, με αναλυτές να εκτιμούν ότι οι σκληροπυρηνικές τάσεις του καθεστώτος ενδέχεται να επανεξετάσουν τη φάτουα που απαγόρευε την ανάπτυξη πυρηνικών όπλων.
Όπως αναφέρει το CNN, όταν το μυστικό πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν ήρθε στο φως της διεθνούς κοινότητας πριν από περισσότερες από δύο δεκαετίες, η Τεχεράνη επέμενε ότι οι προθέσεις της ήταν αποκλειστικά ειρηνικές και ότι δεν σχεδίαζε την ανάπτυξη πυρηνικών όπλων. Ο τότε ανώτατος ηγέτης της χώρας, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, είχε μάλιστα εκδώσει φάτουα –νομική απόφαση στο πλαίσιο του ισλαμικού δικαίου– με την οποία απαγορευόταν η κατασκευή τους.
Ωστόσο, ο θάνατός του τον περασμένο μήνα από επιθέσεις που αποδίδονται στις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ ενδέχεται να ανοίξει τον δρόμο για τις πιο σκληροπυρηνικές πτέρυγες του καθεστώτος ώστε να επανεξετάσουν τη συγκεκριμένη απόφαση. Η δημόσια συζήτηση στο Ιράν φαίνεται ήδη να κινείται προς αυτή την κατεύθυνση.
«Η πυρηνική φάτουα έχει ουσιαστικά πεθάνει»
«Η πυρηνική φάτουα έχει ουσιαστικά πεθάνει», δήλωσε στο CNN ο Τρίτα Πάρσι του Quincy Institute for Responsible Statecraft. «Τόσο η άποψη της ελίτ όσο και η κοινή γνώμη έχουν μεταβληθεί δραματικά στο ζήτημα αυτό, κάτι που δεν προκαλεί έκπληξη, δεδομένου ότι το Ιράν έχει δεχθεί βομβαρδισμούς δύο φορές, εν μέσω διαπραγματεύσεων, από δύο κράτη που διαθέτουν πυρηνικά όπλα».
Για χρόνια, ο πρώην ανώτατος ηγέτης αντιστεκόταν στις εσωτερικές πιέσεις να εγκρίνει την ανάπτυξη πυρηνικού όπλου, ιδίως μετά την απόφαση του προέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ να αποσύρει τη χώρα του το 2018 από τη συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, η οποία είχε συναφθεί με την κυβέρνηση του Μπαράκ Ομπάμα.
Αντιμέτωπος με την κλιμακούμενη εχθρότητα από τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ, ο Χαμενεΐ παρέμεινε προσηλωμένος στο δόγμα που ειδικοί περιγράφουν ως «στρατηγική υπομονή». Επέτρεψε στο Ιράν να προχωρά σταδιακά στην ανάπτυξη του προγράμματος εμπλουτισμού ουρανίου, φέρνοντας το υλικό όλο και πιο κοντά σε επίπεδα κατάλληλα για την κατασκευή όπλων, χωρίς ωστόσο να περάσει το όριο της πραγματικής παραγωγής πυρηνικής βόμβας.
Ασαφής η στάση του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ
Οι εκκλήσεις για απόκτηση πυρηνικού όπλου ενισχύθηκαν μετά τη στρατιωτική επιχείρηση του Ισραήλ κατά του Ιράν την περασμένη χρονιά, η οποία οδήγησε στον θάνατο αρκετών στρατιωτικών και πυρηνικών αξιωματούχων της χώρας. Η πίεση αυξήθηκε περαιτέρω όταν ο Ντόναλντ Τραμπ έδωσε εντολή για πλήγματα σε τρεις από τις σημαντικότερες πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν.
Ακόμη και πριν από τα πλήγματα αυτά, το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) είχε προειδοποιήσει ότι η Τεχεράνη ήταν έτοιμη να επανεξετάσει τη στάση της απέναντι στο πυρηνικό ζήτημα.
«Μια αναθεώρηση της πυρηνικής δοξασίας και πολιτικής του Ιράν, συμπεριλαμβανομένης μιας μετατόπισης από προηγούμενες θέσεις, είναι πιθανή και νοητή», είχε δηλώσει το 2024 ο Αχμάντ Χακταλάμπ, διοικητής του IRGC αρμόδιος για την προστασία των πυρηνικών εγκαταστάσεων της χώρας.
Το Ιράν δεν έχει μέχρι στιγμής ανακοινώσει επίσημα αλλαγή της πυρηνικής του πολιτικής. Ωστόσο, διαθέτει περισσότερα από 400 κιλά υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου, ποσότητα που θα μπορούσε να επαρκεί για την παραγωγή αρκετών πυρηνικών όπλων, εφόσον ο γιος του Χαμενεΐ και νέος ανώτατος ηγέτης της χώρας, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, αποφασίσει να ανατρέψει τη φάτουα του πατέρα του. Το ουράνιο αποτελεί βασικό καύσιμο για πυρηνικούς σταθμούς παραγωγής ενέργειας, αλλά μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για την κατασκευή βόμβας εφόσον εμπλουτιστεί σε υψηλά επίπεδα.
Τι θα κάνει ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ
Ο Μοτζτάμπα Χαμενεΐ παραμένει εκτός δημόσιας θέασης, γεγονός που τροφοδοτεί εικασίες για τη φυσική του κατάσταση και την ικανότητά του να λαμβάνει αποφάσεις, ενώ το IRGC ενισχύει την επιρροή του στη χώρα.
Ερωτηθείς εάν η πυρηνική πολιτική του Ιράν ενδέχεται να αλλάξει υπό τη νέα ηγεσία, ο υπουργός Εξωτερικών Αμπάς Αραγτσί δήλωσε στο Al Jazeera ότι δεν είναι σαφής η «νομική ή πολιτική θέση» του νέου ηγέτη σε σχέση με τα πυρηνικά όπλα.
«Η εκτίμησή μου είναι ότι δεν θα διαφέρει σημαντικά από τις προηγούμενες πολιτικές μας, ωστόσο πρέπει να περιμένουμε έως ότου καταστούν γνωστές οι απόψεις του», ανέφερε.
Αυξανόμενη πίεση για αλλαγή δόγματος
Η πρώτη φερόμενη δήλωση του Μοτζτάμπα ως ηγέτη μεταδόθηκε μέσω κρατικής τηλεόρασης, με παρουσιαστή να διαβάζει μήνυμα στο οποίο δεσμευόταν να εκδικηθεί τον θάνατο του πατέρα του και όσων σκοτώθηκαν στον πόλεμο, χωρίς ωστόσο να κάνει αναφορά στο πυρηνικό πρόγραμμα, αφήνοντας ανοιχτά ερωτήματα για την πορεία της πυρηνικής στρατηγικής της χώρας.
Η ιρανική ηγεσία αντιμετωπίζει επίσης αυξανόμενες εσωτερικές πιέσεις για αναθεώρηση της πυρηνικής πολιτικής, καθώς το IRGC ενισχύει τον έλεγχό του και επαναφέρει σκληροπυρηνικούς απόστρατους διοικητές σε ηγετικές θέσεις, με στόχο την καθοδήγηση μιας νεότερης και πιο επιθετικής γενιάς μαχητών.
«Έχουμε εισέλθει σε μια νέα φάση», δήλωσε ο σκληροπυρηνικός σχολιαστής Νασέρ Τοραμπί στην κρατική τηλεόραση. «Μετά από αυτόν τον πόλεμο, το Ιράν θα αναγνωριστεί ως παγκόσμια υπερδύναμη… Πρέπει να λάβουμε μέτρα για την παραγωγή ή την κατοχή πυρηνικών όπλων».
Ο Σίνα Αζόντι, συγγραφέας του βιβλίου «Iran and the Bomb: The United States, Iran and the Nuclear Question», εκτιμά ότι οι σκληροπυρηνικοί κύκλοι και το IRGC θεωρούν ότι υπάρχει πλέον περιθώριο αλλαγής της μακροχρόνιας πυρηνικής στρατηγικής.
«Ένας από τους λόγους που επέδειξαν πυρηνική αυτοσυγκράτηση ήταν ο φόβος επιθέσεων από το Ισραήλ και τις ΗΠΑ», σημείωσε. «Αλλά από τη στιγμή που δέχθηκαν επιθέσεις ούτως ή άλλως, για αυτούς πλέον δεν ισχύουν οι προηγούμενοι περιορισμοί».
«Αυτός ο πόλεμος έχει αλλάξει ριζικά τα δεδομένα, καθώς η χώρα υφίσταται σημαντικά πλήγματα», πρόσθεσε.
Κίνδυνος νέας πυρηνικής κούρσας
Η ανάπτυξη πυρηνικού όπλου εξαρτάται από την ανατροπή της φάτουα, την πρόσβαση σε υψηλά εμπλουτισμένο ουράνιο και την τεχνολογική ικανότητα κατασκευής λειτουργικής βόμβας.
Εφόσον το ιρανικό καθεστώς διατηρεί πρόσβαση στο απόθεμα υψηλά εμπλουτισμένου ουρανίου, θα μπορούσε να επιλέξει την κατασκευή μιας πιο απλής πυρηνικής συσκευής αντί ενός εξελιγμένου όπλου που θα μπορούσε να μεταφερθεί μέσω πυραύλου, σύμφωνα με τον Αζόντι.
Μια τέτοια λιγότερο σύνθετη κατασκευή θα μπορούσε να προκαλέσει πραγματική πυρηνική έκρηξη, συγκρίσιμη σε καταστροφική ισχύ με τα πρώτα πυρηνικά όπλα, ωστόσο θα ήταν λιγότερο αποτελεσματική και σημαντικά λιγότερο χρήσιμη στρατιωτικά για μεταφορά μέσω πυραύλων.
Η βασική της αξία θα ήταν κυρίως πολιτική, ως επίδειξη πυρηνικής ικανότητας και ως μέσο αποτροπής, σύμφωνα με ειδικούς.
Η αποτροπή δεν είναι δεδομένη
Ωστόσο, είτε πρόκειται για την κατασκευή μιας απλής συσκευής είτε για ενός πιο εξελιγμένου πυρηνικού όπλου, η αποτροπή δεν είναι δεδομένη.
«Το Ιράν δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει τις πυρηνικές του δυνάμεις για να απειλήσει τις ΗΠΑ. Οι πύραυλοί του δεν μπορούν να φτάσουν στις ΗΠΑ και ακόμη κι αν μπορούσαν, με 50 πυρηνικές κεφαλές δεν μπορείς να αποτρέψεις μια χώρα που διαθέτει 5.000 πυρηνικά όπλα», δήλωσε ο Αζόντι.
Ο ίδιος επισημαίνει ότι η πολιτική αποτροπής του Ιράν τις τελευταίες δεκαετίες επικεντρώνεται κυρίως στο Ιράκ, το Ισραήλ και πιο πρόσφατα στη Σαουδική Αραβία. Εάν το Ιράν προχωρήσει στην απόκτηση πυρηνικού όπλου, εκτιμά ότι το Ριάντ θα μπορούσε να αποτελέσει τον επόμενο περιφερειακό υποψήφιο που θα επιδιώξει την ανάπτυξη πυρηνικής βόμβας.
Άλλωστε, ήδη από το 2018, ο πρίγκιπας διάδοχος της Σαουδικής Αραβίας Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν είχε δηλώσει: «Χωρίς αμφιβολία, αν το Ιράν αναπτύξει πυρηνική βόμβα, θα ακολουθήσουμε το συντομότερο δυνατό».