Το Praxis Nowείναι μια φοιτητική ερευνητική ομάδα που δημιουργήθηκε και καθοδηγείται από τον Καθηγητή Οικονομικών Γιάννη Μαραγκό στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας. Σε αυτό το άρθρο συμμετέχει η Υποψήφια Διδάκτωρ Ιωάννα Λίτσιου.
Το 2015 η αριστερά, μέσω του ΣΥΡΙΖΑ ανέλαβε τα ηνία του ελληνικού κράτους. Επρόκειτο για την πρώτη κυβερνητική συμμαχία μεταξύ αριστερών (Σύριζα) και δεξιού λαϊκίστικού κόμματος (Ανεξάρτητοι Έλληνες – ΑΝΕΛ) στην Ευρώπη (Aslanidis and Kaltwasser, 2016). Η εκλογή τους θα μπορούσε να υποστηρίξει κανείς ότι ήταν απόρροια της προεκλογικής τους υπόσχεσης ότι θα «σκίσουν τα μνημόνια» βάζοντας τέλος στην λιτότητα (Μαραγκός, 2025).
Στον προεκλογικό του αγώνα ο Σύριζα είχε εξαγγείλει ότι θα εφάρμοζε το πρόγραμμα Θεσσαλονίκης – ένα κοινωνικό και προοδευτικό σχέδιο το οποίο θα αναδιαμόρφωνε το χρέος και ταυτόχρονα θα ενίσχυε τους μισθούς, τις κοινωνικές δαπάνες αλλά και τις δημόσιες επενδύσεις. Όμως, σε λίγους μόνο μήνες από την εκλογή της η νέα κυβέρνηση υπό τον πρωθυπουργό Αλέξη Τσίπρα, υπέγραψε το τρίτο μνημόνιο. Όπως αναφέρουν οι Παπαγιαννάκος, Παπακωνσταντίνου και Τσακαλώτος (2022) η υπογραφή του τρίτου Μνημονίου αποτέλεσε μία πολιτική ήττα για τον Σύριζα, ενώ το Μνημόνιο αυτό είχε ακόμη σκληρότερα μέτρα από τα δύο προηγούμενα μνημόνια που εφαρμόστηκαν στην Ελλάδα.
Ακόμη, όπως αναφέρει ο Μαραγκός (2025) μία αριστερή κυβέρνηση ηγείτο σε μία χώρα της Ευρωζώνης και μάλιστα υπέγραψε και την εφαρμογή βασικών αρχών της Washington Consensus, δηλαδή φιλελεύθερων πολιτικών οι οποίες είχαν επιβληθεί δεκαετίες πριν στις χώρες της Λατινικής Αμερικής και μετά παγκοσμίως.
Η νέα κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ επικρίθηκε τόσο από άλλα πολιτικά κόμματα όσο και από τον Τύπο αλλά και από τμήμα της κοινής γνώμης. Για πολλούς η νέα κυβέρνηση ήταν περισσότερο ένα λαϊκίστικο κόμμα παρά μία ριζοσπαστική αριστερή κυβέρνηση.
Το πρόγραμμα Θεσσαλονίκης ήταν στην ουσία η προεκλογική εκστρατεία του Σύριζα. Με βάση το πρόγραμμα αυτό στόχευαν στην κοινωνική αλλά και οικονομική ανασυγκρότηση της χώρας χωρίς την ύπαρξη λιτότητας. Βασικά σημεία του προγράμματος ήταν οι δημόσιες επενδύσεις που θα βοηθούσαν στην αντιμετώπιση των αρνητικών συνεπειών της οικονομικής κρίσης. Πιο συγκεκριμένα περιελάβανε:
- Διαγραφή μεγάλου μέρους του Δημόσιου Χρέους.
- Αύξηση δημόσιων δαπανών
- Μείωση των φόρων
- Αύξηση του κατώτατου μισθού
- Δημιουργία αναπτυξιακής τράπεζας κ.α.
Ο τότε υπουργός οικονομικών, Γιάνης Βαρουφάκης, ήταν επιφυλακτικός απέναντι στο πρόγραμμα, καθώς θεωρούσε ότι ήταν ανεπαρκώς ανεπτυγμένο (Varoufakis, 2017). Σύντομα μετά την εκλογή του Σύριζα το πρόγραμμα αυτό εξαφανίστηκε από το προσκήνιο. Το πρόγραμμα δεν αναφέρθηκε ποτέ και η κυβέρνηση πλέον στόχευε σε πιο ευνοϊκούς όρους των προγραμμάτων προσαρμογής (Μαραγκός, 2025).
Το καλοκαίρι του ίδιου έτους διεξήχθη δημοψήφισμα στο οποίο το 61,31% του ελληνικού λαού απέρριψε την πρόταση των δανειστών. Αν και το μήνυμα από το δημοψήφισμα ήταν ξεκάθαρο, η κυβέρνηση συμφώνησε με την Τρόικα (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και Διεθνές Νομισματικό Ταμείο) και υπέγραψαν το τρίτο μνημόνιο – το οποίο ήταν και το πιο αυστηρό.
Το τρίτο μνημόνιο ήταν συνεπές με τις αρχές της Συναίνεση της Ουάσιγκτον – δημοσιονομική πειθαρχία, ιδιωτικοποιήσεις, περιορισμό κοινωνικών δαπανών και διαθρωτικές μεταρρυθμίσεις – ενώ δεν είχε καμία συνάφεια με το πρόγραμμα Θεσσαλονίκης. Μάλιστα, θα λέγαμε πως το τρίτο μνημόνιο του 2015 είχε ίσως πιο αυστηρές πολιτικές από αυτές της Αρχικής Συναίνεσης. Αρχικά, στην Συναίνεση της Ουάσιγκτον προβλεπόταν μείωση της φορολογίας, το τρίτο μνημόνιο όμως περιλάμβανε δραστική αύξηση των φόρων (Μαραγκός, 2025). Μέσω του τρίτου Μνημονίου στόχευαν στην επίτευξη πρωτογενούς πλεονάσματος, μείωση των δημόσιων δαπανών, επίλυση των μην εξυπηρετούμενων δανείων, ιδιωτική ιδιοκτησία των τραπεζών, έσοδα από ιδιωτικοποιήσεις και απελευθέρωση των αγορών εργασίας αλλά και προϊόντων. Όπως υποστηρίζουν οι Tzagkarakis et al. (2017) όλα αυτά παραπέμπουν σε μία πιο ενισχυμένη Συναίνεση της Ουάσιγκτον.
Όπως αναφέρθηκε το μνημόνιο περιελάβανε την δραματική αύξηση των φόρων. Το 2015 τα έσοδα από φόρους ως ποσοστό του ΑΕΠ ήταν 36,4% έναντι του 31,8% το 2008 (European Commission 2017). Πρόκειται μάλιστα για μία αύξηση που επήλθε σε μία εποχή στην οποία το ΑΕΠ μειώθηκε σχεδόν κατά 30%. Η ελληνική κρίση ανέδειξε τον ρόλο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας. Η ΕΚΤ δεν έχει την δυνατότητα να αγοράζει δημόσιο χρέος των κρατών μελών τις, όπως μπορούν η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ ή η Τράπεζα της Αγγλίας. Πρόκειται στην ουσία για μία Κεντρική Τράπεζα η οποία είναι αδύναμη να υποστηρίξει δημοσιονομικά τα μέλη της. Λόγω αυτής της αδυναμίας της ΕΚΤ πολλές χώρες μέλη εξαρτώνται από αγορές αλλά και θεσμούς όπως είναι το ΔΝΤ για να μπορούν να χρηματοδοτούν τα ελλείμματα τους.
Το αυστηρότερο αυτό Μνημόνιο επιβλήθηκε μέσα σε συνθήκες ύφεσης. Το γεγονός αυτό ενίσχυσε την φτώχεια και η ανεργία αυξήθηκε στο 27% (Nikiforos et al., 2015). Προτεραιότητα δόθηκε στην εξυπηρέτηση του χρέους και στη διατήρηση της εμπιστοσύνης των αγορών παρά στην αναπτυξιακή στρατηγική και στην κοινωνική προστασία, μέτρα που προβλεπόταν στον αρχικό πρόγραμμα Θεσσαλονίκης.
Η αυτοπροσδιοριζόμενη αριστερή κυβέρνηση πολύ γρήγορα είδαμε να εγκαταλείπει τις ριζοσπαστικές της θέσεις και να προσαρμόζεται στα ζητούμενα των κανόνων της Ευρωζώνης. Πολλοί μελετητές θεωρούν ότι η πολιτική της ταυτότητα είχε πλέον αλλοιωθεί. Η συγκεκριμένη περίπτωση της Ελλάδας του 2015, επιβεβαιώνει ότι μία αριστερή κυβέρνηση μέσα σε ένα περιβάλλον δημοσιονομικής επιτήρησης και πιέσεων μπορεί να αποδειχθεί πολιτικά ευάλωτη. Σύμφωνα με τον Μαραγκό (2025), η πολιτική οικονομία είναι μια ηθική επιλογή με κοινωνικές συνέπειες.
Όπως γίνεται αντιληπτό οι εφαρμογές εναλλακτικών οικονομικών πολιτικών εντός της Ευρωζώνης αποδεικνύεται εξαιρετικά δύσκολη. Η πίεση των θεσμών πολλές φορές είναι τεράστια και οι κυβερνήσεις υποκύπτουν και εφαρμόζουν πολιτικές οι οποίες αποκλίνουν από τις προεκλογικές τους δεσμεύσεις. Το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος αγνοήθηκε, η προεκλογική υπόσχεση περί σκισίματος των μνημονίων εγκαταλείφθηκε και το Πρόγραμμα Θεσσαλονίκης έμεινε ανεκπλήρωτο.
Ένα ριζοσπαστικό κόμμα αντιπολίτευσης μετασχηματίστηκε σε κόμμα εξουσίας και μάλιστα δεν είχε άλλη λύση από το να συμμορφωθεί με τις οικονομικές επιταγές της Ευρωζώνης. Η κυβέρνηση προσπάθησε να παρουσιάσει την υπογραφή του τρίτου Μνημονίου ως αναγκαία για την διατήρηση της ευρωπαϊκής πορείας της χώρας και όχι σαν αναγκαστική υποταγή (Μαραγκός, 2025).
Η μεταστροφή του ΣΥΡΙΖΑ δεν αφορούσε μόνο την εγκατάλειψη του προγράμματος Θεσσαλονίκης αλλά και την ενσωμάτωση του κόμματος στο πολιτικό κατεστημένο. Το πρόγραμμα Θεσσαλονίκης ήταν περισσότερο μία έκφραση Νέο – Κεϋνσιανής παρέμβασης και όχι τόσο ριζοσπαστικό (Μαραγκός, 2025; Tzagkarakis, Kotroyannos, and Tzagkarakis 2017).
Σημαντική στιγμή αποτελεί το δημοψήφισμα του Ιουλίου 2015. Επρόκειτο για κάλεσμα των πολιτών να αποφασίσουν αν αποδέχονται ή απορρίπτουν την πρόταση συμφωνίας των ευρωπαϊκών θεσμών και των δανειστών. Η πλειοψηφία των πολιτών ψήφισε ΟΧΙ εκφράζοντας την μεγάλη τους δυσαρέσκεια προς τα μέτρα λιτότητας. Ο ΣΥΡΙΖΑ υποστήριζε ότι το ΟΧΙ ήταν η απόρριψη των όρων του τρίτου μνημονίου, χωρίς να σημαίνει την αποχώρηση της χώρας από την Ευρωζώνη. Παρά τη νίκη του όχι η κυβέρνηση συνέχισε τις διαπραγματεύσεις και εν τέλει κατέληξαν στην υπογραφή του τρίτου μνημονίου. Εκείνη την περίοδο είχε δημιουργηθεί μία ιδιαίτερα σύνθετη πολιτική κατάσταση: Οι περισσότεροι μέσω του δημοψηφίσματος έδειξαν ότι ήταν αντίθετοι στα μέτρα λιτότητας και σε ένα νέο πρόγραμμα διάσωσης, ενώ από την άλλη μεγάλο μέρος του πληθυσμού φάνηκε μέσα από δημοσκοπήσεις ότι επιθυμούσε η χώρα να παραμείνει στο ευρώ.
Η Εμπειρία της Ελλάδος το 2015 φανερώνει ότι μέσα στο πλαίσιο της Ευρωζώνης η άσκηση εναλλακτικής οικονομικής πολιτικής του ΣΥΡΙΖΑ στην προκειμένη περίπτωση, είναι ιδιαίτερα περιορισμένη. Έδειξε τα όρια τα οποία μπορεί να αντιμετωπίσει μία κυβέρνηση όταν προσπαθεί να κάνει εφαρμογή εναλλακτικών οικονομικών πολιτικών μέσα σε ένα αυστηρό θεσμικό πλαίσιο όπως αυτό της Ευρωζώνης. Η υπογραφή του Τρίτου Μνημονίου έδειξε ότι υπάρχουν περιορισμένες δυνατότητες των κυβερνήσεων να εφαρμόζουν ριζοσπαστικές πολιτικές όντας μέλη ενός υπερεθνικού οικονομικού συστήματος όπως είναι η Ευρωζώνη. Το παράδειγμα της Ελλάδος του 2015 και της εκλογής του ΣΥΡΙΖΑ αποδεικνύει ότι η πολιτική ταυτότητα ενός κόμματος μπορεί να μεταβληθεί σημαντικά όταν αυτό αναλαμβάνει την εξουσία, και ιδιαίτερα εάν πρόκειται για κόμμα της αντιπολίτευσης. Ενώ τον Ιανουάριο του 2015 ο ΣΥΡΙΖΑ κέρδισε τις εκλογές με ποσοστό 36,3% και 149 έδρες το 2019 μετά το τρίτο μνημόνιο και τα όσα συνέβησαν στην περίοδο της διακυβέρνησης του μειώθηκε σημαντικά η εκλογική επιρροή του κόμματος με ποσοστό 23,8% στις ευρωεκλογές και 31,5% στις εθνικές εκλογές του ίδιου έτους.
Βιβλιογραφία:
Aslanidis, Paris, and Rovira Cristobal Kaltwasser. 2016. “Dealing with Populists in Government: The SYRIZA–ANEL Coalition in Greece”, Democratization, 23(6): 1077–1091. https://doi.org/10.1080/13510347.2016.1154842.
European Commission. 2017. Taxation trends in the European Union: DG Taxation and Customs Union, Luxembourg, Publications Office of the European Union. https://doi.org/10.2778/30295.
Marangos, John. 2025. “What’s Left of the Left? The Third Greek Economic Adjustment Program, the Troika’s Conditionalities, and the Washington Consensus”. Journal of Modern Greek Studies, Volume 43, Number 1, May 2025, pp. 135-173
Nikiforos, Michalis, Dimitris B. Papadimitriou and Gennaro Zezza. 2015. “The Greek Public Debt Problem”. Nova Economia 25:777-802. https://doi.org/10.1590/0103-6351/3552
Papagiannakos, Dimitris, Spyros Papakonstantinou, and Euclid Tsakalotos (Παπαγιαννάκος, Δημήτρης, Σπύρος Παπακωνσταντίνου, και Ευκλείδης Τσακαλώτος). 2022. «Το χρονικό της κρίσης και της εξόδου από αυτήν: Οι διαπραγματεύσεις με τους θεσμούς» [Chronicle of the crisis and the emergence from it: Negotiations with the Institutions]. In Tsakalotos 2022, 34–57.
Tzagkarakis, Emmanouil, Dimitrios Kotroyannos, and Stylianos I. Tzagkarakis. 2017. “Mediterranean Left-Wing Populism: !e Case of Syriza.” European Quarterly of Political Attitudes and Mentalities 6 (2): 40–54
Varoufakis, Yanis. 2017. Adults in the Room: My Battle with Europe’s Deep Establishment. London: The Bodley Head.