Αντιμέτωπο με μια κοινωνία κουρασμένη από τον πόλεμο και μια οικονομία που δείχνει ολοένα πιο έντονα σημάδια επιδείνωσης, το Κρεμλίνο αντιμετωπίζει πλέον ως άμεση απειλή τις ξένες διαδικτυακές πλατφόρμες. Και όχι χωρίς λόγο.
Στο Telegram, ο φιλοκρεμλινικός δικηγόρος Ίλια Ρεμέσλο, γνωστός για τις σφοδρές επιθέσεις του κατά δημοκρατικών ακτιβιστών και για τη σταθερή στήριξή του στον πόλεμο κατά της Ουκρανίας, προχώρησε στις 17 Μαρτίου σε μια εντυπωσιακή αναδίπλωση. Με δημόσια ανάρτησή του καταφέρθηκε εναντίον του Βλαντίμιρ Πούτιν, κατηγορώντας τον ότι οδηγεί τη χώρα στη φτωχοποίηση, συντρίβει τις ελευθερίες στο διαδίκτυο και στα μέσα ενημέρωσης και διεξάγει έναν πόλεμο που καταστρέφει τη Ρωσία. Έφτασε μάλιστα στο σημείο να χαρακτηρίσει τον Ρώσο πρόεδρο «παράνομο» και να ζητήσει να λογοδοτήσει «ως εγκληματίας πολέμου και κλέφτης».
Λίγο αργότερα, ο ίδιος εισήχθη σε ψυχιατρική κλινική. Η αιφνίδια αυτή έκρηξη ανοιχτής αμφισβήτησης, προερχόμενη μάλιστα από έναν άνθρωπο του σκληρού φιλοπολεμικού στρατοπέδου, μόνο αδιάφορη δεν μπορεί να πέρασε από το Κρεμλίνο. Δεν είναι άλλωστε η πρώτη φορά που το Telegram μετατρέπεται σε πεδίο εσωτερικής ρωσικής ρήξης. Πριν από την ανταρσία του Ιουνίου του 2023, ο Γεβγκένι Πριγκόζιν και η Wagner είχαν επίσης αξιοποιήσει την πλατφόρμα για να επιτεθούν ανοιχτά στη ρωσική στρατιωτική ηγεσία.
Από την 1η Απριλίου, οι ρωσικές αρχές είχαν σχεδιάσει τον πλήρη αποκλεισμό του Telegram. Στην πράξη, πάντως, πολλοί Ρώσοι συνεχίζουν να χρησιμοποιούν την εφαρμογή μέσω VPN. Ήδη το ρωσικό κράτος έχει απαγορεύσει ή περιορίσει δραστικά το YouTube, το Instagram, το Facebook, καθώς και εφαρμογές ανταλλαγής μηνυμάτων όπως το Signal και το WhatsApp. Παράλληλα, οι αλλεπάλληλες διακοπές του κινητού διαδικτύου στη Μόσχα και σε άλλες πόλεις προκαλούν όλο και μεγαλύτερη οικονομική ζημιά, την ώρα που η κοινωνική δυσφορία μεγαλώνει.
Εδώ και σχεδόν έναν χρόνο, πολλές ρωσικές περιφέρειες ζουν υπό καθεστώς τακτικών διακοπών κινητού ίντερνετ εξαιτίας των επιθέσεων με drones. Ωστόσο η Μόσχα είχε μείνει σε μεγάλο βαθμό εκτός αυτής της πραγματικότητας μέχρι τον περασμένο μήνα. Από τις 5 έως τις 24 Μαρτίου, το μεγαλύτερο μέρος της ρωσικής πρωτεύουσας έμεινε χωρίς κινητό διαδίκτυο. Περιφερειακός αξιωματούχος σχολίασε με δηκτικό τρόπο ότι πλέον και η Μόσχα βιώνει αυτό που οι υπόλοιπες περιοχές υφίστανται εδώ και καιρό, προσθέτοντας ότι αρκετοί εκτός πρωτεύουσας το αντιμετώπισαν σχεδόν με χαιρεκακία.
Επισήμως, ο εκπρόσωπος του Κρεμλίνου Ντμίτρι Πεσκόφ απέδωσε τις διακοπές σε λόγους ασφαλείας. Ωστόσο, σύμφωνα με την ανεξάρτητη ρωσική έκδοση The Bell, η σχετική εντολή για τη Μόσχα προήλθε από την Επιστημονική και Τεχνική Υπηρεσία της FSB, με το ίδιο μέσο να εκτιμά ότι νέα κύματα περιορισμών είναι πιθανό να ακολουθήσουν.
Για τους κατοίκους της Μόσχας, οι συνέπειες ήταν άμεσες και εξαιρετικά ενοχλητικές. Η καθημερινότητα στην πρωτεύουσα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από την αδιάλειπτη λειτουργία του κινητού ίντερνετ. Υπηρεσίες διανομής, ταξί, λιανεμπόριο, πληρωμές σε καφέ και καταστήματα, όλα επηρεάστηκαν. Τερματικά ηλεκτρονικών συναλλαγών τέθηκαν εκτός λειτουργίας, ενώ ακόμη και δημόσιες τουαλέτες κατέστησαν προσωρινά απροσπέλαστες επειδή δεν μπορούσε να ολοκληρωθεί η πληρωμή. Οι εκτιμήσεις αναφέρουν ότι μόνο μέσα στις πρώτες πέντε ημέρες του μπλακ άουτ, οι επιχειρήσεις της πόλης έχασαν από 3 έως 5 δισ. ρούβλια.
Όταν η σύνδεση αποκαταστάθηκε, ο επικεφαλής της Rostelecom, Μιχαήλ Οσέεφσκι, κάλεσε τους Ρώσους να στραφούν ξανά στα σταθερά τηλέφωνα, παρουσιάζοντάς τα ως πιο αξιόπιστη λύση. Υποστήριξε μάλιστα ότι οι αιτήσεις για νέες εγκαταστάσεις είχαν αυξηθεί αισθητά. Η εικόνα αυτή, όμως, δεν φαίνεται να επιβεβαιώνεται κοινωνικά. Σε έρευνα του καναλιού της Meduza στο Telegram, με τη συμμετοχή 50.000 αναγνωστών, μόλις το 2% δήλωσε ότι σκέφτεται να βάλει σταθερό τηλέφωνο.
Παρότι το ρωσικό κράτος έχει στο στόχαστρό του το Telegram εδώ και χρόνια, η πλατφόρμα παρέμενε μέχρι πρόσφατα ευρέως προσβάσιμη για περίπου 93,6 εκατομμύρια Ρώσους. Μόλις από το περασμένο φθινόπωρο άρχισαν οι περιοδικοί αποκλεισμοί σε ορισμένες περιοχές και στη συνέχεια οι γενικευμένες επιβραδύνσεις σε εθνικό επίπεδο. Όμως μια πλήρης απαγόρευση εγκυμονεί σοβαρούς κινδύνους για το ίδιο το καθεστώς. Το Telegram δεν είναι απλώς μια εφαρμογή μηνυμάτων. Έχει εξελιχθεί σε πολυεργαλείο ενημέρωσης, πολιτικής επικοινωνίας, κρατικής πληροφόρησης, επαφής πολιτών με δημόσιες υπηρεσίες, διάχυσης ειδήσεων από το μέτωπο στην Ουκρανία, αλλά και επιχειρηματικής δραστηριότητας.
Η κυβέρνηση επιχειρεί ταυτόχρονα να κατευθύνει τους πολίτες σε ελεγχόμενες εναλλακτικές. Έχει ήδη δημοσιοποιήσει μια «λευκή λίστα» ιστοσελίδων που παραμένουν προσβάσιμες κατά τη διάρκεια των διακοπών και προωθεί τη χρήση του Max messenger, μιας εφαρμογής προεγκατεστημένης στα smartphones που πωλούνται στη Ρωσία. Παρ’ όλα αυτά, η καχυποψία απέναντι στο Max είναι έντονη. Ειδικοί στην κυβερνοασφάλεια έχουν προειδοποιήσει ότι η εφαρμογή είναι ουσιαστικά σχεδιασμένη με τρόπο που εξυπηρετεί την παρακολούθηση των πολιτών.
Το πιο ανησυχητικό για το Κρεμλίνο ίσως είναι η αντίδραση των νεότερων ηλικιών. Σύμφωνα με πρόσφατη δημοσκόπηση της Russia Field, που συνδέεται με το Κρεμλίνο, περισσότερο από το 80% των Ρώσων εφήβων αντιμετώπισαν αρνητικά τους περιορισμούς στο διαδίκτυο, εκφράζοντας θυμό και αμηχανία. Αντίστοιχα στοιχεία για τους ενήλικες δεν έχουν δοθεί στη δημοσιότητα, με ρωσικά ανεξάρτητα μέσα να εκτιμούν ότι αυτό γίνεται για να μη φανεί το πραγματικό εύρος της δυσαρέσκειας.
Παράλληλα, οι αρχές προσπαθούν να αποτρέψουν κάθε μορφή δημόσιας αντίδρασης. Αιτήματα για συγκεντρώσεις υπέρ της ελευθερίας του διαδικτύου απορρίπτονται συστηματικά, με επίκληση της απαγόρευσης διαδηλώσεων που είχε θεσπιστεί το 2020 λόγω πανδημίας. Στις 29 Μαρτίου, η αστυνομία προχώρησε στη σύλληψη 13 διαδηλωτών σε μικρή κινητοποίηση στην πλατεία Μπολότναγια της Μόσχας. Μεγαλύτερες συγκεντρώσεις που είχαν σχεδιαστεί σε άλλες πόλεις δεν πραγματοποιήθηκαν ποτέ, καθώς οι διοργανωτές βρέθηκαν αντιμέτωποι με πιέσεις, απειλές και, σε ορισμένες περιπτώσεις, συλλήψεις.
Ο στρατηγικός στόχος του Κρεμλίνου μοιάζει σαφής: να οικοδομήσει ένα απολύτως ελεγχόμενο ψηφιακό περιβάλλον, στα πρότυπα της Κίνας. Όμως αυτή η πορεία έχει και πολιτικό κόστος. Καθώς περιορίζονται οι ελευθερίες, διαβρώνεται η καθημερινότητα και στενεύουν τα νόμιμα κανάλια έκφρασης, όλο και περισσότεροι Ρώσοι —ιδίως νέοι— αισθάνονται ότι δεν έχουν πια χώρο να μιλήσουν. Και όσο ο πόλεμος στην Ουκρανία συνεχίζεται, δεν μπορεί να αποκλειστεί το ενδεχόμενο η σιωπηλή αυτή οργή να βρει τελικά δρόμο προς τον δρόμο.