Παρά τις μακροχρόνιες, φιλόδοξες πολιτικές για την ενεργειακή μετάβαση, που προηγούνται κατά πολύ της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, η ευρωπαϊκή βιομηχανική ανταγωνιστικότητα δεν περιορίζεται πρωτίστως από την ενεργειακή εξάρτηση, αλλά από συστημικές καθυστερήσεις στην κανονιστική εφαρμογή και στην υιοθέτηση αναδυόμενων τεχνολογιών από τη βιομηχανία.
Η βραδεία κανονιστική εναρμόνιση και τα συγκεντρωτικού χαρακτήρα πλαίσια μετάβασης επιβραδύνουν την ταχύτητα εφαρμογής. Η Ευρώπη εγκλωβίζεται σε έναν κύκλο όπου η αργή υιοθέτηση αποδυναμώνει την ανταγωνιστική θέση. Οι καθυστερήσεις στην ανάπτυξη προηγμένων διεργασιών μειώνουν την ανταγωνιστικότητα κόστους, γεγονός που με τη σειρά τους αποθαρρύνει τις επενδύσεις στην καινοτομία, ενισχύοντας την τεχνολογική υστέρηση. Οι πρωτοπόροι στις παγκόσμιες αγορές αποκτούν πλεονεκτήματα μέσω βελτιστοποίησης διεργασιών και καινοτομίας υλικών. Όσοι υιοθετούν αργότερα, αντιμετωπίζουν υψηλότερο κόστος μετάβασης και μειωμένη επιρροή στα αναδυόμενα βιομηχανικά πρότυπα.
Η παγκόσμια ανταγωνιστικότητα καθορίζεται από τη σύγκλιση ενεργειακών συστημάτων και τεχνολογιών αιχμής, όπου η αποδοτικότητα διεργασιών, η ανάπτυξη υλικών και η ενσωμάτωσή τους στο βιομηχανικό περιβάλλον διαμορφώνουν την μελλοντική ηγεσία χαμηλού κόστους.
Τα κυρίαρχα αφηγήματα που επικεντρώνονται στην τεχνητή νοημοσύνη παραβλέπουν τον περιορισμένο αντίκτυπό της στη σύγκλιση ενέργειας και τεχνολογίας σε ευρύτερο επίπεδο συστημάτων. Οι καινοτομίες στη βελτιστοποίηση διεργασιών και στα υλικά σε κλίμακα ενισχύουν τα αποτελέσματα που διαμορφώνουν τη βιομηχανική ανταγωνιστικότητα σε παγκόσμια κλίμακα.
Υπό συνθήκες περιορισμένου κεφαλαίου για οικονομία κλίμακας, η ευρωπαϊκή βιομηχανική ανταγωνιστικότητα αποδυναμώνεται σε πολλούς βασικούς τομείς παρά το γεγονός ότι η Ευρώπη κατέχει μία από τις μεγαλύτερες παγκοσμίως βάσεις έρευνας, καινοτομίας και διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, και ισχυρές δυνατότητες στον τομέα της μηχανικής.
Οι ενεργοβόρες βιομηχανίες (χάλυβα, χημικών – αμμωνίας, μεθανόλης, πλαστικών – λιπασμάτων, αλουμινίου) αντιμετωπίζουν τιμές ενέργειας 2–4 φορές υψηλότερες από αυτές των ΗΠΑ, το κόστος άνθρακα του Σύστηματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών της ΕΕ (EU ETS carbon costs), και έκθεση στην παγκόσμια τιμολόγηση βασικών εμπορευμάτων. Οι καθυστερήσεις σε επενδύσεις μεγάλης κλίμακας υπό συντηρητικές ως προς τον κίνδυνο χρηματοδοτικές δομές έχουν οδηγήσει σε επαναλαμβανόμενες διακοπές λειτουργίας εργοστασίων αμμωνίας και σε διαρθρωτική κάμψη της χύτευσης αλουμινίου, σηματοδοτώντας τη μετάβαση της ΕΕ από «ηγέτιδα» χαμηλού κόστους σε παραγωγό υψηλού κόστους.
Οι εδραιωμένες βιομηχανίες δεν αξιοποιούν επαρκώς μηχανισμούς κλίμακας τύπου κεφαλαίων επιχειρηματικών συμμετοχών (venture capital), περιορίζοντας την ανάπτυξη θυγατρικών «νησίδων» καινοτομίας ικανών να επιταχύνουν την ανάπτυξη τεχνολογίας κλίμακας.
Η αυτοκινοτοβιομηχανία και ο τομέας μεταφορών καθυστερεί τη μετάβαση στην ηλεκτροκίνηση, με αποτέλεσμα την εξάρτηση από ασιατικές αλυσίδες εφοδιασμού μπαταριών, ενώ αντιμετωπίζουν συνδυαστικά υψηλότερο κόστος εργασίας και παραγωγής. Οι μεταφορές μεταβαίνουν από την τεχνολογική υπεροχή στη μηχανική σε ένα οικοσύστημα που κινείται από λογισμικά και μπαταρίες, στο οποίο η Ευρώπη υπολείπεται.
Οι ψηφιακές πλατφόρμες και η τεχνολογία παρεμποδίζονται από τον κατακερματισμό της αγοράς, τον περιορισμένο όγκο επιχειρηματικών κεφαλαίων και ασθενέστερες διαδρομές εμπορευματοποίησης, αποτρέποντας την Ευρώπη από το να μετατρέψει τη ισχυρή ερευνητική της βάση σε παγκόσμια ηγετική πλατφόρμα.
Η παραγωγή καθαρών τεχνολογιών παρουσιάζει διαρθρωτική ανισορροπία: η Ευρώπη ηγείται στην ανάπτυξη, αλλά όχι στην παραγωγή. Η κατασκευή φωτοβολταϊκών έχει μεταφερθεί σε μεγάλο βαθμό στην Κίνα, ενώ η παραγωγή μπαταριών παραμένει σε φάση ανάπτυξης σε μεγάλη κλίμακα, με συνεχιζόμενη εξάρτηση από κρίσιμες πρώτες ύλες (λίθιο, σπάνιες γαίες).
Ο γερασμένος ως προς τις υποδομές ευρωπαϊκός κλάδος των διυλιστηρίων και πετροχημικών αντιμετωπίζει υψηλότερο λειτουργικό κόστος και ανταγωνισμό από χαμηλότερου κόστους παραγωγούς της Μέσης Ανατολής και της Ασίας, ενώ επιβαρύνεται περαιτέρω από την μειούμενη ζήτηση ορυκτών καυσίμων σε περιφερειακό επίπεδο.
Η στάση της ευρωπαϊκής βιομηχανίας περιορίζει την τεχνολογική μετάβαση κλίμακας. Οι εταιρείες καθυστερούν επενδύσεις, προτεραιοποιούν τη σταθερότητα και περιμένουν μεγαλύτερη σαφήνεια στο κανονιστικό πλαίσιο, περιορίζοντας τη ζήτηση για κεφάλαια υψηλού ρίσκου για ανάπτυξη. Με αυτόν τον τρόπο, η συντηρητική χρηματοδότηση και τα μη συνεκτικά «σήματα» πολιτικής ενισχύουν την προτίμηση της βιομηχανίας για περιορισμένες αντί για επενδυτικές επιλογές με μετασχηματιστικό χαρακτήρα.
H πρώιμη είσοδος σε τεχνολογίες κλίμακας διαμορφώνει ενισχυτικούς κύκλους αποδίδοντας στους πρώτους που καινοτομούν δυσανάλογα μεγάλα οφέλη. Ο έλεγχος υποδομών, προτύπων και αλυσίδων εφοδιασμού, καθώς και εμπορικών σχέσεων με πελάτες, μειώνει το οριακό κόστος και καθιστά δυσκολότερη την αλλαγή προμηθευτή, συσσωρεύοντας πλεονέκτημα με την πάροδο του χρόνου. Ιστορικά παραδείγματα, όπως αυτό της πετρελαϊκής βιομηχανίας τις δεκαετίες 1930–1950, δείχνουν πώς οι πρώτοι που μπήκαν στην αγορά «κλείδωσαν» εκ των προτέρων χωρητικότητες διύλισης, δίκτυα διανομής και βιομηχανικά πρότυπα, δημιουργώντας εξάρτηση από προηγούμενες επιλογές που διατήρησε την κυριαρχία τους πολύ μετά την αρχική καινοτομία.
Η διαρθρωτική ανάλυση της ενεργειακής και βιομηχανικής μετάβασης αντιμετωπίζει τις, όπως περιγράφονται, δυναμικές εστιάζοντας στο πώς η βιομηχανική ανταγωνιστικότητα αναδύεται αντιμετωπίζωντας την καινοτομία και τους κανονισμούς όχι ως απομονωμένες μεταβλητές, αλλά μέσα από τον τρόπο με τον οποίο η δυναμικότητα, τα υλικά, οι υποδομές και η βιομηχανική ζήτηση συνεξελίσσονται, και πώς οι καθυστερήσεις σε ένα επίπεδο διαδίδονται σε ολόκληρο το σύστημα, ενισχύοντας την τεχνολογική υστέρηση και το υψηλότερο κόστος.
Η συστηματική μηχανική ανάλυση και η συστηματική εξέταση και επαλήθευση παραδοχών μπορούν να αποκαλύψουν τους κρίσιμους περιορισμούς πίσω από τις φιλοδοξίες ευρωπαϊκής πολιτικής και τα στρατηγικά αφηγήματα. Μπορούν επίσης να επιτρέψουν σαφέστερη αναγνώριση του πώς προκύπτουν οι αποτυχίες κατά την ανάπτυξη σε μεγάλη κλίμακα και του τρόπου με τον οποίο τα βιομηχανικά συστήματα μπορούν να αναπροσανατολιστούν προς τεχνολογικά προηγμένο επίπεδο υπό συνθήκες μετάβασης και πίεσης.
Παναγιώτα Ποιμενίδου PhD
Chemical Engineer | Energy & Low-Carbon Technologies (PhD) | Corporate CPD Training (Energy Systems, Fuels, Refining) | EU Projects
Το άρθρο δημοσιεύτηκε αρχικά στο LinkedIn newsletter StratEnergy Intel