Αν το δούμε ψυχρά, η εκεχειρία γύρω από το Ιράν είναι εξαιρετικά εύθραυστη όχι επειδή “δεν εμπιστεύονται ο ένας τον άλλον” γενικώς και αορίστως, αλλά επειδή οι βασικοί όροι ισχύος στο πεδίο δεν έχουν λυθεί. Η αμερικανοϊρανική παύση πυρός ανακοινώθηκε στις 7 Απριλίου ως δίβδομη αναστολή βομβαρδισμών, όμως μέσα σε μόλις 48 ώρες είχαν ήδη εμφανιστεί οι πρώτες σοβαρές ρωγμές: η κυκλοφορία στα Στενά του Ορμούζ δεν ομαλοποιήθηκε, η Τεχεράνη διατήρησε περιορισμούς στη ναυσιπλοΐα και οι αγορές άρχισαν να συνειδητοποιούν ότι η “ειρήνη” υπάρχει περισσότερο στους τίτλους παρά στο πεδίο.
Αυτό είναι το πρώτο κλειδί. Μια εκεχειρία με κλειστή ή ημι-κλειστή τη βασικότερη ενεργειακή αρτηρία του πλανήτη δεν είναι σταθερή εκεχειρία. Το Ορμούζ διακινεί περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πετρελαίου και αερίου, ενώ ακόμη και τώρα η ροή παραμένει περιορισμένη, με το Ιράν να φέρεται να επιτρέπει τη διέλευση μόνο περιορισμένου αριθμού πλοίων ημερησίως. Παράλληλα, η Barclays προειδοποιεί ότι όσο καθυστερεί η επαναφορά των ροών, αυξάνεται ο ανοδικός κίνδυνος για το Brent, την ώρα που η αγορά εξακολουθεί να λειτουργεί με έλλειμμα προσφοράς 13–14 εκατ. βαρελιών ημερησίως σε σχέση με τα κανονικά δεδομένα.
Με απλά λόγια, η παύση πυρός δεν έχει θεραπεύσει την πηγή του σοκ. Την έχει απλώς μετατρέψει από ανοιχτό πόλεμο σε γεωπολιτικό εκβιασμό χαμηλότερης έντασης. Και οι αγορές αυτό ακριβώς τιμολογούν.
Γιατί οι αγορές αντέδρασαν πρώτα με ανακούφιση και μετά με καχυποψία
Η πρώτη αντίδραση των αγορών ήταν απολύτως λογική: η ανακοίνωση της εκεχειρίας έριξε απότομα το risk premium. Το πετρέλαιο βούτηξε κάτω από τα 95 δολάρια, με το Brent και το WTI να χάνουν διψήφια ποσοστά σε μία ημέρα, ενώ στη Wall Street ο Dow εκτινάχθηκε πάνω από 1.300 μονάδες και οι S&P 500 και Nasdaq κινήθηκαν επίσης έντονα ανοδικά. Ήταν η κλασική αντίδραση ανακούφισης απέναντι στην πιθανότητα να αποφευχθεί ένας παρατεταμένος πόλεμος στον Περσικό Κόλπο.
Όμως το δεύτερο κύμα αντίδρασης ήταν πολύ πιο αποκαλυπτικό. Μόλις έγινε σαφές ότι το Ορμούζ δεν έχει ουσιαστικά ανοίξει και ότι το Ισραήλ συνεχίζει να κρατά αναμμένο το λιβανικό μέτωπο, οι ευρωπαϊκές μετοχές φρέναραν, ο ενεργειακός κλάδος ξαναπήρε μπροστά και το πετρέλαιο άρχισε να ανακτά έδαφος. Ο STOXX 600 γύρισε σε πτώση, ενώ η Reuters κατέγραψε ότι η φυσική αγορά πετρελαίου παρέμεινε ασφυκτικά σφιχτή, με ευρωπαϊκά και αφρικανικά grades να γράφουν ιστορικά premiums. Αυτό είναι κρίσιμο: τα futures έδειξαν ανακούφιση, αλλά η φυσική αγορά φώναζε ότι η κρίση δεν έχει λήξει.
Εδώ ακριβώς κρύβεται και το βαθύτερο μήνυμα για τις αγορές. Δεν ζούμε απλώς ένα επεισόδιο “risk on/risk off”. Ζούμε τη μετάβαση από τον φόβο του άμεσου στρατιωτικού σοκ στον φόβο της παρατεταμένης απορρύθμισης της ενέργειας, της ναυτιλίας, του πληθωρισμού και τελικά της νομισματικής πολιτικής. Η Κρισταλίνα Γκεοργκίεβα προειδοποίησε ήδη ότι ο πόλεμος θα αφήσει μόνιμες ουλές στην παγκόσμια οικονομία, με το ΔΝΤ να μιλά για χαμηλότερη ανάπτυξη, αυξημένες ενεργειακές πιέσεις και πιθανή ζήτηση χρηματοδότησης 20–50 δισ. δολαρίων από χώρες που θα πληγούν.
Ο ρόλος του Ισραήλ είναι ταυτόχρονα καταλύτης και παράγοντας αποσταθεροποίησης
Αν θέλουμε καθαρή απάντηση στο ερώτημα “ποιος είναι ο ρόλος του Ισραήλ”, πρέπει να πούμε τα πράγματα με το όνομά τους. Το Ισραήλ λειτουργεί ταυτόχρονα ως προωθημένος βραχίονας της δυτικής στρατηγικής απέναντι στο ιρανικό δίκτυο ισχύος και ως ο βασικός παράγοντας που μπορεί να τινάξει στον αέρα την όποια εκεχειρία. Αυτό δεν είναι αντίφαση. Είναι η πραγματικότητα.
Από τη μία πλευρά, το Τελ Αβίβ ευθυγραμμίστηκε με την αμερικανική παύση πυρός απέναντι στο Ιράν, υπό τον όρο ότι η Τεχεράνη θα σταματήσει τις εχθρικές ενέργειες και θα ξανανοίξει το Ορμούζ. Παράλληλα, οι ΗΠΑ διαβεβαίωσαν το Ισραήλ ότι παραμένουν δεσμευμένες στην εξουδετέρωση των ιρανικών πυρηνικών, πυραυλικών και “τρομοκρατικών” δυνατοτήτων. Αυτό δείχνει ότι, στο δυτικό στρατηγικό μυαλό, το Ισραήλ δεν είναι απλώς σύμμαχος· είναι ο επιχειρησιακός πολλαπλασιαστής πίεσης πάνω στην ιρανική αρχιτεκτονική ισχύος.
Από την άλλη πλευρά όμως, το Ισραήλ δήλωσε ευθέως ότι ο Λίβανος δεν περιλαμβάνεται στην εκεχειρία και συνέχισε τις επιχειρήσεις κατά της Χεζμπολάχ, φτάνοντας ακόμη και σε πλήγματα υψηλής αξίας, όπως η ανακοίνωση για τον θάνατο του Νάιμ Κάσεμ. Ευρωπαίοι ηγέτες και η Κάγια Κάλας προειδοποίησαν ανοιχτά ότι αυτές οι επιχειρήσεις θέτουν την εκεχειρία “υπό σοβαρή πίεση”, ενώ Γαλλία και άλλοι σύμμαχοι ζήτησαν μια πιο συνολική εφαρμογή της παύσης πυρός που να καλύπτει και τον Λίβανο.
Άρα ο ρόλος του Ισραήλ είναι διπλός. Στρατιωτικά, αποδυναμώνει τον βασικό ιρανικό μοχλό προβολής ισχύος στη Μεσόγειο, δηλαδή τη Χεζμπολάχ. Πολιτικά όμως, αν πιέσει πέρα από το σημείο που αντέχει η διπλωματία, μπορεί να μετατρέψει μια δυνητική αποκλιμάκωση σε νέα περιφερειακή ανάφλεξη. Για τις αγορές, αυτό σημαίνει ότι το Ισραήλ δεν είναι μόνο “ασφάλεια”. Είναι και premium αβεβαιότητας.
Τι σημαίνει αυτό πρακτικά για τις αγορές
Για τις αγορές, το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η εκεχειρία δεν αρκεί από μόνη της για να επαναφέρει το προπολεμικό καθεστώς τιμολόγησης του ρίσκου. Όσο το Ορμούζ παραμένει υπό περιορισμό, όσο η φυσική αγορά πετρελαίου διψά για φορτία εκτός Μέσης Ανατολής και όσο υπάρχει κίνδυνος επανακλεισίματος ή νέων πληγμάτων σε υποδομές, το ενεργειακό ασφάλιστρο δεν εξαφανίζεται. Με άλλα λόγια, ακόμη κι αν οι τίτλοι γράφουν “ceasefire”, οι traders θα συνεχίσουν να αγοράζουν ασφάλεια.
Αυτό μεταφράζεται σε τέσσερις κατευθύνσεις. Πρώτον, υψηλότερη και πιο νευρική τιμολόγηση στο πετρέλαιο και στο LNG. Δεύτερον, επίμονες πληθωριστικές πιέσεις που κάνουν πιο δύσκολη τη ζωή των κεντρικών τραπεζών, επειδή δεν ξέρουν αν πρόκειται για παροδικό σοκ ή για νέο καθεστώς ενέργειας. Τρίτον, πίεση σε κλάδους που καίνε καύσιμα ή εξαρτώνται από φθηνό transport cost, όπως αεροπορικές, τουρισμός, βιομηχανία και λιανική. Και τέταρτον, σχετική στήριξη σε ενέργεια, άμυνα και σε επιλεγμένα “ασφαλή” assets. Το ΔΝΤ ήδη μιλά για σοκ που αγγίζει το 80% των χωρών μέσω ενέργειας, εφοδιαστικών αλυσίδων και επισιτιστικής ανασφάλειας.
Γι’ αυτό και δεν πρέπει να μας μπερδεύει το γεγονός ότι οι αμερικανικοί δείκτες έκλεισαν τελικά ξανά ανοδικά στις 9 Απριλίου. Η άνοδος αυτή αποτυπώνει κυρίως την ελπίδα ότι η διπλωματία ίσως κερδίσει λίγο χρόνο. Δεν αποτυπώνει οριστική λύση. Το αληθινό market signal παραμένει αλλού: στη δυσλειτουργία της φυσικής αγοράς ενέργειας, στη ναυτιλιακή συμφόρηση και στον φόβο ότι μια νέα κλιμάκωση θα ξαναγράψει τα πάντα από την αρχή.
Γιατί η Δύση θεωρεί ότι πρέπει να κερδίσει αυτόν τον πόλεμο
Αν θέσουμε το ερώτημα στρατηγικά και όχι συνθηματολογικά, η απάντηση είναι σκληρή αλλά καθαρή: η Δύση θεωρεί ότι δεν έχει την πολυτέλεια να χάσει, επειδή μια ήττα δεν θα σήμαινε απλώς “επιβίωση του καθεστώτος στην Τεχεράνη”. Θα σήμαινε ότι ένα αναθεωρητικό κράτος απέδειξε πως μπορεί να κλείνει ή να εκβιάζει τη σημαντικότερη ενεργειακή θαλάσσια δίοδο του κόσμου, να κρατά όμηρο τη διεθνή ναυσιπλοΐα, να πιέζει τις δυτικές οικονομίες μέσω πληθωρισμού και να διατηρεί ζωντανό το περιφερειακό του δίκτυο μέσω Χεζμπολάχ και άλλων συμμάχων.
Υπάρχει και δεύτερη διάσταση: η αξιοπιστία της αποτροπής. Αν μετά από έναν τέτοιο κύκλο σύγκρουσης το Ιράν βγει με τη δυνατότητα να διατηρεί πυρηνικές, πυραυλικές και περιφερειακές δυνατότητες χωρίς ουσιαστική υποχώρηση, τότε το μήνυμα προς όλη την περιοχή θα είναι ότι η Δύση έχει ισχύ πυρός αλλά όχι στρατηγική αντοχή. Αυτό θα αποθαρρύνει συμμάχους, θα ενθαρρύνει αντιπάλους και θα κάνει τις επόμενες κρίσεις πιθανότερες, ακριβότερες και πιο επικίνδυνες. Η ίδια η αμερικανική διαβεβαίωση προς το Ισραήλ ότι στόχος παραμένει η εξουδετέρωση των ιρανικών πυρηνικών, πυραυλικών και “τρομοκρατικών” δυνατοτήτων δείχνει ακριβώς ποιο θεωρεί η Ουάσιγκτον το διακύβευμα.
Όμως εδώ χρειάζεται μια κρίσιμη διευκρίνιση. Το “με κάθε κόστος” δεν μπορεί να σημαίνει λευκή επιταγή για ατέρμονη περιφερειακή πυρκαγιά, ούτε αδιαφορία για το διεθνές δίκαιο, ούτε στρατηγική που μετατρέπει κάθε τακτικό κέρδος σε πολιτική ήττα. Αν η Δύση θέλει όντως να “κερδίσει”, πρέπει να ορίσει καθαρά τι σημαίνει νίκη: ελεύθερη ναυσιπλοΐα στο Ορμούζ, ουσιαστικός περιορισμός των ιρανικών στρατιωτικών και πυρηνικών δυνατοτήτων, αποδυνάμωση του δικτύου των proxies και ταυτόχρονα αποφυγή μιας ανεξέλεγκτης περιφερειακής έκρηξης που θα τινάξει στον αέρα την οικονομία και θα ανασυσπειρώσει το ιρανικό καθεστώς.
Το τελικό συμπέρασμα
Η εκεχειρία στο Ιράν είναι εύθραυστη επειδή δεν έχει λυθεί κανένα από τα τρία ουσιαστικά προβλήματα: ποιος ελέγχει την ελευθερία ναυσιπλοΐας στο Ορμούζ, ποιος καθορίζει το εύρος της σύγκρουσης με τη Χεζμπολάχ και ποιος βγαίνει πολιτικά ισχυρότερος από αυτή την αναμέτρηση. Οι αγορές μπορεί να πανηγύρισαν για μία μέρα, αλλά στην πραγματικότητα έχουν ήδη επιστρέψει σε πιο ώριμη ανάγνωση: η κρίση δεν τελείωσε, απλώς άλλαξε μορφή.
Και ο ρόλος του Ισραήλ βρίσκεται στο κέντρο αυτού του γρίφου. Είναι ο παίκτης που μπορεί να στερήσει από το Ιράν κρίσιμα περιφερειακά εργαλεία, αλλά και ο παίκτης που μπορεί να τινάξει τη διπλωματία στον αέρα αν συνεχίσει να πολεμά σαν να μην υπάρχει διαπραγμάτευση. Γι’ αυτό και για τη Δύση η “νίκη” δεν είναι απλώς να σταματήσουν οι πύραυλοι για δύο εβδομάδες. Είναι να σπάσει η ικανότητα της Τεχεράνης να μετατρέπει την ενέργεια, τη ναυτιλία και τους proxies σε μόνιμο μηχανισμό στρατηγικού εκβιασμού. Αν αυτό δεν επιτευχθεί, τότε η σημερινή εκεχειρία θα μείνει στην ιστορία ως μια μικρή ανάσα πριν από τον επόμενο γύρο.