Το τελευταίο διάστημα, στη χώρα μας έχει αναπτυχθεί έντονη συζήτηση γύρω από το fuel pass και γενικότερα τα μέτρα αντιμετώπισης του νέου κύματος πληθωρισμού, το οποίο συνδέεται, μεταξύ άλλων, με τις γεωπολιτικές εξελίξεις και τον πόλεμο στο Ιράν.
Το βασικό ερώτημα που προκύπτει είναι το εξής: επαρκούν μέτρα όπως το fuel pass για να ανακουφίσουν ουσιαστικά τον πληθυσμό από την αύξηση των τιμών στα καύσιμα και τις ευρύτερες πληθωριστικές πιέσεις; Οι απόψεις διίστανται. Από τη μία πλευρά, τίθενται ζητήματα σχετικά με τον τρόπο εφαρμογής του μέτρου — για παράδειγμα, γιατί απαιτείται αίτηση από τους πολίτες, αντί για αυτόματη καταβολή σε ήδη ταυτοποιημένους δικαιούχους. Από την άλλη, αμφισβητείται η ίδια η αποτελεσματικότητα τέτοιων παρεμβάσεων: πρόκειται για ουσιαστικές λύσεις ή για προσωρινά «αναλγητικά» που απλώς μετριάζουν τα συμπτώματα χωρίς να αντιμετωπίζουν τη ρίζα του προβλήματος;
Η συζήτηση αυτή συνδέεται άμεσα με ένα ευρύτερο ζήτημα: την αποτελεσματικότητα της διακυβέρνησης και τη λειτουργία του κράτους. Σύμφωνα με τους δείκτες διακυβέρνησης που δημοσιεύει ετησίως η Παγκόσμια Τράπεζα (World Governance Indicators), η κυβερνητική αποτελεσματικότητα αποτυπώνει την ποιότητα των δημόσιων υπηρεσιών, την ανεξαρτησία της δημόσιας διοίκησης από πολιτικές πιέσεις, την αξιοπιστία στη χάραξη και εφαρμογή πολιτικών, καθώς και τη συνολική εμπιστοσύνη των πολιτών προς το κράτος.
Σε οικονομικούς όρους, τίθεται ένα κρίσιμο ερώτημα: συνδέεται περισσότερο η κυβερνητική αποτελεσματικότητα με τον έλεγχο του πληθωρισμού ή με το επίπεδο εισοδήματος των πολιτών; Μια εύλογη υπόθεση είναι ότι μια αποτελεσματική κυβέρνηση διαθέτει τα εργαλεία για να περιορίσει τις πληθωριστικές πιέσεις. Ωστόσο, πρέπει να επισημανθεί ότι ο πληθωρισμός λειτουργεί σωρευτικά: ακόμη και όταν μειώνεται ο ρυθμός αύξησής του, οι τιμές δεν επιστρέφουν στα προηγούμενα επίπεδα, αλλά απλώς αυξάνονται με βραδύτερο ρυθμό. Συνεπώς, τίθεται το ερώτημα αν η ενίσχυση των εισοδημάτων —και ειδικότερα των μισθών— αποτελεί πιο βιώσιμη λύση σε σχέση με τα επιδόματα, τα οποία ενδέχεται να έχουν μόνο προσωρινό χαρακτήρα.
Για να διερευνηθεί αυτό το ζήτημα, παρουσιάζεται πίνακας με τον μέσο όρο της κυβερνητικής αποτελεσματικότητας, τον μέσο πληθωρισμό και το κατά κεφαλήν ΑΕΠ για χώρες της Ευρωζώνης την περίοδο 2015–2023 (πηγή: IMF και World Bank). Στόχος είναι να εξεταστεί αν η αντίληψη των πολιτών επηρεάζεται περισσότερο από το επίπεδο των εισοδημάτων ή από τον πληθωρισμό. Με άλλα λόγια, εάν μια οικονομία δημιουργεί επαρκή πλούτο, ένα παροδικό πληθωριστικό σοκ ενδέχεται να είναι λιγότερο επιβαρυντικό, καθώς οι πολίτες μπορούν να το απορροφήσουν αποτελεσματικά μέσω αυξήσεων στο εισόδημά τους και να μην είναι πολύ ευάλωτοι σε μελλοντικές πληθωριστικές πιέσεις (που τα τελευταία χρόνια είναι συχνές).
| Κυβερνητική Αποτελεσματικότητα | Πληθωρισμός | Κατά κεφαλή ΑΕΠ(σε USD) | |
| Ελλάδα | 0.4023 | 2.11277 | 21,924.88 |
| Ιταλία | 0.4497 | 2.15659 | 34,166.01 |
| Πορτογαλία | 0.9565 | 2.05232 | 21,460.29 |
| Ισπανία | 1.1154 | 2.28527 | 28,629.87 |
| Ιρλανδία | 1.401 | 1.78868 | 64,510.21 |
| Γαλλία | 1.5041 | 1.9115 | 39,324.12 |
| Βέλγιο | 1.5088 | 2.29932 | 43,774.09 |
| Αυστρία | 1.7179 | 2.4575 | 46,178.82 |
| Γερμανία | 1.7543 | 2.07305 | 43,635.82 |
| Ολλανδία | 1.8914 | 2.27468 | 50,414.29 |
| Λουξεμβούργο | 1.9258 | 2.43409 | 107,838.29 |
| Φινλανδία | 2.1033 | 1.88918 | 45,894.13 |
| Μέσος Όρος | 1.3942 | 2.14458 | 45,645.90 |
Τα αποτελέσματα είναι με σειρά από την χώρα που παρουσιάζει τη χαμηλότερη κυβερνητική αποτελεσματικότητα προς την πλέον αποτελεσματική (οι δείκτες κυμαίνονται από το -2.5 (λιγότερο αποτελεσματική) έως το 2.5 (πλέον αποτελεσματική)). Παρατηρούμε πως η συσχέτιση Κυβερνητικής Αποτελεσματικότητας και Πληθωρισμού είναι πολύ αδύναμη (0.09) που δείχνει ότι τα δύο μεγέθη δεν συνδέονται πολύ μεταξύ τους, ενώ τα μεγέθη του εισοδήματος και της αποτελεσματικότητας συνδέονται με συσχέτιση κοντά στο 0.60. Κατωτέρω γράφημα παρουσιάζει τη θέση της κάθε χώρας ανάλογα με τη σχέση εισοδήματος και κυβερνητικής αποτελεσματικότητας.
Στο γράφημα επισημαίνουμε τη θέση της Ελλάδας που είναι απλά η απεικόνιση του πίνακα των αποτελεσμάτων που παρουσιάσαμε παραπάνω. Επιπλέον, παρατηρείται ότι χώρες όπως η Ελλάδα, η Ιταλία, η Πορτογαλία και η Ισπανία —οι λεγόμενες χώρες «PIGS» κατά την περίοδο της κρίσης— κατατάσσονται κάτω από τον μέσο όρο τόσο ως προς την κυβερνητική αποτελεσματικότητα όσο και ως προς το κατά κεφαλήν εισόδημα. Παρότι η οικονομική κρίση επηρέασε σημαντικά τις επιδόσεις τους, η Ελλάδα και η Ιταλία διατηρούν διαχρονικά χαμηλότερες επιδόσεις στην αποτελεσματικότητα. Ωστόσο, η Ιταλία εμφανίζει υψηλότερα εισοδήματα, ενώ η Πορτογαλία, παρότι είχε παρόμοιο επίπεδο εισοδήματος με την Ελλάδα, παρουσιάζει σημαντικά υψηλότερη κυβερνητική αποτελεσματικότητα.
Η υψηλότερη κυβερνητική αποτελεσματικότητα φαίνεται να έχει συμβάλει στη βελτίωση της οικονομικής θέσης της Πορτογαλίας τα τελευταία χρόνια. Ενδεικτικά, το κατά κεφαλήν ΑΕΠ το 2023 ανήλθε σε €25.327,94 στην Πορτογαλία, έναντι €21.624,74 στην Ελλάδα (σύμφωνα με το IMF). Με απλά λόγια, η καλύτερη ποιότητα διακυβέρνησης στην Πορτογαλία έχει οδηγήσει σε υψηλότερα εισοδήματα σε σύγκριση με την Ελλάδα, παρότι οι δύο χώρες αντιμετώπισαν παρόμοιες συνθήκες κατά την κρίση χρέους.
Συνολικά, τα δεδομένα δείχνουν ότι πολιτικές όπως τα κουπόνια και τα επιδόματα μπορούν να προσφέρουν πρόσκαιρη ανακούφιση, δεν αποτελούν όμως υποκατάστατο της μακροπρόθεσμης ανάγκης για αποτελεσματική διακυβέρνηση και διατηρήσιμη αύξηση των εισοδημάτων. Τα κουπόνια κάποια στιγμή παύουν να χορηγούνται, ενώ οι αυξημένες τιμές συχνά παραμένουν. Για τον λόγο αυτό, οι αποτελεσματικές κυβερνήσεις οφείλουν να δίνουν προτεραιότητα στην ενίσχυση της παραγωγικότητας και στη διεύρυνση του συνολικού πλούτου της οικονομίας, ώστε οι πολίτες να διαθέτουν την απαραίτητη ανθεκτικότητα για να απορροφούν παροδικά οικονομικά σοκ.
Βασιλείου Ευάγγελος
Αναπληρωτής Καθηγητής Διεθνούς Οικονομικής και Χρηματοοικονομικής
Τμήμα Λογιστικής και Χρηματοοικονομικής
Ελληνικό Μεσογειακό Πανεπιστήμιο
Φράγκου Σωτηρία Νεκταρία
Αρχιτέκτων Μηχανικός, απόφοιτη του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου