Ο πόλεμος σταμάτησε, αλλά η καταστροφή παραμένει. Με 270 δισ. δολάρια ζημιών, 17.000 πληγμένους στόχους και τα μισά εργατικά χέρια της χώρας σε κίνδυνο, η Τεχεράνη αντιμετωπίζει ένα δίλημμα επιβίωσης: να διαπραγματευτεί την άρση των κυρώσεων ή να βυθιστεί σε οικονομικό χάος.
Οι Ιρανοί ηγέτες παρουσιάζουν την εκεχειρία ως νίκη απέναντι στη συνδυαστική ισχύ ΗΠΑ και Ισραήλ. Ωστόσο, βρίσκονται αντιμέτωποι με μία ογκώδη πρόκληση μεταπολεμικής ανοικοδόμησης που τους πιέζει ολοένα και πιο έντονα να διαπραγματευτούν για άρση των κυρώσεων.
ΗΠΑ και Ισραήλ επλήξαν τουλάχιστον 17.000 στόχους στη διάρκεια πέντε εβδομάδων πολέμου: εργοστάσια, σιδηροδρομική και οδική υποδομή, λιμάνια, κυβερνητικά κτίρια και στρατιωτικές εγκαταστάσεις. Τα ιρανικά κρατικά μέσα εκτιμούν το κόστος ανοικοδόμησης στα 270 δισ. δολάρια, αν και οι αναλυτές επισημαίνουν ότι είναι πρώιμο να εξαχθεί οριστικό συμπέρασμα, καθώς οι επιπτώσεις εξακολουθούν να διηθούνται στην οικονομία.
| $270 δισ. Εκτιμώμενο κόστος ανοικοδόμησης - Ιρανικά κρατικά ΜΜΕ · Αναλυτές επιφυλάσσονται για την ακρίβεια του αριθμού |
Η λογική της συστηματικής καταστροφής
Η αεροπορική εκστρατεία δεν ήταν τυχαία. Δεν επλήγη μόνο η υποδομή, αλλά και τα εργοστάσια που παράγουν τα υλικά —όπως ο χάλυβας— που χρειάζονται για την επισκευή της. Επλήγησαν επίσης οι πετροχημικές μονάδες, κύρια πηγή συναλλάγματος για τη χρηματοδότηση της ανασυγκρότησης.
Το Ισραήλ έπληξε οκτώ πετροχημικές εγκαταστάσεις στη νοτιοδυτική Ιράν, μεταξύ αυτών το Πετροχημικό Συγκρότημα Bandar Imam, ένα από τα μεγαλύτερα της χώρας. Τα δύο κύρια χαλυβουργεία —Mobarakeh στο Ισφαχάν και Khuzestan κοντά στην Αχβάζ— επίσης υπέστησαν ζημιές. Τα πετροχημικά συνιστούν σχεδόν το ήμισυ των μη πετρελαϊκών εξαγωγών του Ιράν, αποφέροντας 18 δισ. δολάρια το 2023, ενώ ο χάλυβας φέρνει ετησίως έως 7 δισ. δολάρια.
| “Οι επιθέσεις δεν είναι τυχαίες. Στοχεύουν τα τμήματα της οικονομίας που κοιτάζουν προς τα έξω, που φέρνουν συνάλλαγμα το οποίο θα μπορούσε να ανακατανεμηθεί και να κατευθυνθεί σε βασικές ανάγκες.” — Kevan Harris, Πανεπιστήμιο Καλιφόρνιας, Λος Άντζελες |
Σε χαρακτηριστική δήλωσή του, ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Μπενιαμίν Νετανιάχου τόνισε: “Αποδομούμε συστηματικά τη μηχανή χρήματος των Φρουρών της Επανάστασης.” Η ιρανική δικαιοσύνη ανακοίνωσε εν τω μεταξύ απαγόρευση όλων των εξαγωγών πετροχημικών προϊόντων, κίνηση που αποσκοπεί πιθανώς στη διασφάλιση των εγχώριων αποθεμάτων.
Ο ναυτικός αποκλεισμός επιδεινώνει τους υπολογισμούς
Ο αμερικανικός αποκλεισμός των ιρανικών λιμένων θα επιβαρύνει περαιτέρω τον κρατικό προϋπολογισμό. Σύμφωνα με εκτίμηση του αναλυτή Miad Maleki, του ερευνητικού ιδρύματος Foundation for Defense of Democracies, ο αποκλεισμός κοστίζει στο Ιράν περίπου 435 εκατ. δολάρια την ημέρα, εκ των οποίων τα 276 εκατ. προέρχονται από απώλεια εξαγωγών, κυρίως αργού πετρελαίου και πετροχημικών.
Το ιρανικό πετρέλαιο που δεν μπορεί να εξαχθεί θα γεμίσει τις δεξαμενές αποθήκευσης σε δύο έως τρεις εβδομάδες, γεγονός που θα αναγκάσει τη χώρα να μειώσει την παραγωγή. Αυτές οι περικοπές μπορούν να καταστρέψουν τα πεδία και να μειώσουν μακροπρόθεσμα την παραγωγική τους ικανότητα, επισημαίνουν οι αναλυτές.
| $435 εκατ. Εκτιμώμενη ημερήσια απώλεια από τον αποκλεισμό εκ των οποίων $276 εκατ. από απώλεια εξαγωγών · - Foundation for Defense of Democracies |
Το ανθρώπινο κόστος: 12 εκατ. θέσεις εργασίας σε κίνδυνο
Η καταστροφή παραγωγικών εγκαταστάσεων εν μέσω βαθιάς ύφεσης και ταχύτατης υποτίμησης του νομίσματος αναμένεται να επιδεινώσει δραματικά την ανεργία, ιδίως στην εργατική τάξη. Ιρανοί που επικοινώνησαν με την Wall Street Journal περιγράφουν ελλείψεις προϊόντων και απώλειες θέσεων εργασίας ήδη ορατές στην καθημερινότητα.
Σύμφωνα με τον οικονομολόγο Hadi Kahalzadeh, πρώην στέλεχος του ιρανικού Οργανισμού Κοινωνικής Ασφάλισης, έως 12 εκατ. θέσεις εργασίας —σχεδόν ο μισός εργαζόμενος πληθυσμός της χώρας— βρίσκονται σε κίνδυνο. Μόνο η διαταραχή στον κλάδο του χάλυβα απειλεί άμεσα 5,5 εκατ. θέσεις, ενώ 1,2 εκατ. επιπλέον θέσεις αντιμετωπίζουν κίνδυνο στους κλάδους πετροχημικών και φαρμακευτικών.
| “Οι τομείς που επλήγησαν σκληρότερα από τις αεροπορικές επιδρομές αποτελούν τους πυλώνες της απασχόλησης και της παραγωγής.” — Hadi Kahalzadeh, Bourse & Bazaar Foundation |
Ο ορίζοντας των διαπραγματεύσεων
Η φυσική καταστροφή επιτείνει μία οικονομική κρίση που ήταν ήδη τόσο σοβαρή ώστε είχε προκαλέσει μαζικές διαδηλώσεις γύρω από την Πρωτοχρονιά. Ενώ ο έλεγχος του Ιράν επί του Στενού του Ορμούζ και η ικανότητά του να πλήξει στόχους σε όλη την περιοχή του Κόλπου του εξασφαλίζουν μόχλευση στις διαπραγματεύσεις, η κλίμακα της αναγκαίας ανοικοδόμησης περιορίζει σημαντικά τα περιθώρια ελιγμών της.
Ο πρώτος γύρος συνομιλιών ΗΠΑ–Ιράν στο Ισλαμαμπάντ κατέληξε σε αδιέξοδο, αλλά και οι δύο πλευρές έχουν σηματοδοτήσει κάποια ευελιξία —ακόμα και γύρω από το κεντρικό ζήτημα του εμπλουτισμού ουρανίου— και αναμένεται νέος γύρος συνομιλιών, σύμφωνα με ανθρώπους γνώστες των διαπραγματεύσεων.
«Οι εσωτερικοί κύκλοι του Ιράν ψιθυρίζουν για την επικείμενη οικονομική καταστροφή εάν η Ουάσιγκτον δεν χορηγήσει ανακούφιση από τις κυρώσεις», δηλώνει η Burcu Ozcelik, ανώτερη ερευνήτρια στο Royal United Services Institute του Λονδίνου. «Χωρίς προοπτική οικονομικής ανάκαμψης, η επιβίωση του καθεστώτος πέραν του βραχυπρόθεσμου θα αντιμετωπίζει παρατεταμένες διαρθρωτικές και λαϊκές πιέσεις.»
Παράγοντες αντίστασης
Το Ιράν δεν στερείται εντελώς ανθεκτικότητας. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν τις δυτικές κυρώσεις, ανέπτυξε έναν ισχυρό εγχώριο βιομηχανικό τομέα, διατηρεί σχετικά αυτάρκη γεωργική παραγωγή και την ικανότητα να ανοικοδομήσει χωρίς να βασίζεται σε ξένο εργατικό δυναμικό. Η ύπαρξη άφθονων αποθεμάτων πετρελαίου και φυσικού αερίου παραμένει κρίσιμο πλεονέκτημα.
Ωστόσο, παράγοντες που προηγούνται του πολέμου —μία οξυνόμενη τραπεζική κρίση, η κακοδιαχείριση της οικονομίας, η διεθνής απομόνωση— επιβαρύνουν τους υπολογισμούς ανάκαμψης. Η διαρκής διακοπή ίντερνετ που έχει διαρκέσει ήδη έξι εβδομάδες πλήττει άμεσα τις επιχειρήσεις που επικοινωνούν με πελάτες στο εξωτερικό και τον τεχνολογικό κλάδο, που απασχολεί δεκάδες χιλιάδες Ιρανούς.
«Αυτό που έχει πλέον σημασία είναι η πολιτική κατάσταση», λέει ο Djavad Salehi-Isfahani, Ιρανός καθηγητής οικονομικών στο Virginia Tech. «Οι άνθρωποι αμφιβάλλουν βαθύτατα για τις κυβερνητικές υποσχέσεις.»