Ο αμερικανικός ναυτικός αποκλεισμός γονατίζει την ιρανική οικονομία — αλλά και η Ουάσιγκτον αρχίζει να μετρά το κόστος της δικής της αναμονής. Ένα παιχνίδι αντοχής που κρίνεται στα Στενά του Ορμούζ, με πληθωρισμό 67%, ένα εκατομμύριο νέους ανέργους και ένα ριάλ σε ελεύθερη πτώση.
Ο πόλεμος έχει επιβάλει βαρύ τίμημα στην ιρανική οικονομία: πάνω από ένα εκατομμύριο άνθρωποι έχουν χάσει τη δουλειά τους, οι τιμές των τροφίμων εκτοξεύονται και η παρατεταμένη διακοπή του διαδικτύου έχει συντρίψει τις διαδικτυακές επιχειρήσεις.
Το ερώτημα είναι πόσο ακόμα πόνο είναι διατεθειμένη να ανεχθεί η ιρανική ηγεσία καθώς προσπαθεί να διαπραγματευθεί έναν ευνοϊκό τερματισμό του πολέμου.
Οι συνομιλίες μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν έχουν παγώσει. Οι Αμερικανοί αξιωματούχοι ποντάρουν ότι το Ιράν θα λυγίσει σύντομα, εξαιτίας της βαθαίνουσας οικονομικής κρίσης. Το Ιράν ποντάρει ότι θα λυγίσουν πρώτες οι ΗΠΑ και θα τερματίσουν τον αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών, ώστε να ηρεμήσουν τις διεθνείς αγορές και να ρίξουν τις τιμές της βενζίνης στην Αμερική.
Για να περιορίσει την οικονομική καταστροφή, η ιρανική κυβέρνηση έχει αυξήσει τους μισθούς, επιδοτεί βασικά αγαθά και μοιράζει χρηματικά βοηθήματα στους φτωχούς. Ωστόσο, οι αρχές αντιμετωπίζουν ένα επίπεδο δυσπραγίας που η χώρα δεν έχει ξαναγνωρίσει εδώ και δεκαετίες, σύμφωνα με κατοίκους.
«Πρόκειται για ένα αυταρχικό καθεστώς, που μπορεί να ισχυριστεί ότι η αντίσταση στην οικονομική πίεση είναι ζήτημα εθνικής υπερηφάνειας», λέει ο Άλεξ Βατάνκα, ανώτερος ερευνητής και αναλυτής για το Ιράν στο Middle East Institute. Ταυτόχρονα, προσθέτει, «καθώς το χρήμα στερεύει εξαιτίας του αποκλεισμού, ίσως δούμε όλο και περισσότερους πολίτες να μην έχουν άλλη επιλογή από το να κινητοποιηθούν πολιτικά».
Στο επίκεντρο της σύγκρουσης βρίσκεται η συνεχιζόμενη απόφραξη των Στενών του Ορμούζ — της δίοδου από όπου διέρχεται περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πετρελαίου και του υγροποιημένου φυσικού αερίου.
Η Τεχεράνη έκλεισε τα στενά νωρίς στη διάρκεια της σύρραξης, χρησιμοποιώντας ουσιαστικά τη θαλάσσια οδό για να κρατήσει την παγκόσμια οικονομία όμηρο. Οι ΗΠΑ απάντησαν με δικό τους ναυτικό αποκλεισμό, καταφέροντας ένα συντριπτικό πλήγμα στην ήδη γονατισμένη ιρανική οικονομία.
| 67% Ετήσιος πληθωρισμός | 1 εκατ. Νέοι άνεργοι | $270 δισ. Κόστος ανοικοδόμησης | $341 δισ. ΑΕΠ Ιράν (2024) |
Καθημερινός αγώνας επιβίωσης
Τα έσοδα της κυβέρνησης έχουν στερέψει ακριβώς τη στιγμή που οι ανάγκες του πληθυσμού πολλαπλασιάζονται.
Ο πόλεμος έχει στείλει στην ανεργία περίπου ένα εκατομμύριο ανθρώπους άμεσα, και άλλο ένα εκατομμύριο έμμεσα, σύμφωνα με πρώιμες εκτιμήσεις του Γολαμχοσέιν Μοχαμαντί, αξιωματούχου του ιρανικού υπουργείου Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων. Πρόκειται για σημαντικό μέρος των περίπου 25 εκατομμυρίων εργαζομένων που απασχολούνται στο Ιράν σε κανονικές συνθήκες.
Το κόστος ζωής έχει εκτιναχθεί: ο ετήσιος πληθωρισμός έφτασε το 67% τον μήνα που έληξε στα μέσα Απριλίου, σε σύγκριση με την αντίστοιχη περίοδο του προηγούμενου έτους, σύμφωνα με την κεντρική τράπεζα του Ιράν. Η επιδοτούμενη τιμή του κόκκινου κρέατος, που εισαγόταν κυρίως μέσω θαλάσσιων οδών, έχει εκτοξευθεί σε περίπου 8 δολάρια το κιλό — απρόσιτη για τους περισσότερους σε μια χώρα όπου ο κατώτατος μισθός δεν ξεπερνά τα 130 δολάρια τον μήνα.
Το εθνικό νόμισμα του Ιράν άγγιξε την Τετάρτη ιστορικό χαμηλό στα 1,8 εκατομμύρια ριάλ ανά δολάριο.
| «Το να ζεις δεν είναι πια προσιτό. Το Ιράν βρίσκεται στο πιο αδύναμο σημείο του.» — Μάχντι Γκοντσί, Ινστιτούτο Διεθνών Οικονομικών Σπουδών της Βιέννης |
Επιχειρήσεις σε όλη τη χώρα — από βιομηχανίες έως λιανεμπόριο — βάζουν λουκέτο, λένε οι κάτοικοι. Η έλλειψη χάλυβα και άλλων πρώτων υλών παραλύει την παραγωγή σε διάφορους κλάδους. Τα ηλεκτρονικά είδη, που στη συντριπτική πλειονότητά τους εισάγονται, σπανίζουν και πωλούνται σε δυσθεώρητες τιμές.
Οι ζημιές του πολέμου
Η οικονομική κατάρρευση του Ιράν προηγείται του πολέμου: η χώρα είχε ήδη γονατίσει από χρόνια αμερικανικών και διεθνών κυρώσεων. Η αξιακή κατάρρευση του τοπικού νομίσματος και η ραγδαία άνοδος των τιμών είχαν πυροδοτήσει μαζικές αντικυβερνητικές διαδηλώσεις στις αρχές του χρόνου. Το καθεστώς συνέτριψε τις διαδηλώσεις με θανατηφόρα βία. Οι οικονομικές πληγές που τις τροφοδότησαν έχουν επιδεινωθεί από την έναρξη του πολέμου, αναζωπυρώνοντας το ενδεχόμενο νέας λαϊκής αναταραχής.
Η βομβαρδιστική εκστρατεία Ισραήλ και ΗΠΑ προκάλεσε εκτεταμένες υλικές ζημιές σε δρόμους, λιμάνια και κατοικίες. Έπληξε επίσης ζωτικές βιομηχανίες, μεταξύ των οποίων τις μεγαλύτερες χαλυβουργικές και πετροχημικές μονάδες της χώρας. Τα ιρανικά κρατικά μέσα εκτιμούν ότι η μεταπολεμική ανοικοδόμηση θα κοστίσει περί τα 270 δισ. δολάρια — δυσβάστακτο ποσό για μια χώρα της οποίας το ετήσιο ΑΕΠ ανήλθε πέρυσι σε 341 δισ. δολάρια.
Πριν από τον αποκλεισμό, οι περισσότερες ιρανικές εξαγωγές πετρελαίου και οι περισσότερες εισαγωγές της — από τρόφιμα μέχρι φάρμακα και πρώτες ύλες — διέρχονταν από τα Στενά του Ορμούζ.
Σήμερα, το Ιράν παλεύει να εξάγει πετρέλαιο και άλλα εμπορεύματα που εξασφάλιζαν το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων του, σύμφωνα με ναυτιλιακά αρχεία. Τον περασμένο Μάρτιο εξήγαγε 1,85 εκατομμύρια βαρέλια αργού ημερησίως, αξίας 191 εκατ. δολαρίων στις διεθνείς τιμές. Δεν υπάρχει πλέον καμία ένδειξη ότι κάποιο φορτίο ιρανικού πετρελαίου έχει σπάσει τον αμερικανικό αποκλεισμό και έχει φτάσει σε Κινέζους ή άλλους πελάτες, σύμφωνα με τον Χομαγιούν Φαλακσαχί, ανώτερο αναλυτή πετρελαίου της εταιρείας δεδομένων εμπορευμάτων Kpler.
Η Τεχεράνη πιέζει για ταχεία επανεκκίνηση της κυκλοφορίας στα Στενά του Ορμούζ — ένδειξη του πόσο ζωτικά είναι για την επιβίωση της οικονομίας της. Σύμφωνα με δημοσίευμα της Wall Street Journal, η ιρανική ηγεσία έχει υποβάλει σε περιφερειακούς διαμεσολαβητές πρόταση να σταματήσει τις επιθέσεις της στα στενά, με αντάλλαγμα τον πλήρη τερματισμό του πολέμου και την άρση του αμερικανικού αποκλεισμού των ιρανικών λιμανιών. Επιθυμεί δε να αναβάλει για αργότερα τη συζήτηση επί του πυρηνικού της προγράμματος.
| «Η κυβέρνηση βλέπει το τέλος του πολέμου ως αρχή ενός νέου προβλήματος: την ανάγκη να αντιμετωπίσει έναν απογοητευμένο, εξαθλιωμένο πληθυσμό.» — Τζαβάντ Σαλεχί-Ισφαχανί, καθηγητής Οικονομικών στο Virginia Tech |
«Αν ξαναρχίσουν οι εξαγωγές αργού, η Τεχεράνη αποκτά μαξιλάρι. Το Ιράν μπορεί να προβάλει μια ανοδική πορεία ανάκαμψης, και ο κόσμος μπορεί να πει: είναι τρομερές εποχές, αλλά θα ανακάμψουμε», συμπληρώνει ο Σαλεχί-Ισφαχανί.
Μηχανισμοί επιβίωσης
Η ιρανική κυβέρνηση έχει λάβει μέτρα για να συγκρατήσει τις οικονομικές συνέπειες. Έχει αυξήσει τον κατώτατο μισθό και τις αποδοχές των δημοσίων υπαλλήλων, ενώ συνεχίζει να επιδοτεί την τιμή του ψωμιού, των καυσίμων και άλλων ειδών πρώτης ανάγκης. Δίνει χρηματικές ενισχύσεις στους φτωχούς και κουπόνια για την αγορά ρυζιού, κοτόπουλου, μαγειρικών λαδιών και άλλων αγαθών. Έχει αντλήσει από τα στρατηγικά αποθέματα βασικών ειδών νοικοκυριού, σε μια προσπάθεια να απαλύνει το χτύπημα για τους απλούς πολίτες.
Η κυβέρνηση έχει απευθύνει έκκληση στους Ιρανούς να συμβάλουν περιορίζοντας την κατανάλωση νερού, ηλεκτρικού ρεύματος και αερίου. Οι κάτοικοι της Τεχεράνης παροτρύνθηκαν να οδηγούν λιγότερο και να καταφεύγουν στα μέσα μαζικής μεταφοράς.
Το Ιράν έχει υιοθετήσει επίσης προστατευτικά μέτρα, απαγορεύοντας τις εξαγωγές χαλυβουργικών προϊόντων. Ο Ρασούλ Χαλιφέ Σολτανί, γενικός γραμματέας του Συνδέσμου Παραγωγών Χάλυβα του Ιράν, κάλεσε τις εταιρείες να επιβάλουν δελτίο στη χρήση χαλυβδόφυλλων για τους επόμενους δύο μήνες, σύμφωνα με τα ιρανικά κρατικά μέσα.
Η Τεχεράνη επιχειρεί παράλληλα να παρακάμψει τον αμερικανικό αποκλεισμό βασιζόμενη σε εναλλακτικές εμπορικές διαδρομές. Χρησιμοποιεί τις σιδηροδρομικές και οδικές συνδέσεις με την Τουρκία, την Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν, καθώς και την Κασπία θάλασσα στα βόρεια, για να εισάγει αγαθά, όπως δήλωσε πρόσφατα στη βουλή ο Ιρανός βουλευτής Εμπραχίμ Ναζαφί.
Τουλάχιστον 11 πλοία φορτωμένα με σιτηρά, καλαμπόκι και ηλιέλαιο έχουν φτάσει σε ιρανικά λιμάνια της Κασπίας από την έναρξη του αμερικανικού αποκλεισμού, σύμφωνα με την Kpler. Αναχώρησαν από Ρωσία, Καζακστάν και Τουρκμενιστάν.
Το προηγούμενο Σαββατοκύριακο, το Πακιστάν ανακοίνωσε ότι έχει ορίσει έξι διαδρόμους — λιμάνια και χερσαία σύνορα — από τους οποίους τα ιρανικά εμπορεύματα θα μπορούν να διέρχονται χωρίς περιορισμούς. Οι ίδιες διαδρομές θα χρησιμοποιηθούν επίσης για εισαγωγές ρυζιού και κρέατος.
| «Οι Ιρανοί θα υποφέρουν. Όμως το όριο αντοχής τους είναι υψηλότερο.» — Μοχάμεντ Αμερσί, Παγκόσμιο Συμβουλευτικό Συμβούλιο, Wilson Center |