Λίγες ώρες μετά την έναρξη των διαπραγματεύσεων στη Ντόχα, οι ΗΠΑ διεξήγαγαν νέα πλήγματα «αυτοάμυνας» στο Ιράν, υπενθυμίζοντας πόσο εύθραυστη παραμένει η εκεχειρία. Παρά τη συμφωνία που φέρεται «σε μεγάλο βαθμό διαπραγματευμένη», ο έλεγχος του Ορμούζ, η τύχη του εμπλουτισμένου ουρανίου και ο χρονισμός των κυρώσεων κρατούν ανοιχτό το ενδεχόμενο μιας παρατεταμένης εκκρεμότητας. Μια ανάλυση των πιθανοτήτων με βάση τα δεδομένα.
Σχεδόν τρεις μήνες μετά την έναρξη του πολέμου στη Μέση Ανατολή —στις 28 Φεβρουαρίου, με τα αμερικανοϊσραηλινά πλήγματα κατά ιρανικών στόχων και τη δολοφονία του Ανώτατου Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ— οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ιράν βρίσκονται πιο κοντά σε συμφωνία από οποιαδήποτε άλλη στιγμή από την έναρξη των εχθροπραξιών. Ωστόσο, τα γεγονότα των τελευταίων ωρών υπενθυμίζουν με τον πιο εμφατικό τρόπο πόσο εύθραυστη παραμένει η διαδικασία: ενώ οι διαπραγματευτικές ομάδες συνεδρίαζαν, ο πόλεμος επέστρεψε στο πεδίο.
Το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο «αν» θα σταματήσει ο θερμός πόλεμος, αλλά «με ποιους όρους» και, κυρίως, «πόσο διαρκής» θα είναι η όποια κατάπαυση. Η διάκριση είναι κρίσιμη — και για τη γεωπολιτική σταθερότητα της περιοχής και για τις αγορές ενέργειας, που εξακολουθούν να ενσωματώνουν σημαντικό ασφάλιστρο κινδύνου.
Τα νέα πλήγματα: ο πόλεμος επιστρέφει στο πεδίο
Τη Δευτέρα 25 Μαΐου, και ενώ μια ιρανική αντιπροσωπεία υπό τον πρόεδρο της Βουλής Μοχάμαντ Μπαγκέρ Καλιμπάφ είχε μεταβεί στο Κατάρ για συνομιλίες με Καταριανούς διαμεσολαβητές, σε συντονισμό με την Ουάσιγκτον, ο αμερικανικός στρατός διεξήγαγε νέα πλήγματα στο νότιο Ιράν. Το Κεντρικό Στρατηγείο των ΗΠΑ (CENTCOM) έκανε λόγο για «πλήγματα αυτοάμυνας» που στόχευσαν ιρανικά σκάφη τα οποία φέρονταν να επιχειρούσαν να ναρκοθετήσουν το Στενό του Ορμούζ, καθώς και θέσεις εκτόξευσης πυραύλων, με δεδηλωμένο σκοπό «την προστασία των αμερικανικών δυνάμεων από τις απειλές των ιρανικών δυνάμεων».
Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα ευαίσθητο χρονικό σημείο: τα πλήγματα ήρθαν λίγες μόλις ώρες μετά την έναρξη των εντατικών συνομιλιών στη Ντόχα για τις λεπτομέρειες μιας συμφωνίας τερματισμού του πολέμου. Δεν είναι, εξάλλου, η πρώτη φορά που αμερικανικές και ιρανικές δυνάμεις αντάλλαξαν πυρά κατά τη διάρκεια της εκεχειρίας — γεγονός που καθιστά αβέβαιο το πώς θα επηρεάσουν τα νέα πλήγματα την ίδια την ανακωχή.
Στη ρητορική, οι δύο πλευρές κράτησαν αποστάσεις χωρίς να ρίξουν τη γέφυρα. Ο Τραμπ δήλωσε ότι οι διαπραγματεύσεις «προχωρούν ομαλά», την ίδια ώρα που πρόσθεσε μια νέα, απαιτητική παράμετρο: ότι μια ειρηνευτική συμφωνία θα έπρεπε να περιλαμβάνει την πλήρη διπλωματική αναγνώριση του Ισραήλ από περισσότερες χώρες, καλώντας μάλιστα Σαουδική Αραβία, Κατάρ, Πακιστάν, Τουρκία, Αίγυπτο και Ιορδανία να προσχωρήσουν στις Συμφωνίες του Αβραάμ. Από την Τεχεράνη, ο εκπρόσωπος της Βουλής Εμπραχίμ Ρεζαΐ διεμήνυσε ότι το Ιράν δεν θα υποκύψει σε απειλές και ότι, αν η Ουάσιγκτον επιθυμεί συμφωνία, οφείλει να διαπραγματευτεί. Το πρακτορείο Tasnim, προσκείμενο στους Φρουρούς της Επανάστασης, κατηγόρησε τις ΗΠΑ για «παρακωλυτική στάση» ως προς την αποδέσμευση των παγωμένων κεφαλαίων.
Το συμπέρασμα είναι διπλό: η διπλωματική δίοδος παραμένει ανοιχτή, αλλά το πεδίο μάχης δεν έχει «παγώσει» — και κάθε νέο επεισόδιο μπορεί να ανατρέψει την εικόνα εντός ωρών.
Πού βρίσκεται σήμερα η διαπραγμάτευση
Το Σάββατο 23 Μαΐου ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωσε ότι μια συμφωνία με το Ιράν, που περιλαμβάνει και το άνοιγμα του Στενού του Ορμούζ, έχει «σε μεγάλο βαθμό διαπραγματευθεί», έπειτα από επικοινωνίες με το Ισραήλ και σειρά περιφερειακών συμμάχων — Σαουδική Αραβία, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, Κατάρ, Πακιστάν, Τουρκία, Αίγυπτο, Ιορδανία και Μπαχρέιν. Παράλληλα, αξιωματούχοι και των δύο πλευρών έκαναν λόγο για το «τελικό στάδιο» ενός μνημονίου κατανόησης (MOU).
Σύμφωνα με ρεπορτάζ του Axios, πρόκειται για ένα μνημόνιο μίας σελίδας και 14 σημείων, που διαπραγματεύονται οι απεσταλμένοι του Λευκού Οίκου, Στιβ Γουίτκοφ και Τζάρεντ Κούσνερ, με Ιρανούς αξιωματούχους, απευθείας αλλά και μέσω διαμεσολαβητών. Στη σημερινή του μορφή, το κείμενο θα κήρυσσε το τέλος του πολέμου και θα ενεργοποιούσε μια περίοδο 30 ημερών (κατ’ άλλες πηγές 30 έως 60 ημερών) διαπραγματεύσεων για μια λεπτομερή, οριστική συμφωνία.
Είναι, όμως, σαφές ότι τίποτα δεν έχει υπογραφεί. Όπως μετέδωσε το Al Jazeera, αμερικανικές πηγές αναγνωρίζουν συμφωνία «επί της αρχής», η οποία απαιτεί τελική έγκριση τόσο από τον Τραμπ όσο και από τον νέο Ανώτατο Ηγέτη του Ιράν. Ο ίδιος ο Αμερικανός πρόεδρος διεμήνυσε ότι ο αμερικανικός ναυτικός αποκλεισμός του Ορμούζ —που ισχύει από τις 13 Απριλίου— θα παραμείνει σε ισχύ μέχρι την επίτευξη επίσημης συμφωνίας, προσθέτοντας ότι δεν θα «βιαστεί».
Τι προβλέπει το μνημόνιο
Με βάση τις διαρρεύσασες πληροφορίες, ο κορμός της συμφωνίας περιλαμβάνει μια αμοιβαία ανταλλαγή δεσμεύσεων. Από την πλευρά της Τεχεράνης, μορατόριουμ στον εμπλουτισμό ουρανίου και δέσμευση για απομάκρυνση του αποθέματος υψηλά εμπλουτισμένου υλικού. Από την πλευρά της Ουάσιγκτον, άρση των κυρώσεων και αποδέσμευση παγωμένων ιρανικών κεφαλαίων ύψους δισεκατομμυρίων δολαρίων, καθώς και άρση του ναυτικού αποκλεισμού.
Ως προς το κρισιμότερο σημείο για την παγκόσμια οικονομία, το ιρανικό πρακτορείο Tasnim ανέφερε ότι ο αποκλεισμός θα αιρόταν εντός 30 ημερών και ότι η ναυτιλιακή κίνηση μέσω του Ορμούζ θα επέστρεφε στα προπολεμικά επίπεδα στο ίδιο διάστημα. Αξιωματούχος της αμερικανικής κυβέρνησης μίλησε στο CNN για ένα πλαίσιο που δίνει στις δύο πλευρές προθεσμία 60 ημερών για να καταλήξουν στις τελικές λεπτομέρειες.
Το καθοριστικό σημείο, που συχνά υποτιμάται, είναι ότι αρκετοί από τους όρους θα τίθενται σε ισχύ μόνο υπό την προϋπόθεση επίτευξης τελικής συμφωνίας. Όπως επισημαίνει το Axios, αυτό αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο είτε επανέναρξης του πολέμου είτε μιας παρατεταμένης εκκρεμότητας, στην οποία ο θερμός πόλεμος έχει σταματήσει χωρίς ωστόσο να έχει επιλυθεί τίποτε ουσιαστικό.
Τα τρία αγκάθια
Η απόσταση που χωρίζει τις δύο πλευρές συμπυκνώνεται σε τρία ζητήματα, που είναι ακριβώς εκείνα τα οποία έχουν τινάξει στον αέρα κάθε προηγούμενη απόπειρα από τον Μάρτιο.
Πρώτον, ο έλεγχος του Ορμούζ. Ενώ ο Τραμπ παρουσιάζει το άνοιγμα του στενού ως δεδομένο μέρος της συμφωνίας, ιρανικά μέσα κοντά στους Φρουρούς της Επανάστασης διαμηνύουν ότι η υδάτινη οδός θα παραμείνει υπό ιρανική επίβλεψη. Το Tasnim έγραψε ρητά ότι ο Ορμούζ «δεν θα επιστρέψει στο προπολεμικό του καθεστώς», ενώ ο εκπρόσωπος του ιρανικού ΥΠΕΞ Εσμαΐλ Μπακαΐ υποστήριξε ότι το ζήτημα του στενού «δεν αφορά τις ΗΠΑ» και ότι η Τεχεράνη διαβουλεύεται με το Ομάν.
Δεύτερον, το πυρηνικό πρόγραμμα και η τύχη του εμπλουτισμένου ουρανίου. Η αμερικανική θέση, όπως την επανέλαβε ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, παραμένει ότι το Ιράν δεν μπορεί ποτέ να αποκτήσει πυρηνικό όπλο και πρέπει να παραδώσει το υψηλά εμπλουτισμένο υράνιο. Ο τρόπος, ωστόσο, με τον οποίο θα γίνει αυτό παραμένει υπό συζήτηση — και, σύμφωνα με ρεπορτάζ, η ηγεσία της Τεχεράνης έχει εκφράσει την επιθυμία τα αποθέματα να παραμείνουν εντός της χώρας.
Τρίτον, ο χρονισμός της άρσης των κυρώσεων και η αποδέσμευση των κεφαλαίων. Πρόκειται για το κλασικό πρόβλημα εμπιστοσύνης: ποιος κάνει το πρώτο βήμα και με ποια εγγύηση ότι η άλλη πλευρά θα ανταποκριθεί. Η Τεχεράνη, μάλιστα, διεύρυνε πρόσφατα τη λίστα των αιτημάτων της: σύμφωνα με ανώτερο αξιωματούχο του ιρανικού ΥΠΕΞ, στο τραπέζι τίθενται ο τερματισμός του πολέμου «σε όλα τα μέτωπα, συμπεριλαμβανομένου του Λιβάνου», η αποδέσμευση δισεκατομμυρίων δολαρίων, η άρση του ναυτικού αποκλεισμού, η αποχώρηση των αμερικανικών δυνάμεων από το άμεσο περιβάλλον του Ιράν και η ελευθερία πώλησης ιρανικού πετρελαίου. Στην αντίθετη κατεύθυνση, ο Τραμπ πρόσθεσε ως απαίτηση τη διπλωματική αναγνώριση του Ισραήλ από περισσότερες αραβικές χώρες — ένα στοιχείο που διευρύνει, αντί να στενεύει, το πεδίο της διαπραγμάτευσης.
Σε αυτά προστίθεται η εσωτερική αντίσταση και στις δύο πρωτεύουσες. Στην Ουάσιγκτον, αρκετοί σκληροπυρηνικοί Ρεπουμπλικανοί έχουν ήδη εκδώσει δηλώσεις εναντίον μιας συμφωνίας. Στην Τεχεράνη, το αφήγημα της μη υποχώρησης παραμένει κυρίαρχο, με μέλη του κατεστημένου να θέτουν ακόμη και ζήτημα αποζημιώσεων.
Τα σενάρια και οι πιθανότητες
Με βάση τα παραπάνω δεδομένα, και λαμβάνοντας υπόψη τα νέα πλήγματα της 25ης Μαΐου, διαμορφώνονται τέσσερα βασικά σενάρια για την επόμενη φάση. Οι πιθανότητες που ακολουθούν αποτελούν αναλυτική εκτίμηση επί της παρούσας συγκυρίας και όχι πρόβλεψη βεβαιότητας· σε ένα τόσο ρευστό περιβάλλον, όπου η εκεχειρία και η μάχη συνυπάρχουν, μπορούν να αναθεωρηθούν ουσιωδώς εντός ημερών ή και ωρών.
Σενάριο 1 — Υπογραφή του μνημονίου και σταδιακή αποκλιμάκωση (εκτιμώμενη πιθανότητα: 40%–50%). Παραμένει το πιθανότερο βραχυπρόθεσμο σενάριο. Το μνημόνιο υπογράφεται, ο θερμός πόλεμος παύει τυπικά, ο αποκλεισμός αίρεται σταδιακά και η κίνηση στον Ορμούζ αρχίζει να αποκαθίσταται μέσα στο επόμενο τριάντα-ήμερο. Η πίεση των αγορών, η διπλωματική κινητοποίηση —συμπεριλαμβανομένης της γαλλοβρετανικής πρότασης για πολυεθνική αποστολή ασφάλειας στο στενό— και το πολιτικό κόστος μιας αποτυχίας λειτουργούν υπέρ αυτής της έκβασης. Τα πλήγματα της 25ης Μαΐου δείχνουν ότι, ακόμη και σε αυτό το σενάριο, η πορεία προς τη συμφωνία θα συνεχίσει να διανθίζεται με μεμονωμένα επεισόδια· «παύση» δεν σημαίνει «λύση».
Σενάριο 2 — Παρατεταμένη εκκρεμότητα, «ούτε πόλεμος-ούτε ειρήνη» (εκτιμώμενη πιθανότητα: 25%–35%). Το μνημόνιο υπογράφεται ή τα όπλα σιγούν de facto, αλλά η οριστική συμφωνία δεν επιτυγχάνεται εντός της προβλεπόμενης περιόδου. Τα τρία αγκάθια παραμένουν, ο Ορμούζ λειτουργεί υπό καθεστώς αβεβαιότητας και η περιοχή εγκλωβίζεται σε μια εύθραυστη ανακωχή. Για τις αγορές ενέργειας, αυτό είναι ίσως το πιο υπολογίσιμο «κακό σενάριο»: ακόμη κι αν δεν υπάρξουν νέα πλήγματα, το ασφάλιστρο κινδύνου παραμένει επίμονο.
Σενάριο 3 — Κατάρρευση των διαπραγματεύσεων και επανέναρξη (εκτιμώμενη πιθανότητα: 18%–25%). Η συμφωνία ναυαγεί σε κάποιο από τα κρίσιμα σημεία, ο Τραμπ —που έχει επανειλημμένα απειλήσει με επανάληψη των βομβαρδισμών— διατάσσει νέο, εκτεταμένο κύκλο επιχειρήσεων και το Ιράν ανταποδίδει, ενδεχομένως με νέο κλείσιμο του στενού. Τα «πλήγματα αυτοάμυνας» της 25ης Μαΐου, σε συνδυασμό με το προηγούμενο της 12ης Μαΐου —όταν ο ίδιος ο Αμερικανός πρόεδρος χαρακτήριζε την εκεχειρία «σε εντατική υποστήριξη ζωής»— δείχνουν ότι το σενάριο αυτό όχι μόνο παραμένει υπαρκτό, αλλά ότι η απόσταση μεταξύ ενός μεμονωμένου επεισοδίου και μιας πλήρους επανέναρξης μπορεί να καλυφθεί ταχύτατα.
Σενάριο 4 — Ταχεία, ολοκληρωμένη συμφωνία ειρήνης (εκτιμώμενη πιθανότητα: κάτω του 10%). Η αισιόδοξη εκδοχή, στην οποία το μνημόνιο οδηγεί ομαλά σε οριστική συμφωνία που επιλύει πυρηνικό, Ορμούζ και κυρώσεις εντός του χρονοδιαγράμματος. Δεδομένου του βάθους της δυσπιστίας και του ιστορικού των αποτυχημένων γύρων, η πιθανότητα παραμένει χαμηλή.
Συνολικά, η εικόνα είναι ασύμμετρη: η παύση των εχθροπραξιών είναι σαφώς πιθανότερη από τη συνέχισή τους, αλλά η βιώσιμη ειρήνη παραμένει το λιγότερο πιθανό αποτέλεσμα βραχυπρόθεσμα.
Η οικονομική διάσταση: το ασφάλιστρο του Ορμούζ
Η σημασία της έκβασης αποτυπώνεται άμεσα στις τιμές της ενέργειας. Ο Ορμούζ διακινεί περίπου το ένα πέμπτο των παγκόσμιων φορτίων πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου, και το κλείσιμό του έχει αναγκάσει παραγωγούς της Μέσης Ανατολής να αναστείλουν εκατομμύρια βαρέλια ημερησίως — η αμερικανική Υπηρεσία Ενεργειακών Πληροφοριών (EIA) εκτιμά ότι οι αναστολές παραγωγής έφτασαν τα 10,5 εκατ. βαρέλια την ημέρα τον Απρίλιο.
Το αποτέλεσμα ήταν εκτίναξη των τιμών: το Brent είχε αγγίξει σχεδόν τα 120 δολάρια το βαρέλι στις αρχές Μαρτίου, στο υψηλότερο επίπεδο από τα μέσα του 2022. Έκτοτε, οι τιμές παραμένουν αυξημένες αλλά εξαιρετικά ευμετάβλητες ανάλογα με τη ροή των ειδήσεων: στις αρχές της εβδομάδας, με την αισιοδοξία για συμφωνία να ενισχύεται, το WTI υποχώρησε κατά σχεδόν 6% κάτω από τα 91 δολάρια και το Brent γύρω στα 98 δολάρια.
Τα νέα πλήγματα της 25ης/26ης Μαΐου προκάλεσαν χαρακτηριστική απόκλιση των δύο δεικτών αναφοράς, που αποτυπώνει με ακρίβεια τη φύση του κινδύνου. Το Brent, που τιμολογεί πιο άμεσα το πετρέλαιο της Μέσης Ανατολής, είναι ευαίσθητο σε κάθε απειλή για τη ναυτιλία στον Ορμούζ και τείνει να ανεβαίνει· το WTI, που αντανακλά περισσότερο την εγχώρια αμερικανική προσφορά, επηρεάζεται λιγότερο, καθώς τα αμερικανικά αποθέματα ενισχύονταν τις προηγούμενες εβδομάδες. Με άλλα λόγια, η αγορά «διαβάζει» τα πλήγματα κυρίως ως κίνδυνο για το στενό — και όχι ως γενικευμένη διαταραχή της παγκόσμιας προσφοράς.
Η EIA, στην έκθεσή της του Μαΐου, προβλέπει μέση τιμή Brent περί τα 106 δολάρια για Μάιο και Ιούνιο, με σταδιακή αποκλιμάκωση προς τα 89 δολάρια έως το τέταρτο τρίμηνο του 2026 — υπό την προϋπόθεση ότι η κίνηση στον Ορμούζ θα αρχίσει να αποκαθίσταται από τον Ιούνιο. Η ίδια λογική διέπει και τις αναθεωρήσεις επενδυτικών οίκων όπως η Goldman Sachs. Με άλλα λόγια, η αγορά τιμολογεί ήδη ένα σενάριο σταδιακής αποκλιμάκωσης — γεγονός που σημαίνει ότι μια κατάρρευση των διαπραγματεύσεων θα προκαλούσε απότομη ανατιμολόγηση προς τα πάνω.
Για την ελληνική οικονομία, η οποία είναι ιδιαίτερα εκτεθειμένη τόσο στις τιμές των καυσίμων όσο και στη ναυτιλία, η διάκριση μεταξύ των σεναρίων δεν είναι ακαδημαϊκή. Μια διαρκής αποκλιμάκωση θα αποσυμπίεζε σταδιακά τις τιμές αντλίας· μια παρατεταμένη εκκρεμότητα θα διατηρούσε υψηλό το ενεργειακό κόστος για μήνες, ακόμη και χωρίς νέα στρατιωτική κλιμάκωση.
Συμπέρασμα
Το πιθανότερο, με τα σημερινά δεδομένα, παραμένει ο θερμός πόλεμος να οδεύει προς μια τυπική παύση τις προσεχείς εβδομάδες. Τα πλήγματα της 25ης Μαΐου, ωστόσο, λειτουργούν ως υπενθύμιση ότι η πορεία αυτή δεν θα είναι γραμμική: εκεχειρία και μάχη συνυπάρχουν, και η διπλωματία προχωρά παράλληλα με τα όπλα. Το ζητούμενο παραμένει η διάρκεια: τα τρία διαρθρωτικά αγκάθια —έλεγχος του Ορμούζ, τύχη του εμπλουτισμένου ουρανίου, χρονισμός των κυρώσεων— δεν έχουν λυθεί, και η ιστορία των τελευταίων μηνών συνηγορεί υπέρ της επιφυλακτικότητας.
Το κρίσιμο σημείο που θα κρίνει την κατεύθυνση είναι αν το μνημόνιο υπογραφεί όντως και με ποια ακριβώς διατύπωση για τον Ορμούζ. Εκεί θα φανεί αν η αποκλιμάκωση των τιμών της ενέργειας θα είναι διαρκής ή απλώς μια προσωρινή ανάσα σε έναν κύκλο που δεν έχει ακόμη κλείσει.