Η Ελλάδα παραμένει η μοναδική χώρα στην Ευρώπη όπου τα νοικοκυριά καταναλώνουν περισσότερα από όσα κερδίζουν, καταγράφοντας αρνητικό ποσοστό αποταμίευσης. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΟΣΑ, το ποσοστό καθαρής αποταμίευσης των ελληνικών νοικοκυριών διαμορφώνεται στο -9,3%, που είναι η χαμηλότερη επίδοση στην Ευρώπη, την ώρα που ο μέσος όρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης κινείται στο 8,1%.
Η αρνητική αποταμίευση σημαίνει ότι τα νοικοκυριά δαπανούν περισσότερα από το καθαρό διαθέσιμο εισόδημά τους. Με άλλα λόγια, για να καλύψουν τις καθημερινές τους ανάγκες, αναγκάζονται είτε να χρησιμοποιούν παλαιότερες αποταμιεύσεις είτε να καταφεύγουν σε δανεισμό, πιστωτικές κάρτες, οικογενειακή στήριξη ή καθυστερήσεις πληρωμών.
Η εικόνα της Ελλάδας αποκλίνει έντονα από την υπόλοιπη Ευρώπη. Στην κορυφή της αποταμίευσης βρίσκονται η Σουηδία και η Ουγγαρία με 14,7%, ακολουθεί η Τσεχία με 13,7%, η Γαλλία με 12,8%, η Γερμανία με 10,3% και η Ολλανδία με 10,2%. Πάνω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο κινούνται επίσης η Ισπανία και η Ιρλανδία.
Η Ελλάδα, αντίθετα, παραμένει εγκλωβισμένη σε αρνητικό έδαφος εδώ και πολλά χρόνια. Η κρίση χρέους μετά το 2010 ανέτρεψε πλήρως την αποταμιευτική συμπεριφορά των νοικοκυριών, με το ποσοστό αποταμίευσης να φτάνει στο -16,5% το 2013. Μετά την προσωρινή βελτίωση κατά την περίοδο της πανδημίας, όταν τα lockdowns περιόρισαν αναγκαστικά την κατανάλωση, τα ελληνικά νοικοκυριά επέστρεψαν σε αρνητική αποταμίευση.
Η ουσία είναι απλή και σκληρή: για μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας, η αποταμίευση έχει πάψει να είναι επιλογή. Έχει γίνει πολυτέλεια.
Το βαθύτερο πρόβλημα πίσω από τον αριθμό
Το αρνητικό ποσοστό αποταμίευσης δεν είναι ένας απλός στατιστικός δείκτης. Είναι ένδειξη οικονομικής κόπωσης. Δείχνει ότι τα εισοδήματα, ακόμη κι όταν αυξάνονται ονομαστικά, δεν επαρκούν για να καλύψουν το πραγματικό κόστος ζωής.
Η ακρίβεια στα τρόφιμα, η άνοδος των ενοικίων, οι λογαριασμοί ενέργειας, οι φόροι, οι ασφαλιστικές υποχρεώσεις και το κόστος μετακίνησης απορροφούν μεγάλο μέρος του μηνιαίου εισοδήματος. Έτσι, το νοικοκυριό δεν φτάνει στο τέλος του μήνα με περίσσευμα. Φτάνει με έλλειμμα.
Αυτό είναι το πρώτο σοβαρό καμπανάκι για την οικονομία. Διότι μια οικονομία μπορεί να εμφανίζει θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης, αύξηση του ΑΕΠ και καλύτερα δημοσιονομικά μεγέθη, αλλά αν τα νοικοκυριά δεν μπορούν να αποταμιεύσουν, τότε η ανάπτυξη δεν πατά σε γερή κοινωνική βάση.
Με απλά λόγια, η οικονομία δείχνει να προχωρά, αλλά η οικογένεια μένει πίσω.
Η κατανάλωση κρατά την ανάπτυξη αλλά γίνεται εύθραυστη
Η ελληνική οικονομία στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην ιδιωτική κατανάλωση. Όταν οι πολίτες ξοδεύουν, κινείται το λιανεμπόριο, η εστίαση, οι υπηρεσίες, οι μεταφορές και ένα μεγάλο κομμάτι των μικρομεσαίων επιχειρήσεων.
Όμως εδώ υπάρχει μια κρίσιμη διαφορά: άλλο πράγμα είναι η κατανάλωση που στηρίζεται σε ισχυρά εισοδήματα και άλλο η κατανάλωση που στηρίζεται στην ανάγκη, στο χρέος ή στην εξάντληση αποθεμάτων.
Στην πρώτη περίπτωση, η οικονομία έχει βάθος. Στη δεύτερη, είναι ευάλωτη. Αν έρθει ένα νέο σοκ —μια νέα ενεργειακή κρίση, αύξηση επιτοκίων, επιβράδυνση του τουρισμού, γεωπολιτική αναταραχή ή νέα άνοδος τιμών— τα νοικοκυριά δεν έχουν μαξιλάρι. Και όταν δεν έχει μαξιλάρι το νοικοκυριό, το σοκ περνά αμέσως στην αγορά.
Πρώτα περιορίζεται η κατανάλωση. Μετά πιέζονται οι επιχειρήσεις. Στη συνέχεια μειώνονται τα φορολογικά έσοδα. Και τελικά το πρόβλημα γίνεται μακροοικονομικό.
Λιγότερη αποταμίευση σημαίνει λιγότερη εγχώρια χρηματοδότηση
Υπάρχει και ένας δεύτερος, πιο βαθύς κίνδυνος. Η αποταμίευση δεν είναι μόνο προσωπικό απόθεμα ασφαλείας. Είναι και πηγή χρηματοδότησης της οικονομίας.
Όταν μια χώρα έχει ισχυρή εγχώρια αποταμίευση, μπορεί να χρηματοδοτεί μεγαλύτερο μέρος των επενδύσεών της από εσωτερικούς πόρους. Όταν όμως η αποταμίευση είναι χαμηλή ή αρνητική, η οικονομία εξαρτάται περισσότερο από ξένα κεφάλαια, τραπεζικό δανεισμό, ευρωπαϊκά κονδύλια και εξωτερική χρηματοδότηση.
Αυτό δεν είναι απαραίτητα πρόβλημα σε περιόδους σταθερότητας. Γίνεται όμως πρόβλημα όταν αλλάζουν οι συνθήκες. Αν ακριβύνει το χρήμα διεθνώς, αν μειωθούν οι ξένες επενδύσεις ή αν περιοριστούν τα ευρωπαϊκά κονδύλια, η χώρα μένει με περιορισμένη εσωτερική βάση χρηματοδότησης.
Η αρνητική αποταμίευση, λοιπόν, δεν αφορά μόνο τα νοικοκυριά. Αφορά την ίδια την ικανότητα της ελληνικής οικονομίας να χρηματοδοτεί την ανάπτυξή της χωρίς να εξαρτάται υπερβολικά από το εξωτερικό.
Το έλλειμμα στο πορτοφόλι συνδέεται με το έλλειμμα της χώρας
Όταν τα νοικοκυριά καταναλώνουν περισσότερο από όσο επιτρέπει το εισόδημά τους, ένα μέρος αυτής της κατανάλωσης κατευθύνεται σε εισαγόμενα προϊόντα. Αυτό σημαίνει ότι η ζήτηση δεν ενισχύει μόνο την εγχώρια παραγωγή, αλλά και την παραγωγή άλλων χωρών.
Εδώ βρίσκεται μία από τις μόνιμες αδυναμίες του ελληνικού μοντέλου. Η χώρα καταναλώνει πολλά εισαγόμενα αγαθά, έχει περιορισμένη παραγωγική βάση σε κρίσιμους τομείς και διατηρεί επίμονα ελλείμματα στο ισοζύγιο τρεχουσών συναλλαγών.
Με απλά λόγια, όταν η Ελλάδα αναπτύσσεται κυρίως μέσω κατανάλωσης και όχι μέσω παραγωγικής αναβάθμισης, ένα μέρος της ανάπτυξης «φεύγει» στο εξωτερικό. Αυτό κάνει το μοντέλο λιγότερο ανθεκτικό και περισσότερο εξαρτημένο.
Ο κίνδυνος νέας ιδιωτικής υπερχρέωσης
Η αρνητική αποταμίευση μπορεί να λειτουργήσει και ως προειδοποίηση για το ιδιωτικό χρέος. Αν τα νοικοκυριά δεν μπορούν να καλύψουν τις ανάγκες τους από το εισόδημά τους, αναζητούν άλλες λύσεις: πιστωτικές κάρτες, καταναλωτικά δάνεια, αγορές με δόσεις, καθυστερήσεις σε λογαριασμούς, ρυθμίσεις στην εφορία ή άτυπο δανεισμό από συγγενείς.
Αυτό δεν φαίνεται πάντα αμέσως στους επίσημους δείκτες. Συσσωρεύεται αργά. Όταν όμως επιδεινωθεί το οικονομικό περιβάλλον, τότε η πίεση εμφανίζεται με καθυστερήσεις πληρωμών, νέα κόκκινα δάνεια, αδυναμία κάλυψης φορολογικών υποχρεώσεων και μεγαλύτερη ανάγκη κρατικών παρεμβάσεων.
Η Ελλάδα έχει ήδη ζήσει μία μεγάλη κρίση ιδιωτικού και τραπεζικού χρέους. Γι’ αυτό η υποχώρηση της αποταμίευσης δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται χαλαρά.
Η κοινωνική διάσταση είναι ακόμη πιο βαριά
Η αρνητική αποταμίευση δεν πλήττει όλους το ίδιο. Τα υψηλά εισοδήματα μπορούν να αποταμιεύουν, να επενδύουν και να προστατεύονται από τον πληθωρισμό μέσω ακινήτων, μετοχών ή άλλων περιουσιακών στοιχείων.
Τα χαμηλά και μεσαία εισοδήματα, αντίθετα, καταναλώνουν σχεδόν όλο το εισόδημά τους για βασικές ανάγκες. Δεν έχουν περιθώριο να χτίσουν περιουσία. Δεν έχουν απόθεμα για υγεία, εκπαίδευση, ανεργία ή απρόβλεπτες δαπάνες. Δεν έχουν εύκολη πρόσβαση σε επενδυτικά εργαλεία.
Έτσι, η αρνητική αποταμίευση γίνεται μηχανισμός διεύρυνσης των ανισοτήτων. Όσοι έχουν κεφάλαιο το αυξάνουν. Όσοι δεν έχουν, μένουν εγκλωβισμένοι στην καθημερινή επιβίωση.
Το συμπέρασμα
Η αρνητική αποταμίευση των ελληνικών νοικοκυριών είναι μία από τις πιο σοβαρές σκιές πίσω από τη σημερινή εικόνα της οικονομίας. Δεν σημαίνει ότι η χώρα οδεύει άμεσα σε κρίση. Σημαίνει όμως ότι η ανάπτυξη έχει αδύναμα θεμέλια στο επίπεδο της κοινωνίας.
Η Ελλάδα εμφανίζει καλύτερη δημοσιονομική εικόνα, επενδυτική ανάκαμψη και θετικούς ρυθμούς ανάπτυξης. Όμως το νοικοκυριό παραμένει πιεσμένο. Και μια οικονομία στην οποία τα νοικοκυριά δεν μπορούν να αποταμιεύσουν, δεν είναι πραγματικά θωρακισμένη.
Το πρόβλημα δεν λύνεται με ηθικολογίες τύπου «οι Έλληνες ξοδεύουν πολλά». Αυτό είναι επιφανειακή ανάγνωση. Το πραγματικό ζήτημα είναι ότι τα εισοδήματα παραμένουν χαμηλά σε σχέση με το κόστος ζωής και ότι η παραγωγικότητα της οικονομίας δεν έχει ανέβει αρκετά ώστε να στηρίξει ουσιαστικά υψηλότερους πραγματικούς μισθούς.
Αν δεν αυξηθούν τα πραγματικά εισοδήματα, αν δεν μειωθεί η πίεση από στέγαση, ενέργεια και βασικά αγαθά, και αν δεν αλλάξει το παραγωγικό μοντέλο, η αρνητική αποταμίευση θα παραμείνει μια βραδυφλεγής βόμβα κάτω από την ελληνική ανάπτυξη.
Η χώρα μπορεί να δείχνει ότι αναπτύσσεται. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, είναι αν τα νοικοκυριά της μπορούν να αντέξουν. Και σήμερα, τα στοιχεία δείχνουν ότι μεγάλο μέρος της ελληνικής κοινωνίας δεν έχει πλέον οικονομικό μαξιλάρι.