Η διαρροή του προσχεδίου συμφωνίας ανάμεσα στο Ιράν και τις Ηνωμένες Πολιτείες δεν δείχνει ακόμη ειρήνη. Δείχνει κάτι πιο σύνθετο και πιθανώς πιο εύθραυστο: μία πρώτη προσπάθεια να μετατραπεί η στρατιωτική πίεση στα Στενά του Ορμούζ σε πολιτικό παζάρι. Σύμφωνα με την ιρανική κρατική τηλεόραση, το κείμενο των 14 σημείων προβλέπει επαναλειτουργία του περάσματος για την εμπορική ναυσιπλοΐα, με αντάλλαγμα την άρση του αμερικανικού ναυτικού αποκλεισμού. Αν η πληροφορία επιβεβαιωθεί θα πρόκειται για το πρώτο πραγματικό σχήμα ανταλλαγής ανάμεσα στην Τεχεράνη και την Ουάσιγκτον από την έναρξη του πολέμου.
Το κρίσιμο στοιχείο βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο το Ιράν παρουσιάζει τη συμφωνία. Όχι ως υποχώρηση. Όχι ως άρση ενός αδιεξόδου. Αλλά ως «εδραίωση» της ισχύος του στα Στενά. Αυτό είναι το βασικό πολιτικό μήνυμα προς το εσωτερικό ακροατήριο της Τεχεράνης και προς τους αντιπάλους της στον Κόλπο: το Ιράν εμφανίζεται να μην ανοίγει το Ορμούζ επειδή λύγισε, αλλά επειδή εξασφάλισε ρόλο διαχειριστή του περάσματος.
Η Ουάσιγκτον επιμένει πως δεν υπάρχει «γέφυρα»
Λίγες ώρες μετά το Οβάλ γραφείο επίσημα τόνισε πως δεν υπάρχει περίπτωση να αρθούν οι αμερικανικές κυρώσεις ακόμη κι αν η Τεχεράνη παραδώσει οικειοθελώς ολόκληρο το αποθεματικό του εμπλουτισμένου ουρανίου που κανένας ακόμη δεν γνωρίζει που βρίσκεται… Οι κινήσεις Τραμπ είναι δεδομένο πως δεν θα δώσουν το παραμικρό περιθώριο να παρερμηνευθεί ο τρόπος και η μέθοδος. Ο Αμερικανός Πρόεδρος δεν θέλει και κυρίως δεν έχει τον παραμικρό χρόνο – με τις ενδιάμεσες του Νοεμβρίου να είναι πιο κοντά από ποτέ – για να χάσει περαιτέρω έδαφος στο εσωτερικό. Το Ιράν και ο πόλεμος που ο ίδιος ξεκίνησε στα τέλη Φεβρουαρίου του έχουν ήδη κοστίσει πολύ ώστε να εμφανιστεί «ηττημένος» ή συρόμενος από έναν «άφαντο» ηγέτη όπως ο Μοτζάμπα Χαμενεϊ.
Η συμφωνία για τη ναυσιπλοΐα δεν είναι συμφωνία ειρήνης
Η επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ θα ήταν τεράστια εξέλιξη για τις αγορές, την ενέργεια και τη διεθνή ναυσιπλοΐα. Όμως δεν ισοδυναμεί με τέλος του πολέμου. Το ίδιο το κείμενο, όπως περιγράφεται από την ιρανική κρατική τηλεόραση, αφήνει εκτός τα δύο δυσκολότερα ζητήματα: το πυρηνικό πρόγραμμα και τα αποθέματα εμπλουτισμένου ουρανίου. Αυτό σημαίνει ότι το προσχέδιο λειτουργεί περισσότερο ως μηχανισμός αποκλιμάκωσης παρά ως συνολική πολιτική συμφωνία. Επιχειρεί να απαντήσει στο επείγον – το κλείσιμο του Ορμούζ, την ασφυξία στις θαλάσσιες ροές, τον κίνδυνο γενικευμένης ενεργειακής κρίσης. Δεν αγγίζει όμως τον πυρήνα της σύγκρουσης.
Η Τεχεράνη θέλει να διατηρήσει το πυρηνικό ζήτημα ως ξεχωριστό χαρτί. Η Ουάσιγκτον, από την άλλη, δύσκολα μπορεί να παρουσιάσει μία συμφωνία ως επιτυχία αν αυτή περιορίζεται στη ναυσιπλοΐα και αφήνει ανοιχτό το ζήτημα του εμπλουτισμού. Αυτό ακριβώς εξηγεί και τη σιωπή των Ηνωμένων Πολιτειών μετά τη διαρροή. Η Ουάσιγκτον δεν έχει κανένα λόγο να επιβεβαιώσει ένα κείμενο που το Ιράν παρουσιάζει ως νίκη δικής του κυριαρχίας στο Ορμούζ.
Για τον Λευκό Οίκο, η λεπτή ισορροπία είναι προφανής. Θέλει αποκλιμάκωση, ειδικά αν η ενεργειακή πίεση αρχίζει να γίνεται πολιτικά και οικονομικά δυσβάστακτη. Δεν μπορεί όμως να εμφανιστεί ότι παραχωρεί στο Ιράν δικαίωμα ελέγχου ενός από τα πιο κρίσιμα περάσματα της παγκόσμιας οικονομίας.
Το Ομάν ως «μαξιλάρι» ασφαλείας
Η αναφορά στο Ομάν δεν είναι τυχαία. Η Μουσκάτ έχει διαχρονικά ρόλο διαύλου ανάμεσα στην Τεχεράνη και τη Δύση. Στο συγκεκριμένο προσχέδιο, όμως, ο ρόλος της φαίνεται ακόμη πιο πρακτικός. Το Ομάν μπορεί να λειτουργήσει ως εγγυητής διαδικασίας, ως συνομιλητής που δίνει κάλυψη στην Τεχεράνη και ως παράγοντας που επιτρέπει στην Ουάσιγκτον να μην αναγνωρίσει ευθέως ιρανική διαχείριση του περάσματος. Αν η δρομολόγηση της ναυσιπλοΐας γίνει από το Ιράν «σε συνεργασία με το Ομάν», τότε κάθε πλευρά μπορεί να διαβάσει διαφορετικά τη συμφωνία. Η Τεχεράνη θα πει ότι απέκτησε ρόλο στο πέρασμα. Η Ουάσιγκτον θα πει ότι υπάρχει περιφερειακή τεχνική διευθέτηση με συμμετοχή τρίτου κράτους. Οι αγορές θα ενδιαφερθούν λιγότερο για τη διατύπωση και περισσότερο για το αν τα πλοία περνούν. Όμως η πραγματική δοκιμασία δεν θα είναι η ανακοίνωση. Θα είναι η εφαρμογή. Ποιος αποφασίζει ποιο πλοίο περνά; Ποιος ελέγχει τις καθυστερήσεις; Ποιος εγγυάται ότι δεν υπάρχουν νάρκες; Ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη σε περίπτωση επίθεσης με drone ή σε περίπτωση ατυχήματος; Αυτά είναι τα ερωτήματα που μπορούν να μετατρέψουν μία προκαταρκτική συμφωνία σε νέα εστία κρίσης.
Τα πλήγματα της Τρίτης δείχνουν πόσο κοντά είναι η ανατροπή
Η χρονική συγκυρία της διαρροής είναι αποκαλυπτική. Μόλις μία ημέρα νωρίτερα, οι Ηνωμένες Πολιτείες χτύπησαν ιρανικά σκάφη και θέσεις εκτόξευσης, κάνοντας λόγο για «αυτοάμυνα». Η αμερικανική εκδοχή είναι ότι το Ιράν είχε αναπτύξει σκάφη τοποθέτησης ναρκών στα Στενά και είχε πετάξει επιθετικά drones κοντά σε αμερικανικά πλοία.
Αυτό σημαίνει ότι οι δύο πλευρές διαπραγματεύονται και ταυτόχρονα σημαδεύουν η μία την άλλη. Δεν είναι ασυνήθιστο σε πολεμικές κρίσεις. Είναι όμως εξαιρετικά επικίνδυνο όταν το πεδίο είναι τα Στενά του Ορμούζ. Μία λανθασμένη εκτίμηση, ένα drone που πλησιάζει περισσότερο από όσο πρέπει, ένα πλοίο που θεωρείται απειλή, μπορεί να ακυρώσει μέσα σε λίγα λεπτά ένα προσχέδιο που χτίζεται επί ημέρες.
Η απάντηση των Φρουρών της Επανάστασης, με προειδοποίηση για «αποφασιστική αμοιβαία απάντηση» σε παραβιάσεις της εκεχειρίας, δείχνει ότι η Τεχεράνη δεν θέλει να εμφανιστεί ότι διαπραγματεύεται υπό πίεση. Η απειλή για νέα πλήγματα σε αμερικανικές βάσεις στον Περσικό Κόλπο κρατά ενεργό το στρατιωτικό χαρτί. Το Ιράν δεν κλείνει την πόρτα στη συμφωνία. Θέλει όμως να υπενθυμίσει ότι μπορεί να αυξήσει ξανά το κόστος.
Ο Λίβανος ως παράγοντας αποσταθεροποίησης
Το δεύτερο μεγάλο πρόβλημα βρίσκεται εκτός Ορμούζ. Την ώρα που συζητείται προσχέδιο ανάμεσα σε Ουάσιγκτον και Τεχεράνη, το Ισραήλ εντείνει τα πλήγματα στον νότιο Λίβανο και εκδίδει νέες προειδοποιήσεις εκκένωσης. Η εκστρατεία εναντίον της Χεζμπολάχ δημιουργεί έναν παράλληλο μηχανισμό κλιμάκωσης. Για την Τεχεράνη, η Χεζμπολάχ δεν είναι απλώς σύμμαχος. Είναι βασικό κομμάτι της αποτρεπτικής της αρχιτεκτονικής απέναντι στο Ισραήλ. Αν η ισραηλινή πίεση στον Λίβανο κλιμακωθεί την ίδια στιγμή που η Τεχεράνη συζητά με την Ουάσιγκτον, τότε το Ιράν θα βρεθεί μπροστά σε δύσκολη επιλογή: είτε να ανεχθεί τη φθορά ενός κρίσιμου συμμάχου για να μη χαλάσει το προσχέδιο, είτε να απαντήσει μέσω του περιφερειακού του δικτύου και να θέσει σε κίνδυνο την αποκλιμάκωση. Αυτό είναι το πραγματικό ρίσκο. Η συμφωνία για το Ορμούζ μπορεί να γραφτεί σε 14 σημεία. Η Μέση Ανατολή όμως δεν λειτουργεί με 14 σημεία. Λειτουργεί με αλληλοσυνδεόμενα μέτωπα. Ο Κόλπος, ο Λίβανος, οι αμερικανικές βάσεις, το ισραηλινό μέτωπο και το πυρηνικό πρόγραμμα δεν είναι ξεχωριστές κρίσεις. Είναι διαφορετικά δωμάτια του ίδιου πολέμου.
Το προσχέδιο αγοράζει χρόνο – δεν λύνει τη σύγκρουση
Ρεαλιστικά, το προσχέδιο μπορεί να πετύχει μόνο έναν περιορισμένο στόχο: να ανοίξει μερικώς ή σταδιακά τα Στενά του Ορμούζ, να μειώσει την πίεση στις αγορές και να δημιουργήσει έναν διάδρομο για επόμενες συνομιλίες. Αυτό δεν είναι μικρό. Σε έναν πόλεμο που έχει ήδη διαταράξει τη διεθνή οικονομία, ακόμη και μία τεχνική αποκλιμάκωση έχει στρατηγική σημασία. Αλλά δεν πρέπει να υπερτιμηθεί. Χωρίς συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα, χωρίς μηχανισμό επιτήρησης, χωρίς σαφείς εγγυήσεις για τη ναυσιπλοΐα και χωρίς παράλληλη συγκράτηση του μετώπου στον Λίβανο, το προσχέδιο παραμένει εύθραυστο.
Η πιο πιθανή εξέλιξη δεν είναι άμεση ειρήνη. Είναι μία δοκιμαστική αποκλιμάκωση. Ένα άνοιγμα υπό όρους. Μία συμφωνία που θα μετρηθεί όχι από τις υπογραφές, αλλά από το αν τα δεξαμενόπλοια θα περάσουν χωρίς επεισόδιο, αν οι αμερικανικές δυνάμεις θα αποφύγουν νέα πλήγματα, αν το Ιράν θα συγκρατήσει τους Φρουρούς της Επανάστασης και αν το Ισραήλ δεν θα μετατρέψει τον νότιο Λίβανο σε νέο καταλύτη γενικευμένης κρίσης. Το Ορμούζ μπορεί να ανοίξει, ο πόλεμος όμως δεν τελειώνει επειδή ανοίγει ένα πέρασμα. Τελειώνει μόνο όταν οι πλευρές αποφασίσουν τι θα κάνουν με όλα όσα άφησαν έξω από το προσχέδιο. Και αυτή, προς το παρόν, παραμένει η πραγματικά «καυτή» εκκρεμότητα.