Μέσα σε λιγότερο από δύο εβδομάδες, το ελληνικό κομματικό σύστημα άλλαξε σχήμα. Η επίσημη ανακοίνωση της Ελληνικής Αριστερής Συμπαράταξης (ΕΛ.Α.Σ.) από τον Αλέξη Τσίπρα στο Θησείο, στις 26 Μαΐου, σε συνδυασμό με την παγίωση του εγχειρήματος της Μαρίας Καρυστιανού, μετέτρεψε ένα τοπίο που έμοιαζε σταθερό σε αυτό που μια από τις μετρήσεις περιγράφει εύστοχα ως κινούμενη άμμο. Τέσσερις διαδοχικές δημοσκοπήσεις —Opinion Poll, Interview, RealPolls και Alco— συγκλίνουν σε ένα συμπέρασμα που μέχρι πρότινος θα φάνταζε ακραίο: τα δύο νεοσύστατα κόμματα δεν είναι πια παράγοντες διαμαρτυρίας στο περιθώριο, αλλά η δεύτερη και η τρίτη δύναμη της χώρας.

Το ερώτημα δεν είναι πλέον αν αλλάζει το σύστημα. Είναι ποιος θα πληρώσει το κόστος της αναδιάταξης — και κατά πόσο η Νέα Δημοκρατία, που παραμένει αδιαμφισβήτητα πρώτη, μπορεί να μετατρέψει την πρωτιά της σε εξουσία.

Δύο νέα κόμματα, μία κοινή αφετηρία

Η εικόνα που προκύπτει από τις τέσσερις μετρήσεις είναι αξιοσημείωτα συνεκτική. Στην εκτίμηση ψήφου η ΕΛ.Α.Σ. του Αλέξη Τσίπρα τοποθετείται σταθερά δεύτερη, κινούμενη από το 14,4% (Interview) έως το 16,1% (RealPolls), με την Opinion Poll να την καταγράφει στο 15,5%. Η «Ελπίδα για τη Δημοκρατία» της Μαρίας Καρυστιανού διεκδικεί την τρίτη θέση με ποσοστά που στις περισσότερες μετρήσεις ξεπερνούν το ΠΑΣΟΚ: 11,4% στην πρόθεση και 13,1% στην εκτίμηση της RealPolls, 12,6% στην Opinion Poll.

Το πιο εύγλωττο στοιχείο, ωστόσο, δεν είναι το ποσοστό κάθε νέου σχήματος χωριστά, αλλά το άθροισμά τους. Στη μέτρηση της RealPolls τα δύο νέα κόμματα συγκεντρώνουν συνολικά ποσοστό που πλησιάζει εκείνο της Νέας Δημοκρατίας. Πρόκειται για μια δεξαμενή που πριν από έναν μήνα ήταν διασκορπισμένη στην αποχή, στη φθίνουσα κεντροαριστερά και στα κόμματα διαμαρτυρίας, και που σήμερα αποκτά δύο σαφείς πόλους συσπείρωσης.

Η ελεύθερη πτώση του ΠΑΣΟΚ

Αν υπάρχει ένας μεγάλος χαμένος της αναδιάταξης, αυτός είναι το ΠΑΣΟΚ. Το κόμμα που μέχρι πρόσφατα διεκδικούσε τον ρόλο της αξιωματικής αντιπολίτευσης βρίσκεται πλέον σε τρεις από τις τέσσερις μετρήσεις στην τέταρτη θέση, έχοντας χάσει το διψήφιο ποσοστό: 9,4% στην RealPolls, 10,5% στην Opinion Poll, και στην τελευταία πέφτει τέταρτο, πίσω από την ΕΛ.Α.Σ. και την Ελπίδα για τη Δημοκρατία. Η εξαίρεση είναι η Interview, που το διατηρεί τρίτο και διψήφιο (13,5% στην εκτίμηση) — μια απόκλιση που από μόνη της αξίζει προσοχή.

Η λέξη «εξαφάνιση» είναι ασφαλώς υπερβολική για ένα κόμμα που εξακολουθεί να συγκεντρώνει γύρω στο ένα στα δέκα. Είναι όμως ακριβής ως περιγραφή μιας στρατηγικής κατάρρευσης: το ΠΑΣΟΚ ολοκλήρωσε έναν ολόκληρο κύκλο —από τη φιλοδοξία της πρωτιάς στην κεντροαριστερά— και επιστρέφει στη θέση του οριακού τέταρτου, χωρίς να έχει χάσει ακόμη ψηφοφόρους σε μαζική κλίμακα, αλλά έχοντας χάσει το αφήγημα. Δεν είναι τυχαίο ότι η ίδια η ηγεσία αντέδρασε στις μετρήσεις μιλώντας για «εξόφθαλμη επιχείρηση χειραγώγησης». Όταν ένα κόμμα αμφισβητεί τη μεθοδολογία αντί να απαντά στο εύρημα, συνήθως ομολογεί ότι το εύρημα το πονά.

Από πού αντλούν — και ποιον αδειάζουν

Η ανατομία των δεξαμενών εξηγεί γιατί η μετατόπιση είναι ασύμμετρη. Η ΕΛ.Α.Σ. του Τσίπρα «σαρώνει» τον ΣΥΡΙΖΑ, με το 56% των ψηφοφόρων της να προέρχεται από εκεί, και δευτερευόντως την Πλεύση Ελευθερίας με 28%, ενώ ένα 8% προέρχεται από το ΠΑΣΟΚ και ένα 7% από το ΜέΡΑ25. Το αποτέλεσμα είναι η ολοσχερής αποδόμηση του χώρου αριστερά της κεντροαριστεράς: ο ΣΥΡΙΖΑ «εξαϋλώνεται» γύρω στο 1,4%, ενώ η Πλεύση και το ΜέΡΑ25 συμπιέζονται.

Η Καρυστιανού κινείται σε διαφορετικό τεκτονικό πεδίο. Η «Ελπίδα για τη Δημοκρατία» αντλεί ψήφους από όλα τα κόμματα, με σημαντικό μέρος από τη Νίκη (17%) και την Ελληνική Λύση (14%), αλλά και από όσους δεν ψήφισαν στις προηγούμενες εκλογές (9%), αγγίζοντας ακόμη και τη Νέα Δημοκρατία. Η Opinion Poll εντοπίζει την ίδια διττή δεξαμενή: η ΕΛ.Α.Σ. λεηλατεί κυρίως ΣΥΡΙΖΑ και Πλεύση, ενώ η Ελπίδα αντλεί κυρίως από Νίκη και Ελληνική Λύση, καθώς και από την αποχή. Με άλλα λόγια, ο Τσίπρας ανακυκλώνει υπάρχουσα αριστερή ψήφο· η Καρυστιανού εισάγει νέα ψήφο διαμαρτυρίας από τη δεξιά πλευρά του φάσματος και από το «κόμμα της αποχής». Η πρώτη κίνηση είναι ανακατανομή· η δεύτερη είναι επέκταση.

Το προφίλ των δύο ηγετών επιβεβαιώνει τη διάκριση. Στο ερώτημα ποιος είναι ο δυσκολότερος αντίπαλος του Μητσοτάκη, ο Τσίπρας έρχεται πρώτος με 25%, με τη Καρυστιανού στο 7%. Στη δημοφιλία όμως η εικόνα αντιστρέφεται: η Καρυστιανού προηγείται με 32% θετικές γνώμες, μπροστά από τον Μητσοτάκη (28%), ενώ ο Τσίπρας υποχωρεί στο 24%. Ο ένας θεωρείται ικανός να νικήσει· η άλλη αρέσει περισσότερο. Δύο εντελώς διαφορετικά κεφάλαια πολιτικού κεφαλαίου.

Το παζλ των συνεργασιών: ένα μέτωπο που δεν συγκροτείται

Εδώ ακριβώς αναδεικνύεται το βαθύτερο πρόβλημα της αντιπολίτευσης: τα ποσοστά υπάρχουν, η αρχιτεκτονική όμως απουσιάζει. Στο ΠΑΣΟΚ έχει ανοίξει εμφανής εσωτερική ρωγμή. Ο Χάρης Δούκας προτρέπει σε συνεργασία ΠΑΣΟΚ–ΕΛ.Α.Σ. με επικεφαλής τον πρώτο σε ποσοστά, υποστηρίζοντας ότι «ο αντίπαλος δεν είναι ο Τσίπρας, είναι ο Μητσοτάκης». Από την αντίθετη πλευρά, η Άννα Διαμαντοπούλου απαντά κάθετα ότι «το ΠΑΣΟΚ δεν παρακαλεί κανέναν για συνεργασίες, πόσω μάλλον όσους μας προσβάλλουν», ενώ η επίσημη γραμμή Ανδρουλάκη επιμένει στη δεσμευτική απόρριψη μετεκλογικής συμπόρευσης με τη ΝΔ, χωρίς να δίνει σαφές περιεχόμενο στη σχέση με τον Τσίπρα. Το αποτέλεσμα είναι ένα κόμμα που συζητά ταυτόχρονα τρεις ασύμβατες στρατηγικές.

Στο άλλο άκρο, η Καρυστιανού κλείνει προκαταβολικά κάθε πόρτα: δηλώνει ότι στόχος είναι η αυτοδυναμία και ότι δεν θα υπάρξει καμία συνεργασία με «συστημικό κόμμα». Έτσι, ο αριθμητικά μεγαλύτερος αντιπολιτευτικός χώρος εδώ και χρόνια αποδεικνύεται ο πιο δύσκολα συναρμολογήσιμος: ο Τσίπρας θέλει να ηγηθεί ενός μετώπου που η Καρυστιανού αρνείται, ένα ΠΑΣΟΚ που δεν ξέρει αν θέλει να μετάσχει, και μια αριστερά που έχει ήδη απορροφηθεί. Το άθροισμα των αντιπολιτευτικών ποσοστών είναι εντυπωσιακό· το πολιτικό του γινόμενο, μέχρι στιγμής, μηδέν.

Πώς επηρεάζονται οι στόχοι της Νέας Δημοκρατίας

Παραδόξως, η μεγαλύτερη ανατροπή στο σύστημα αφήνει τη ΝΔ ταυτόχρονα ισχυρή και εκτεθειμένη. Ισχυρή, γιατί η πρωτιά της δεν αμφισβητείται από κανέναν: ακόμη και στη δυσμενέστερη μέτρηση παραμένει πρώτη. Εκτεθειμένη, γιατί η ίδια αυτή πρωτιά κατοικεί πλέον σε επικίνδυνα χαμηλά επίπεδα — από 23,5% στην Alco έως 25,6% στην Opinion Poll στην καθαρή πρόθεση, ποσοστά που απέχουν παρασάγγας από την αυτοδυναμία.

Το στρατηγικό συμπέρασμα για το Μαξίμου είναι διπλό. Πρώτον, ο κατακερματισμός λειτουργεί ως ασπίδα: όσο η αντιπολίτευση μοιράζεται σε ΕΛ.Α.Σ., Ελπίδα, ΠΑΣΟΚ και ΚΚΕ, η ΝΔ παραμένει πρώτη με σχετική άνεση — γι’ αυτό και η πλειοψηφία των πολιτών εκτιμά ότι η ΝΔ ευνοείται από τον κατακερματισμό της αντιπολίτευσης. Δεύτερον, η ίδια αρχή που την προστατεύει σήμερα την παγιδεύει αύριο: δύσκολα θα επιτύχει αυτοδυναμία χωρίς συνεργασίες, και το σενάριο της δεύτερης κάλπης γίνεται κεντρικό. Εκεί τα δεδομένα είναι αμφίσημα — η μικρότερη διαφορά για τη ΝΔ καταγράφεται απέναντι στην Ελπίδα, ενώ απέναντι στην ΕΛ.Α.Σ. πλησιάζει περισσότερο σε ποσοστά αυτοδυναμίας: το ποιος θα είναι ο τελικός αντίπαλος μετράει όσο και το ποσοστό.

Από κάτω, η δυσαρέσκεια παραμένει βαθιά: στην Alco το 52% δηλώνει καθόλου ικανοποιημένο από την κυβέρνηση, ενώ διχασμένη είναι και η πεποίθηση για τη μακροημέρευσή της — στην Interview το 44% θεωρεί ότι η ΝΔ μπορεί να κερδίσει νέα θητεία, έναντι 45% που το αμφισβητεί. Πάνω σε αυτό το έδαφος δρουν δύο επιπλέον πιέσεις που η κυβέρνηση δεν ελέγχει: το σκάνδαλο του ΟΠΕΚΕΠΕ, με την αντιπροσωπεία της Ευρωβουλής στην Αθήνα και τις παραπομπές στην Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, και η ενεργειακή ακρίβεια που τροφοδοτείται από τη γεωπολιτική ένταση. Δεν εκπλήσσει που το νέο σκηνικό αναζωπυρώνει το σενάριο πρόωρων εκλογών το φθινόπωρο, ενόσω εκκρεμεί και η αναμενόμενη κίνηση του Αντώνη Σαμαρά.

Το ανοιχτό ερώτημα

Η αριθμητική του νέου τοπίου είναι σαφής: μια πρώτη δύναμη χωρίς αυτοδυναμία, μια αντιπολίτευση με ποσοστά αλλά χωρίς αρχιτεκτονική, και ένα ΠΑΣΟΚ που καλείται να αποφασίσει αν θα είναι ρυθμιστής ή θύμα της αναδιάταξης. Το πραγματικό διακύβευμα όμως δεν κρύβεται στους πίνακες. Είναι αν η επιστροφή Τσίπρα και η άνοδος Καρυστιανού αποτελούν μια μόνιμη ανασύνταξη του συστήματος ή απλώς το πιο θεαματικό κεφάλαιο της μακράς ρευστότητας. Αν τα δύο νέα κόμματα είναι το νέο δικομματικό κέντρο βάρους της αντιπολίτευσης — ή δύο παράλληλες πορείες που, μη δυνάμενες να συναντηθούν, χαρίζουν εκ νέου στη ΝΔ αυτό που δεν μπορεί να κερδίσει μόνη της: την εξουσία μέσω της διάσπασης των αντιπάλων της.

Ι.Α.Φ