Δίνεις ένα ακίνητο, κρατάς την κύρια κατοικία, παίρνεις μεγαλύτερο κούρεμα και πέφτει η δόση. Από τον Σεπτέμβριο ο εξωδικαστικός μηχανισμός αλλάζει φιλοσοφία — και για πρώτη φορά βάζει στο παιχνίδι τους μικροοφειλέτες που μέχρι σήμερα έμεναν απ’ έξω, μαζί με χιλιάδες ακόμη που είχαν χάσει την παλιά τους ρύθμιση.
Μετά από χρόνια λειτουργίας με τους ίδιους περιορισμούς, ο εξωδικαστικός μηχανισμός ρυθμίσεων οφειλών μπαίνει σε φάση ριζικής αναβάθμισης. Το νομοσχέδιο που έθεσε σε δημόσια διαβούλευση ο υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, Κυριάκος Πιερρακάκης, κουβαλά 3+1 αλλαγές που δεν είναι απλώς τεχνικές βελτιώσεις: αλλάζουν το ποιος μπορεί να μπει στον μηχανισμό, τι μπορεί να σώσει και πόσα τελικά θα πληρώσει. Οι ρυθμίσεις αναμένεται να ενεργοποιηθούν από τον Σεπτέμβριο.
Στην ουσία, το οικονομικό επιτελείο επιχειρεί να λύσει τρεις «γόρδιους δεσμούς» που κρατούσαν εκατοντάδες χιλιάδες οφειλέτες εκτός ρύθμισης: τα μικρά χρέη που αυτομάτως απέκλειαν τον οφειλέτη, την αδυναμία προστασίας της πρώτης κατοικίας χωρίς να «μπλέκει» όλη η περιουσία στον αλγόριθμο, και την εξαίρεση όσων είχαν χάσει στο παρελθόν μια ρύθμιση.
Ένα εκατομμύριο μικροοφειλέτες βγαίνουν από το περιθώριο
Η πρώτη και ίσως πιο μαζική αλλαγή ανοίγει την πόρτα του εξωδικαστικού σε όσους χρωστούν μικρά ποσά. Μέχρι σήμερα, όποιος είχε βασική οφειλή κάτω από 10.000 ευρώ αποκλειόταν αυτομάτως — δηλαδή έμενε εκτός παιχνιδιού ακριβώς επειδή χρωστούσε «λίγα». Το αποτέλεσμα ήταν παράδοξο: πάνω από 60.000 οφειλέτες με μεγαλύτερα χρέη είχαν ήδη κερδίσει δόσεις και κουρέματα, ενώ οι μικροοφειλέτες έμεναν παγιδευμένοι.
Με το νέο πλαίσιο, στον μηχανισμό μπορούν να ενταχθούν έως και 1 εκατομμύριο οφειλέτες με χρέη από 5.000 έως 10.000 ευρώ προς την ΑΑΔΕ και, κυρίως, προς το ΚΕΑΟ/ΕΦΚΑ. Δεν είναι λεπτομέρεια: το βάρος των ασφαλιστικών οφειλών στην Ελλάδα είναι τεράστιο, και ένα μεγάλο μέρος αυτού του πληθυσμού αφορά ελεύθερους επαγγελματίες και μικρομεσαίους που είχαν μείνει εκτός κάθε δομημένης λύσης.
Η κρίσιμη τομή: διαχωρισμός της κύριας κατοικίας
Η δεύτερη αλλαγή — εξίσου σημαντική — δίνει στον οφειλέτη τη δυνατότητα να διαχωρίσει και να διασώσει την κύρια κατοικία του από την υπόλοιπη ακίνητη περιουσία του, εφόσον διαθέτει περισσότερα από ένα ακίνητα. Για πρώτη φορά, ο οφειλέτης μπορεί να επιλέγει ο ίδιος ποια ακίνητα θα ρευστοποιηθούν, ώστε να μείνει όρθιο το σπίτι του.
Μέχρι σήμερα ο αλγόριθμος έβλεπε την περιουσία ως ενιαίο σύνολο. Αν η συνολική αξία υπερκάλυπτε το χρέος, όλα έβγαιναν στο σφυρί. Πλέον, η λογική αντιστρέφεται: ο οφειλέτης μπορεί να «κλειδώσει» την κατοικία και να θυσιάσει στοχευμένα μόνο όσα ακίνητα χρειάζονται για να καλυφθεί η απαίτηση.
Μεγαλύτερο κούρεμα, μικρότερη δόση
Η τρίτη αλλαγή είναι η φυσική προέκταση της δεύτερης και εδώ κρύβεται η πραγματική αξία της μεταρρύθμισης. Όταν ο οφειλέτης επιλέγει να διαχωρίσει την κύρια κατοικία, ο αλγόριθμος παύει να «μετράει» όλη την περιουσία και βλέπει μόνο το σπίτι. Έτσι απομειώνεται η ορατή αξία της περιουσίας του — και αυτό μεταφράζεται σε μεγαλύτερο κούρεμα στην τελική οφειλή και χαμηλότερη μηνιαία δόση για τα επόμενα χρόνια.
Με απλά λόγια: όσο λιγότερη περιουσία «βλέπει» ο μηχανισμός, τόσο πιο γενναιόδωρη βγαίνει η ρύθμιση.
Πώς δουλεύει το «Plan B» στην πράξη
Από τον Σεπτέμβριο η πλατφόρμα του εξωδικαστικού αναβαθμίζεται. Σε κάθε αίτηση ρύθμισης, ο αλγόριθμος δεν θα προτείνει πλέον μία λύση, αλλά δύο εναλλακτικά σενάρια:
- το πρώτο με βάση το σύνολο της περιουσίας, όπως υπολογίζεται και σήμερα,
- το δεύτερο εφόσον ο οφειλέτης επιλέξει να διαχωρίσει την κατοικία του από την υπόλοιπη περιουσία.
Στην οθόνη του ο οφειλέτης θα βλέπει δίπλα-δίπλα τα δύο σενάρια και θα επιλέγει σε ποιο θέλει να ενταχθεί. Είναι, ουσιαστικά, ένα ενσωματωμένο «Plan B» που μετατρέπει τη ρύθμιση από μονόδρομο σε επιλογή.
Το «κρυφό παράθυρο» για 7.000 οφειλέτες που έχασαν τη ρύθμιση
Κερδισμένοι δεν θα είναι μόνο όσοι θα κάνουν στο μέλλον αίτηση. Το νομοσχέδιο ανοίγει κι ένα δεύτερο, λιγότερο προβεβλημένο παράθυρο για τουλάχιστον 7.000 οφειλέτες που στο παρελθόν είχαν πετύχει ρύθμιση, την αποδέχθηκαν, αλλά τελικά δεν στάθηκαν συνεπείς και την έχασαν — αφήνοντας τουλάχιστον τρεις δόσεις απλήρωτες. Με τα σημερινά δεδομένα αποκλείονται από τον μηχανισμό για τα συγκεκριμένα χρέη.
Από τον Σεπτέμβριο και για έξι μήνες — δηλαδή μέχρι τον Μάρτιο του 2027 — θα έχουν τη δυνατότητα να υποβάλουν νέα αίτηση για τις οφειλές που είχαν ρυθμίσει ανεπιτυχώς, ώστε να τους προσφερθεί η νέα εναλλακτική, εφόσον διαθέτουν και δεύτερο ακίνητο. Η νέα λύση μπορεί να σημαίνει μεγαλύτερο κούρεμα, χαμηλότερη δόση από εκείνη που είχαν, αλλά και προστασία της κατοικίας.
Ο συναινετικός μηχανισμός ρευστοποιήσεων
Πίσω από τη διάσωση της κατοικίας με αντάλλαγμα τη ρευστοποίηση άλλων ακινήτων κρύβεται μια θεσμική καινοτομία: για πρώτη φορά ο εξωδικαστικός αποκτά συναινετικό μηχανισμό ρευστοποιήσεων. Ο οφειλέτης επιλέγει να προστατέψει το σπίτι του, ενώ τα υπόλοιπα ακίνητα μπαίνουν σε διαδικασία ηλεκτρονικού πλειστηριασμού — αλλά μόνο μέχρι το ύψος που χρειάζεται για να καλυφθεί η απαίτηση των πιστωτών.
Δεν είναι, δηλαδή, υποχρεωμένος να «θυσιάσει» όλη την υπόλοιπη ακίνητη περιουσία του. Μπορεί να επιλέξει να βγει στο σφυρί μόνο ένα ακίνητο, εφόσον αυτό αρκεί.
Δύο παραδείγματα που δείχνουν τη διαφορά
Παράδειγμα 1 (το παλιό σκηνικό). Οφειλέτης με χρέος 150.000 ευρώ και συνολική περιουσία 200.000 ευρώ. Σήμερα, επειδή η περιουσία υπερκαλύπτει το χρέος, βγαίνουν στο σφυρί όλα τα ακίνητα και τα χάνει.
Το ίδιο παράδειγμα από Σεπτέμβριο. Αν ο ίδιος οφειλέτης έχει κύρια κατοικία 100.000 ευρώ και δύο οικόπεδα αξίας 50.000 ευρώ το καθένα, μπορεί να επιλέξει να ρευστοποιηθούν τα δύο οικόπεδα και να σώσει την κατοικία. Έτσι το χρέος του υποχωρεί από τις 150.000 στις 50.000 ευρώ, ποσό που αποπληρώνεται σε βάθος ετών με χαμηλό επιτόκιο και χαμηλή δόση.
Η ενδιάμεση λύση. Δεν είναι αναγκασμένος να ρευστοποιήσει και τα δύο οικόπεδα. Μπορεί να βγάλει στον πλειστηριασμό μόνο το ένα. Αν αυτό πιάσει 50.000 ευρώ, σώζει το σπίτι, κρατάει και το δεύτερο οικόπεδο, και η οφειλή πέφτει στις 100.000 ευρώ (αντί 150.000), με αποπληρωμή σε ορίζοντα έως 20 ετών και δόση της τάξης των 240 ευρώ τον μήνα.
Σε επίπεδο κόστους εξυπηρέτησης, το νέο πλαίσιο πατάει και στα ήδη χαμηλά επιτόκια των ρυθμίσεων (περίπου 3% για τα πρώτα χρόνια), ενώ ο μεγάλος αριθμός δόσεων δίνει ανάσα ρευστότητας σε όσους κουβαλούν μεγάλα χρέη με περιορισμένο εισόδημα.
Τι σημαίνει στην πραγματικότητα
Η αναβάθμιση του εξωδικαστικού δεν είναι απλώς ένα ακόμη «πακέτο διευκολύνσεων». Είναι μια αλλαγή λογικής. Από έναν μηχανισμό που αντιμετώπιζε την περιουσία ως αδιαίρετο σύνολο και «τιμωρούσε» τόσο τους μικροοφειλέτες όσο και όσους είχαν αποτύχει μία φορά, περνάμε σε ένα εργαλείο που δίνει στον οφειλέτη επιλογή και αξιοποιεί τη συναίνεση αντί του αυτοματισμού.
Το διακύβευμα είναι διπλό. Για το κράτος και τους πιστωτές, η ένταξη έως 1 εκατομμυρίου μικροοφειλετών σε δομημένη αποπληρωμή είναι προτιμότερη από τη διαιώνιση χρεών που έμεναν «κόκκινα» χωρίς προοπτική είσπραξης. Για τον οφειλέτη, η δυνατότητα να κρατήσει το σπίτι θυσιάζοντας στοχευμένα ένα δευτερεύον ακίνητο μπορεί να είναι η διαφορά ανάμεσα στη διάσωση και στην ολική απώλεια.
Τα ερωτηματικά παραμένουν στην εφαρμογή: πόσο ομαλά θα δουλέψει ο αναβαθμισμένος αλγόριθμος με τα δύο σενάρια, πώς θα αντιδράσουν οι πιστωτές στη λογική της στοχευμένης ρευστοποίησης και αν τα ενδεικτικά νούμερα θα επιβεβαιωθούν στην πράξη. Το στοίχημα, πάντως, είναι σαφές: να μετατραπεί ένας μηχανισμός που έμοιαζε κλειστός για τους πολλούς σε εργαλείο μαζικής επανένταξης — με αιχμή τη φράση που συνοψίζει όλη τη μεταρρύθμιση: δίνεις ένα ακίνητο, κρατάς το σπίτι.