Τι λέει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή για την πρόοδο σε startups και επιστημονική παραγωγή. Τα κενά, οι αδυναμίες και η περιορισμένη εμπορική αξιοποίηση της έρευνας.
Η Ελλάδα παράγει όλο και περισσότερη καινοτομία, περισσότερες startups και περισσότερη έρευνα. Εκεί που συνεχίζει να υστερεί ωστόσο είναι στη μετατροπή τους σε διεθνώς ανταγωνιστικές επιχειρήσεις, πατέντες και προϊόντα υψηλής προστιθέμενης αξίας.
Αυτό είναι ίσως το βασικότερο συμπέρασμα της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για το ελληνικό οικοσύστημα καινοτομίας, το οποίο παρά την πρόοδο των τελευταίων ετών εξακολουθεί να χαρακτηρίζεται από χαμηλές ιδιωτικές επενδύσεις σε έρευνα και ανάπτυξη, περιορισμένη πρόσβαση σε χρηματοδότηση, ειδικά στην περίπτωση των scale ups, και αδύναμη σύνδεση πανεπιστημίων και επιχειρήσεων.
Πού σκοράρει η Ελλάδα σε καινοτομία
Όπως αναφέρει έκθεση, σύμφωνα με τον ευρωπαϊκό πίνακα αποτελεσμάτων για την καινοτομία για το 2025, η Ελλάδα κατατάσσεται ως «μέτριος παράγοντας καινοτομίας», με επιδόσεις στο 75,8 % του μέσου όρου της ΕΕ.
Ωστόσο οι επιδόσεις της από το 2018 αυξάνονται με ταχύτερο ρυθμό από τις αντίστοιχες επιδόσεις της ΕΕ ενώ η ένταση της έρευνας και της ανάπτυξης (Ε&Α) αυξάνεται σταθερά κατά την τελευταία δεκαετία ανερχόμενη στο 1,54% το 2024.
Παρόλα αυτά βέβαια η συνολική ένταση Ε&Α στην Ελλάδα παραμένει περίπου 0,7 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ χαμηλότερη από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο, διαφορά που αντιστοιχεί σε περίπου 1,7 δισ. ευρώ ετησίως σε δημόσιες και ιδιωτικές επενδύσεις στην έρευνα και την καινοτομία.
Οι αστερίσκοι
Βασική αιτία, σύμφωνα με την έκθεση, είναι ότι η διάχυση της καινοτομίας στην οικονομία υπονομεύεται από τις περιορισμένες δημόσιες επενδύσεις στην έρευνα και ανάπτυξη (R&D) και από τον κατακερματισμό του συστήματος διακυβέρνησης της έρευνας.
Παρότι η επιστημονική παραγωγή της χώρας αυξάνεται, η διαχείριση της ερευνητικής πολιτικής παραμένει διασπασμένη μεταξύ υπουργείων και περιφερειακών αρχών με την Κομισιόν να επισημαίνει ότι εκτός από τις συχνές αλλαγές, ο συντονισμός μεταξύ των εν λόγω συμβουλευτικών και διαχειριστικών οργάνων κρίνεται ανεπαρκής. Το έργο δυσχεραίνουν και οι πολύπλοκοι νόμοι και κανονισμοί συμβάλλουν περαιτέρω στον υψηλό γραφειοκρατικό φόρτο, συμπεριλαμβανομένων των αργών διαδικασιών αξιολόγησης και των υπερβολικών διοικητικών απαιτήσεων, που εμποδίζουν τις ερευνητικές δραστηριότητες. Υπό αυτό το πρίσμα μάλιστα στις συστάσεις χαρακτηρίζει κρίσιμη τη δημιουργία ενός ισχυρότερου πλαισίου διακυβέρνησης, ενδεχομένως και μέσω της ίδρυσης ειδικού υπουργείου Έρευνας & Ανάπτυξης, το οποίο είχε προαναγγελθεί.
Ανεπαρκείς κρίνονται και οι ιδιωτικές επενδύσεις σε έρευνα και ανάπτυξη οι οποίες παραμένουν σημαντικά χαμηλότερες από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Ενδεικτικά, η προστιθέμενη αξία της μεσαίας και υψηλής τεχνολογίας στη μεταποίηση αντιστοιχούσε μόλις στο 2% της συνολικής προστιθέμενης αξίας της οικονομίας το 2024, έναντι 5,21% στην ΕΕ. Αποτέλεσμα αυτού είναι να παρεμποδίζεται η αύξηση της παραγωγικότητας στον ιδιωτικό τομέα, την ώρα που και ο ψηφιακός μετασχηματισμός των μικρομεσαίων επιχειρήσεων υστερεί έναντι του ευρωπαϊκού μέσου όρου, παρά την πρόοδο που καταγράφεται τα τελευταία χρόνια. Αρκεί να αναφέρουμε ότι το 2025 μόλις το 8,93% των ελληνικών επιχειρήσεων χρησιμοποιούσε εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης, όταν ο μέσος όρος στην ΕΕ έφθανε το 19,95%. Η υστέρηση μάλιστα δεν περιορίζεται στην τεχνητή νοημοσύνη αλλά επεκτείνεται και στη χρήση υπηρεσιών cloud και προηγμένων εργαλείων ανάλυσης δεδομένων.
Στην περίπτωση των μικρομεσαίων την κατάσταση δυσχεραίνουν και οι καθυστερήσεις πληρωμών, ιδίως από τον δημόσιο τομέα. Όπως παρατηρεί η Κομισιόν το ποσοστό των ΜΜΕ που επιβαρύνονται με καθυστερήσεις πληρωμών από δημόσιους φορείς ανέρχεται στο 33%, όταν ο μέσος όρος της ΕΕ ανέρχεται στο 20%, με το ισχύον σύστημα καταχώρισης, παρακολούθησης και πληρωμής τιμολογίων να μην επιτρέπει την αποτελεσματική παρακολούθηση.
Αντίστοιχα μάλιστα και δαπάνες του δημόσιου τομέα στην Ε&Α οι οποίες έχουν αυξηθεί σε μεγάλο βαθμό μακροπρόθεσμα, δείχνουν να παραμένουν στάσιμες τα τελευταία χρόνια (2020-2023), ενώ το 2024 σημείωσαν πτώση κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ (0,69 % στην Ελλάδα έναντι 0,72 % κατά μέσο όρο στην ΕΕ).
Το τοπίο των start ups
Πρόοδος με αστερίσκους παρατηρείται και στο τοπίο των νεοφυών επιχειρήσεων. Από την μία η Κομισιόν επισημαίνει ότι το οικοσύστημα νεοφυών επιχειρήσεων της Ελλάδας βρίσκεται σε άνθηση με πάνω από 90 νεοφυείς επιχειρήσεις να συγκεντρώνουν 555 εκατ. EUR το 2024 , ποσό αυξημένο κατά 15% σε ετήσια βάση.
Στον αντίποδα βέβαια οι επενδύσεις κεφαλαίων επιχειρηματικών συμμετοχών παραμένουν και σε αυτή την περίπτωση κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ, γεγονός που αντικατοπτρίζει την εξάρτηση από πρωτοβουλίες που υποστηρίζονται από το κράτος και όχι από ώριμες ιδιωτικές αγορές.
Παρότι μάλιστα έχουν γίνει βήματα για τη μείωση των ελλειμμάτων χρηματοδότησης όπως η «Startup Golden Visa», η διεύρυνση των φορολογικών κινήτρων για Ε&Α και των κινήτρων για επενδύσεις επιχειρηματικών αγγέλων και ενώ έχει βελτιωθεί και η προβολή των startup μέσω του «Elevate Greece», τα χρηματοδοτικά κενά παραμένουν περιορίζοντας την μετάβαση της χώρας στη λίστα των ώριμων αγορών.
Να θυμίσουμε ότι σύμφωνα με τα στοιχεία της Κομισιόν το 2024 οι επενδύσεις κεφαλαίων επιχειρηματικών συμμετοχών ανήλθαν περίπου στο 0,016 % του ΑΕΠ, πολύ κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ (περίπου 0,063 %). Παρόλο που η πρόσβαση σε χρηματοδότηση ειδικά στο στάδιο εκκίνησης συμβαδίζει σε μεγάλο βαθμό με την πρόσβαση σε χρηματοδότηση στις άλλες χώρες της ΕΕ, με τις πρωτοβουλίες που χρηματοδοτούνται από το κράτος να επιτυγχάνουν να κινητοποιήσουν κεφάλαια, οι περιορισμοί στη χρηματοδότηση, ειδικά στο στάδιο της επέκτασης, εξακολουθούν να υφίστανται.
Αδύναμη η εμπορική αξιοποίηση της καινοτομίας
Περιορισμένη παραμένει σύμφωνα με την έκθεση και η συνεργασία μεταξύ ερευνητικών ιδρυμάτων και επιχειρήσεων, γεγονός που δυσκολεύει την εμπορική αξιοποίηση της καινοτομίας.
Ενδεικτικό της κατάστασης είναι το ποσοστό των ερευνητών που εργάζονται στον ιδιωτικό τομέα αλλά και οι δείκτες καινοτομίας, όπως οι αιτήσεις για πατέντες, που παραμένουν κάτω από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Για την ακρίβεια βάσει του European Innovation Scoreboard οι αιτήσεις πατεντών PCT της Ελλάδας παραμένουν περίπου στο 40%-45% του μέσου όρου της ΕΕ, οι πατέντες που συνδέονται με κοινωνικές προκλήσεις κινούνται επίσης αρκετά χαμηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο. Με λίγα λόγια η χώρα καταγράφει σαφώς καλύτερες επιδόσεις στις επιστημονικές δημοσιεύσεις απ’ ό,τι στην κατοχύρωση διανοητικής ιδιοκτησίας.
Την ίδια στιγμή σημαντικό μέρος του ερευνητικού δυναμικού της χώρας εξακολουθεί να απασχολείται σε πανεπιστήμια και δημόσια ερευνητικά κέντρα, με τη συμμετοχή των επιχειρήσεων στην απασχόληση ερευνητών να παραμένει χαμηλά σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη, γεγονός που είναι άμεσα συνυφασμένο και με το χαμηλό επίπεδο επιχειρηματικών δαπανών για R&D.
Αξιοσημείωτο είναι πάντως ότι η Ελλάδα εμφανίζει καλύτερες επιδόσεις από τον μέσο όρο της ΕΕ στις κοινές επιστημονικές δημοσιεύσεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα (9,01% έναντι 7,62%), γεγονός που δείχνει ότι οι γέφυρες συνεργασίας αρχίζουν να χτίζονται. Ωστόσο, η πρόοδος αυτή δεν έχει ακόμη μεταφραστεί σε αντίστοιχη αύξηση πατεντών, τεχνοβλαστών και προϊόντων υψηλής προστιθέμενης αξίας.