Πρώτοι στην Ευρώπη σε φοιτητές, σχεδόν τελευταίοι σε μεταπτυχιακά: το ελληνικό παράδοξο

Η Ελλάδα στέλνει στο πανεπιστήμιο περισσότερους νέους από κάθε άλλη ανεπτυγμένη χώρα. Όμως όταν η ανισότητα μετατοπίζεται ένα σκαλί ψηλότερα — στο μεταπτυχιακό, που συχνά πληρώνεται — η χώρα βρίσκεται στον πάτο της ευρωπαϊκής κατάταξης.

Το εκπαιδευτικό σύστημα αναγνωρίζεται ως βασικός μηχανισμός κοινωνικής κινητικότητας. Η έρευνα όμως δείχνει ότι μπορεί ταυτόχρονα να αναπαράγει και να νομιμοποιεί τις κοινωνικές ιεραρχίες: το σχολείο, σύμφωνα με τη θεωρία της κοινωνικής αναπαραγωγής, αναγνωρίζει και ανταμείβει το πολιτισμικό κεφάλαιο των κυρίαρχων ομάδων, μετατρέποντας δομικές ανισότητες σε φαινομενικά «φυσικές» διαφορές ικανότητας. Στην Ελλάδα, παρά τη θεσμική δέσμευση για καθολική πρόσβαση, υπάρχουν ενδείξεις ότι ο ρόλος της εξομάλυνσης δεν εκπληρώνεται επαρκώς.

Η ταχεία επέκταση της τριτοβάθμιας από τη Μεταπολίτευση αναβάθμισε δραματικά το μορφωτικό επίπεδο της χώρας. Σε δύο κύματα —από 114.000 σε 194.000 φοιτητές το πρώτο μισό της δεκαετίας του 1980, και υπερδιπλασιασμό από 158.000 σε 314.000 την περίοδο 1995-2005— το ποσοστό του πληθυσμού 25-74 ετών με εκπαίδευση έως γυμνάσιο έπεσε από 67,1% το 1992 σε 23,2% το 2024, ενώ το μερίδιο των αποφοίτων τριτοβάθμιας εκτινάχθηκε από 11,0% σε 32,6%.

Το αποτέλεσμα είναι ένα παράδοξο. Με 61,2% των νέων 20-24 ετών εγγεγραμμένους σε σπουδές, η Ελλάδα είναι πρώτη ανάμεσα σε 44 χώρες του ΟΟΣΑ, πολύ πάνω από τον μέσο όρο ΕΕ (43,9%) και ΟΟΣΑ (41,9%). Όταν όμως η μέτρηση ανέβει στο μεταπτυχιακό ή διδακτορικό επίπεδο (20-29 ετών), η χώρα πέφτει στο 9,4% —τρίτη χαμηλότερη σε 25 κράτη της ΕΕ— έναντι 11,9% στον ΟΟΣΑ και 15,5% στην ΕΕ. Η ανισότητα, υποδηλώνει η μελέτη, απλώς μετατοπίστηκε σε ένα ανώτερο επίπεδο σπουδών που συχνά προσφέρεται έναντι διδάκτρων.

«Αιώνιοι» φοιτητές, η άνοδος των γυναικών και τα ιδιωτικά σχολεία που σπανίζουν

Πάνω από τους μισούς φοιτητές δεν τελειώνουν στην ώρα τους — και αυτό υπονομεύει το πτυχίο ως μοχλό ανόδου. Την ίδια ώρα, οι γυναίκες κατέκτησαν την τριτοβάθμια, ενώ η ιδιωτική εκπαίδευση παραμένει, αντίθετα με την ΕΕ, οριακό φαινόμενο.

Στο παράδοξο συμβάλλουν οι «αιώνιοι» φοιτητές: το 52,9% των εγγεγραμμένων στην πανεπιστημιακή εκπαίδευση έχει ξεπεράσει τα κανονικά έτη σπουδών (57,3% στους άνδρες, 48,5% στις γυναίκες) το 2023-2024. Όσοι παρατείνουν επ’ αόριστον τις σπουδές τους χάνουν σε μεγάλο βαθμό το πλεονέκτημα που θα τους έδινε το πτυχίο στην αγορά εργασίας, υπονομεύοντας τον ρόλο της τριτοβάθμιας ως μοχλού κινητικότητας. Η αυστηροποίηση των διατάξεων με τον Ν. 4957/2022 θέτει ένα πιο ορθολογικό πλαίσιο, ακόμη και από κοινωνική σκοπιά.

Στο θετικό σκέλος, η επέκταση συνοδεύτηκε από ισχυρή είσοδο των γυναικών: το μερίδιό τους στους φοιτητές πανεπιστημίου ξεπέρασε το 50% από τα τέλη της δεκαετίας του 1980, από μόλις 36,4% το 1973, φτάνοντας γύρω στο 60% την περίοδο 2000-2012. Πρόκειται για ένα σημαντικό βήμα μείωσης των έμφυλων ανισοτήτων, που βελτίωσε και τις συνθήκες για τη συμμετοχή των γυναικών στην αγορά εργασίας.

Αντίθετα με την κοινή εντύπωση, η ιδιωτική εκπαίδευση στην Ελλάδα είναι περιορισμένη: 6,6% των μαθητών το 2024 (από 4,6% το 2015), έναντι 22,7% στον μέσο όρο της ΕΕ, με τη χώρα στην 22η θέση. Ανά βαθμίδα, η εικόνα είναι αντεστραμμένη σε σχέση με την Ευρώπη: στην Ελλάδα το ιδιωτικό μερίδιο είναι υψηλότερο στο δημοτικό (7,7%) παρά στο λύκειο (5,4%), ενώ στην ΕΕ ενισχύεται στις ανώτερες βαθμίδες. Η μόνη εξαίρεση είναι η μεταδευτεροβάθμια εκπαίδευση (54,3% έναντι 45,7%). Συνολικά, η μελέτη κρίνει ότι η ιδιωτική εκπαίδευση δεν αποτελεί καθοριστικό παράγοντα ανισοτήτων, δεδομένης της περιορισμένης έκτασής της.

Το πτυχίο που ανοίγει πόρτες: 80% απασχόληση στην κορυφή, 41% στη βάση

Όσο ανεβαίνει το μορφωτικό επίπεδο, εκτοξεύεται η πιθανότητα να βρει κανείς δουλειά. Ένας διδάκτορας έχει 13 φορές περισσότερες πιθανότητες απασχόλησης από έναν χαμηλόβαθμο — αλλά η σχέση είναι πολύ ισχυρότερη στον δημόσιο τομέα.

Η σχέση εκπαίδευσης και αγοράς εργασίας είναι ισχυρή και θετική. Το 2024 το ποσοστό απασχόλησης έφτασε το 80,3% για τους αποφοίτους τριτοβάθμιας, έναντι 62,4% για λύκειο/μεταδευτεροβάθμια και μόλις 41,4% για όσους έχουν εκπαίδευση έως γυμνάσιο. Η εκπαίδευση προστατεύει την απασχόληση και σε περιόδους κρίσης, ενώ μειώνει και το έμφυλο χάσμα στην απασχόληση: μόλις 6,4 μονάδες στους πτυχιούχους, έναντι 23-25 μονάδων στα χαμηλότερα επίπεδα.

Η ισχύς της σχέσης επιβεβαιώνεται και οικονομετρικά. Ελέγχοντας για ηλικία, φύλο, εθνικότητα και οικονομικό κύκλο, τα άτομα με διδακτορικό έχουν 13 φορές υψηλότερες πιθανότητες να εργάζονται σε σχέση με όσους έχουν πολύ χαμηλό μορφωτικό επίπεδο· ο λόγος πέφτει στο 8,7 για το μεταπτυχιακό, στο 5,5 για το πανεπιστήμιο και στο 5,1 για το ΤΕΙ. Κρίσιμο εύρημα: η σχέση εκπαίδευσης-απασχόλησης είναι πολύ ισχυρότερη στον δημόσιο τομέα (το πτυχίο αυξάνει τις πιθανότητες κατά περίπου 4 φορές) απ’ ό,τι στον ιδιωτικό (μόλις 1,18 φορές).

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η δευτεροβάθμια: οι πιθανότητες απασχόλησης είναι ελαφρώς υψηλότερες για τους αποφοίτους γενικού λυκείου (ΓΕΛ) σε σχέση με την επαγγελματική εκπαίδευση, ενώ τα άτομα με μεταδευτεροβάθμια εκπαίδευση (έτος μαθητείας ΕΠΑΛ, ΣΑΕΚ) έχουν παρόμοια πιθανότητα με τους αποφοίτους ΓΕΛ — καλύπτοντας εν μέρει το αρχικό μειονέκτημα όσων αποφοίτησαν από ΕΠΑΛ.

Όσο ψηλότερο το πτυχίο, τόσο μεγαλύτερο το έμφυλο χάσμα στον μισθό

Η τριτοβάθμια εκπαίδευση εκτοξεύει τις αποδοχές. Όμως δεν εξισώνει τα φύλα: στους πτυχιούχους το μισθολογικό χάσμα ανδρών-γυναικών είναι τριπλάσιο απ’ ό,τι στους αποφοίτους λυκείου. Το πτυχίο φέρνει τις γυναίκες στην αγορά εργασίας — όχι όμως στην κορυφή της.

Οι αποδοχές κλιμακώνονται καθαρά με το επίπεδο εκπαίδευσης. Με βάση τα στοιχεία του 2022, οι μέσες ετήσιες αποδοχές ανήλθαν σε €29,7 χιλ. για τους αποφοίτους τριτοβάθμιας, έναντι €21,3 χιλ. για λύκειο/μεταδευτεροβάθμια και €19,6 χιλ. για όσους έχουν κατώτερη δευτεροβάθμια ή χαμηλότερη εκπαίδευση. Λαμβάνοντας υπόψη άλλους παράγοντες, ένα πανεπιστημιακό πτυχίο συνδέεται με αποδοχές υψηλότερες κατά 42% (34% για τους αποφοίτους ΤΕΙ) σε σχέση με τα πολύ χαμηλά επίπεδα.

Εδώ όμως κρύβεται μια αντιστροφή. Ενώ στην απασχόληση η τριτοβάθμια μειώνει το έμφυλο χάσμα, στις αποδοχές το διευρύνει: η διαφορά ανδρών-γυναικών είναι αρκετά μεγαλύτερη στους πτυχιούχους (€9,1 χιλ.) παρά στους διπλωματούχους λυκείου (€2,9 χιλ.) ή στους χαμηλόβαθμους (€3,5 χιλ.). Η εξήγηση: οι άνδρες έχουν ευκολότερη πρόσβαση στις υψηλότερα αμειβόμενες, διευθυντικές θέσεις. Σημαντικό μέρος των διαφορών, μάλιστα, οφείλεται στην άνιση πρόσβαση σε επιμέρους επαγγέλματα — όταν ελεγχθεί το επάγγελμα, οι διαφορές μειώνονται περίπου στο μισό.

Ανεβαίνουν όλοι, μένουν οι ίδιοι στην κορυφή: η παγίδα της σχετικής κινητικότητας

Οι νέες γενιές σπουδάζουν περισσότερο από τους γονείς τους — εδώ η Ελλάδα τα πάει καλά. Αλλά όταν το ζητούμενο είναι να αλλάξει κανείς θέση μέσα στην κοινωνική πυραμίδα, η χώρα βρίσκεται στις χειρότερες της ΕΕ.

Εδώ κρύβεται το κρισιμότερο εύρημα. Η απόλυτη ανοδική κινητικότητα —η πιθανότητα ένα παιδί να έχει υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο από τους γονείς του— ανέρχεται στο 68,7% για όσους γεννήθηκαν τη δεκαετία του 1980, φέρνοντας την Ελλάδα 6η σε 25 χώρες της ΕΕ. Όμως η σχετική κινητικότητα καταρρέει: η πιθανότητα ένα παιδί από το κατώτερο μισό της μορφωτικής κατανομής να φτάσει στο ανώτερο τεταρτημόριο είναι μόλις 12,0% (3η χειρότερη επίδοση στην ΕΕ), ενώ η πιθανότητα ένα παιδί από το ανώτερο μισό να πέσει στο κατώτερο τεταρτημόριο είναι 18,6% (5η χειρότερη).

Η ερμηνεία είναι σαφής: όλοι ανεβαίνουν, αλλά η σειρά μένει ίδια. Το προβάδισμα των μαθητών με υψηλό κοινωνικοοικονομικό υπόβαθρο στις εξετάσεις PISA παρέμεινε σταθερό από το 2000 ως το 2018, ενώ στην Ελλάδα είναι ιδιαίτερα έντονη η αρνητική επίδραση του υποβάθρου στις φιλοδοξίες των 15χρονων για υψηλά αμειβόμενα επαγγέλματα. Παιδιά από οικογένειες επαγγελματιών συγκεντρώνονται στις σχολές υψηλής ζήτησης —Ιατρική, Νομική, Μηχανική— διατηρώντας υψηλό ποσοστό ενδογενούς αναπαραγωγής, ενώ οι σχολές με χαμηλότερες προοπτικές καλύπτονται κυρίως από τα κατώτερα στρώματα.

Το συμπέρασμα του κεφαλαίου είναι ότι η εκπαίδευση διαθέτει τη δυναμική να λειτουργήσει ως μηχανισμός κινητικότητας, αλλά στην Ελλάδα, λόγω δομικών ελλείψεων και ανισομερούς κατανομής των ευκαιριών, αναπαράγει σε μεγάλο βαθμό τις υπάρχουσες ανισότητες. Η αναβάθμιση του μορφωτικού επιπέδου ανέβασε τον πήχη για όλους· το ζητούμενο, υποστηρίζει το ΙΟΒΕ, είναι να αλλάξει επιτέλους και η σειρά.